જીમૂતયોરિવાકાશે શબ્દો જ્યાતલયોરિવ। ધનુર્મુક્તઃ સ્વનોઽન્યોન્યં શ્રૂયતે ચ રણાજિરે
યુદ્ધભૂમિમાં ધ્વનિ એવો હતો કે જાણે આકાશમાં બે મેઘ ગર્જી રહ્યા હોય, કે ધનુષ્યની ડોરીઓ વાગી રહી હોય; તીરોના અથડામણનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાતો હતો.
દેવદાનવગન્ધર્વાઃ કિંનરાશ્ચ મહોરગાઃ। અન્તરિક્ષગતાઃ સર્વે દ્રષ્ટુકામાસ્તદદ્ભુતમ્
દેવતાઓ, દાનવો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાનાગ—all આકાશમાં આવી એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા એકત્ર થયા.
વિદ્ધમન્યોન્યગાત્રેષુ દ્વિગુણં વર્ધતે બલમ્। કૃતપ્રતિકૃતાન્યોન્યં કુરુતાં તૌ રણાજિરે
એકબીજાના શરીરે ઘા પડતાં તેમનું બળ બે ગણી વધતું ગયું; બંને યુદ્ધમાં એકબીજાને જવાબ આપતા રહ્યા.
રામમુક્તાંસ્તુ બાણૌઘાન્ રાક્ષસસ્ત્વચ્છિનદ્ રણે। રક્ષોમુક્તાંસ્તુ રામો વૈ નૈકધા પ્રાચ્છિનચ્છરૈઃ
યુદ્ધમાં રાક્ષસે રામના તીરોની વરસાત કાપી નાખી, અને રામે પણ રાક્ષસના તીરોને અનેક ભાગે કાપી નાખ્યા.
બાણૌઘવિતતાઃ સર્વા દિશશ્ચ પ્રદિશસ્તથા। સંછન્ના વસુધા ચૈવ સમન્તાન્ન પ્રકાશતે
બધા દિશાઓ અને ખૂણા તીરોની વરસાતથી ઢંકાઈ ગયા, અને જમીન પણ ચારે બાજુથી ઢંકાઈ ગઈ એટલે કંઈ દેખાતું નહોતું.
તતઃ ક્રુદ્ધો મહાબાહુર્ધનુશ્ચિચ્છેદ સંયુગે। અષ્ટાભિરથ નારાચૈઃ સૂતં વિવ્યાધ રાઘવઃ
પછી ક્રોધિત મહાબાહુ રાઘવે યુદ્ધમાં મકરાક્ષનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું અને આઠ તીક્ષ્ણ તીરો વડે તેના સારથિને ઘાયલ કર્યો.
ભિત્ત્વા રથં શરૈ રામો હત્વા અશ્વાનપાતયત્। વિરથો વસુધાસ્થઃ સ મકરાક્ષો નિશાચરઃ
રામે તીરો વડે રથને ભેદી નાખ્યો, ઘોડાઓને મારી પાડી દીધા; હવે મકરાક્ષ રથ વિના જમીન પર ઊભો રહ્યો.
તત્તિષ્ઠદ્ વસુધાં રક્ષઃ શૂલં જગ્રાહ પાણિના। ત્રાસનં સર્વભૂતાનાં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભમ્
એ રાક્ષસ જમીન પર ઊભો રહી હાથમાં એક ભયજનક, યુગાંતકાળની અગ્નિ જેવું તેજવાળું શૂળ પકડી લીધો.
દુરવાપં મહચ્છૂલં રુદ્રદત્તં ભયંકરમ્। જાજ્વલ્યમાનમાકાશે સંહારાસ્ત્રમિવાપરમ્
એ મહાન અને દુર્લભ શૂળ, જે રુદ્રે આપેલું અને ભયાનક હતું, આકાશમાં પ્રજ્વલિત થઈ રહ્યું હતું—જાણે વિનાશક અસ્ત્ર હોય.
યં દૃષ્ટ્વા દેવતાઃ સર્વા ભયાર્તા વિદ્રુતા દિશઃ। વિભ્રામ્ય ચ મહચ્છૂલં પ્રજ્વલન્તં નિશાચરઃ
એ જોઈને બધા દેવતાઓ ડરીને દિશાઓમાં ભાગી ગયા; અને એ રાત્રિચરણે તેજસ્વી મહાન શૂળ ઘુમાવ્યું.
સ ક્રોધાત્ પ્રાહિણોત્ તસ્મૈ રાઘવાય મહાહવે। તમાપતન્તં જ્વલિતં ખરપુત્રકરાચ્ચ્યુતમ્
પછી ખરા પુત્ર એ રાક્ષસે ભારે ક્રોધથી એ જ્વલંત શૂળ મહાયુદ્ધમાં રાઘવ તરફ ફેંક્યું.
બાણૈશ્ચતુર્ભિરાકાશે શૂલં ચિચ્છેદ રાઘવઃ। સ ભિન્નો નૈકધા શૂલો દિવ્યહાટકમણ્ડિતઃ। વ્યશીર્યત મહોલ્કેવ રામબાણાર્દિતો ભુવિ
રાઘવએ આકાશમાં ચાર બાણો મારીને તે શૂળને કાપી નાખ્યું. રામના બાણોથી તૂટી ગયેલું, સુવર્ણથી શોભિત તે દિવ્ય શૂળ અનેક ટુકડાઓમાં વિખેરાઈને, મહાન ઉલ્કા જેમ જમીન પર પડી ગયું.
તચ્છૂલં નિહતં દૃષ્ટ્વા રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા। સાધુ સાધ્વિતિ ભૂતાનિ વ્યાહરન્તિ નભોગતાઃ
રામે એ શૂળને નિષ્ફળ કરી દીધું તે જોઈ, આકાશમાં રહેલા સર્વ જીવોએ 'શાબાશ! શાબાશ!' એમ આનંદથી ઉચ્ચાર્યું.
તં દૃષ્ટ્વા નિહતં શૂલં મકરાક્ષો નિશાચરઃ। મુષ્ટિમુદ્યમ્ય કાકુત્સ્થં તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્
મકરાક્ષ, રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસ, પોતાનું શૂળ તૂટી ગયું જોઈને, મુઠ્ઠી ઉંચી કરી કકુત્સ્થને બોલ્યો: 'થેમ! થેમ!'
સ તં દૃષ્ટ્વા પતન્તં તુ પ્રહસ્ય રઘુનન્દનઃ। પાવકાસ્ત્રં તતો રામઃ સંદધે તુ શરાસને
તેને દોડતો જોઈને રઘુનંદન હસ્યા અને પછી રામે પોતાના ધનુષ પર અગ્નિબાણ ચડાવ્યો.
તેનાસ્ત્રેણ હતં રક્ષઃ કાકુત્સ્થેન તદા રણે। સંછિન્નહૃદયં તત્ર પપાત ચ મમાર ચ
તે બાણથી કકુત્સ્થએ યુદ્ધમાં એ રાક્ષસને મારી નાખ્યો; તેનું હૃદય છિદ્ર થઈ ગયું અને તે ત્યાં જ પડીને મરી ગયો.
દૃષ્ટ્વા તે રાક્ષસાઃ સર્વે મકરાક્ષસ્ય પાતનમ્। લઙ્કામેવ પ્રધાવન્ત રામબાણભયાર્દિતાઃ
મકરાક્ષના પતનને જોઈ, બધા રાક્ષસો રામના બાણોના ભયથી ડરીને સીધા લંકા તરફ ભાગી ગયા.
દશરથનૃપસૂનુબાણવેગૈ રજનિચરં નિહતં ખરાત્મજં તમ્। પ્રદદૃશુરથ દેવતાઃ પ્રહૃષ્ટા ગિરિમિવ વજ્રહતં યથા વિકીર્ણમ્
દશરથપુત્રના બાણોના પ્રહારે ખરા પુત્ર, રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસ, યુદ્ધમાં પડી ગયો તે જોઈ દેવતાઓ આનંદિત થયા; તે પર્વત જેમ વીજળીના ઘા થી તૂટી જાય તેમ વિખેરાઈ પડ્યો હતો.
thumb|અશીતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ત્ર્યાસીમો સર્ગ સાંભળો.
મકરાક્ષં હતં શ્રુત્વા રાવણઃ સમિતિંજયઃ। રોષેણ મહતાવિષ્ટો દન્તાન્ કટકટાય્ય ચ
મકરાક્ષ મારાયો એ સાંભળીને, યુદ્ધમાં વિજયી રાવણને ભારે ક્રોધ આવ્યો અને દાંત કચકચાવ્યા.
કુપિતશ્ચ તદા તત્ર કિં કાર્યમિતિ ચિન્તયન્। આદિદેશાથ સંક્રુદ્ધો રણાયેન્દ્રજિતં સુતમ્
તે સમયે ગુસ્સામાં, હવે શું કરવું તે વિચારી, રાવણે ગુસ્સાથી પોતાના પુત્ર ઇન્દ્રજિતને યુદ્ધ માટે આજ્ઞા આપી.
જહિ વીર મહાવીર્યૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ। અદૃશ્યો દૃશ્યમાનો વા સર્વથા ત્વં બલાધિકઃ
વીર, તું શક્તિશાળી રામ અને લક્ષ્મણને મારી નાખ. તું દેખાતો હોય કે અદૃશ્ય રહે, દરેક રીતે તારી તાકાત વધારે છે.
ત્વમપ્રતિમકર્માણમિન્દ્રં જયસિ સંયુગે। કિં પુનર્માનુષૌ દૃષ્ટ્વા ન વધિષ્યસિ સંયુગે
તારા સમાન કાર્યો કોઈના નથી; તું યુદ્ધમાં ઇન્દ્રને પણ જીતે છે. તો પછી, આ મનુષ્યોને જોઈને યુદ્ધમાં તેમને મારવાનો પ્રશ્ન જ ક્યાં રહે છે?
તથોક્તો રાક્ષસેન્દ્રેણ પ્રતિગૃહ્ય પિતુર્વચઃ। યજ્ઞભૂમૌ સ વિધિવત્ પાવકં જુહુવેન્દ્રજિત્
રાક્ષસોના રાજાએ એવું કહ્યું ત્યારે, ઇન્દ્રજિતે પિતાનું વચન સ્વીકારી, યજ્ઞસ્થળે નિયમપૂર્વક અગ્નિમાં હવન કર્યો.
જુહ્વતશ્ચાપિ તત્રાગ્નિં રક્તોષ્ણીષધરાઃ સ્ત્રિયઃ। આજગ્મુસ્તત્ર સમ્ભ્રાન્તા રાક્ષસ્યો યત્ર રાવણિઃ
જ્યારે તે અગ્નિમાં હવન કરી રહ્યો હતો, ત્યારે લાલ પટ્ટા ધારણ કરેલી રાક્ષસી સ્ત્રીઓ, ગભરાઈને, જ્યાં રાવણપુત્ર હતો ત્યાં આવી પહોંચી.
શસ્ત્રાણિ શરપત્રાણિ સમિધોઽથ બિભીતકાઃ। લોહિતાનિ ચ વાસાંસિ સ્રુવં કાર્ષ્ણાયસં તથા
તેઓએ શસ્ત્રો, બાણોના પાંખવાળા બાણો, સમિદ્ધ (યજ્ઞ માટેની લાકડીઓ), બિભીતકાં, લોહી જેવા લાલ વસ્ત્રો અને કાળી લોખંડની ચમચી લાવી.
સર્વતોઽગ્નિં સમાસ્તીર્ય શરપત્રૈઃ સતોમરૈઃ। છાગસ્ય સર્વકૃષ્ણસ્ય ગલં જગ્રાહ જીવતઃ
અગ્નિની આસપાસ તેણે બાણોના પાંખવાળા બાણો અને ભાલા પાથરી દીધા અને પછી એક જીવતો કાળો બકરો પકડી તેની ગળે ઝાંપ્યો.
સકૃદ્ધોમસમિદ્ધસ્ય વિધૂમસ્ય મહાર્ચિષઃ। બભૂવુસ્તાનિ લિઙ્ગાનિ વિજયં દર્શયન્તિ ચ
જ્યારે એકવાર હવન કરવામાં આવ્યું અને ધૂમરહિત, તેજસ્વી અગ્નિ પ્રગટ્યો, ત્યારે વિજયના શુભ સંકેતો દેખાવા લાગ્યા.
પ્રદક્ષિણાવર્તશિખસ્તપ્તહાટકસંનિભઃ। હવિસ્તત્ પ્રતિજગ્રાહ પાવકઃ સ્વયમુત્થિતઃ
જ્યોત પ્રદક્ષિણ દિશામાં વળી રહી હતી અને તે તપેલા સોનાની જેમ ચમકી રહી હતી; એ અગ્નિ સ્વયં ઊભી રહીને હવન સ્વીકારી લીધો.
હુત્વાગ્નિં તર્પયિત્વાથ દેવદાનવરાક્ષસાન્। આરુરોહ રથશ્રેષ્ઠમન્તર્ધાનગતં શુભમ્
અગ્નિમાં હોળી આપીને અને દેવો, દાનવો તથા રાક્ષસોને તૃપ્ત કરીને, તેણે દિવ્ય અને શુભ એવા, દૃષ્ટિથી ઓઝલ રહેલા શ્રેષ્ઠ રથ પર આરોહણ કર્યું.