શક્તિખડ્ગગદાકુન્તૈસ્તોમરૈશ્ચ નિશાચરાઃ। પટ્ટિશૈર્ભિન્દિપાલૈશ્ચ બાણપાતૈઃ સમન્તતઃ
રાત્રિચર રાક્ષસો ચારે બાજુથી શક્તિ, તલવાર, ગદા, ભાલા, તોમરા, પટ્ટિશ, ભિંદિપાલ અને બાણોથી હુમલો કરતા હતા.
પાશમુદ્ગરદણ્ડૈશ્ચ નિર્ઘાતૈશ્ચાપરૈસ્તથા। કદનં કપિસિંહાનાં ચક્રુસ્તે રજનીચરાઃ
પાશ, દંડ અને અન્ય ભયાનક હથિયારો વડે રાત્રિચરોએ વાનર સિંહો પર ભારે સંહાર મચાવ્યો.
બાણૌઘૈરર્દિતાશ્ચાપિ ખરપુત્રેણ વાનરાઃ। સમ્ભ્રાન્તમનસઃ સર્વે દુદ્રુવુર્ભયપીડિતાઃ
ખરપુત્રેના બાણવર્ષથી ઘાયલ થયેલા વાનરો ભયથી ગભરાઈ ગયા અને બધા દિશાઓમાં ભાગી પડ્યા.
તાન્ દૃષ્ટ્વા રાક્ષસાઃ સર્વે દ્રવમાણાન્ વનૌકસઃ। નેદુસ્તે સિંહવદ્ દૃપ્તા રાક્ષસા જિતકાશિનઃ
વનમાં રહેતા વાનરોને ભાગતા જોઈ બધા રાક્ષસો વિજયી અને ગર્વથી સિંહ સમાન ગર્જના કરવા લાગ્યા.
વિદ્રવત્સુ તદા તેષુ વાનરેષુ સમન્તતઃ। રામસ્તાન્ વારયામાસ શરવર્ષેણ રાક્ષસાન્
જ્યારે વાનરો ચારે તરફ ભાગી રહ્યા હતા, ત્યારે રામે બાણવર્ષથી રાક્ષસોને રોકી લીધા.
વારિતાન્ રાક્ષસાન્ દૃષ્ટ્વા મકરાક્ષો નિશાચરઃ। કોપાનલસમાવિષ્ટો વચનં ચેદમબ્રવીત્
રાક્ષસોને અટકાવેલા જોઈ, મકરાક્ષ રાત્રિચર ક્રોધથી ધધકતો રામને કહ્યું:
તિષ્ઠ રામ મયા સાર્ધં દ્વન્દ્વયુદ્ધં ભવિષ્યતિ। ત્યાજયિષ્યામિ તે પ્રાણાન્ ધનુર્મુક્તૈઃ શિતૈઃ શરૈઃ
રામ, ઊભા રહો! મારી સાથે એકલ યુદ્ધ કરો. હું મારા ધનુષ્યમાંથી તીક્ષ્ણ બાણ છોડીને તારો પ્રાણ લઈ લઉં છું.
યત્ તદા દણ્ડકારણ્યે પિતરં હતવાન્ મમ। તદગ્રતઃ સ્વકર્મસ્થં સ્મૃત્વા રોષોઽભિવર્ધતે
જ્યારે તું દંડકવનમાં મારા પિતાનું વધ કર્યું હતું એ યાદ આવે છે અને આજે તું મારી સામે ઊભો છે, ત્યારે મારું ક્રોધ સતત વધે છે.
દહ્યન્તે ભૃશમઙ્ગાનિ દુરાત્મન્ મમ રાઘવ। યન્મયાસિ ન દૃષ્ટસ્ત્વં તસ્મિન્ કાલે મહાવને
દુષ્ટ રાઘવ, એ સમયે મહાવનમાં હું તને જોઈ શક્યો નહોતો એથી આજે મારા અંગો ખૂબ જ સળગી રહ્યા છે.
દિષ્ટ્યાસિ દર્શનં રામ મમ ત્વં પ્રાપ્તવાનિહ। કાંક્ષિતોઽસિ ક્ષુધાર્તસ્ય સિંહસ્યેવેતરો મૃગઃ
રામ, સદભાગ્યે આજે તું મારી નજરે પડ્યો છે; હું જેમ ભૂખ્યા સિંહને બીજું પ્રાણી જોઈને આનંદ થાય એમ તને જોઈને આતુર છું.
અદ્ય મદ્બાણવેગેન પ્રેતરાડ્વિષયં ગતઃ। યે ત્વયા નિહતાઃ શૂરાઃ સહ તૈશ્ચ વસિષ્યસિ
આજે મારા બાણોના પ્રહારથી તું પણ મૃત્યુલોકમાં જશે અને જે શૂરવીરોને તું મારી નાખ્યા છે, તેમનાં સાથે તું પણ ત્યાં વસશે.
બહુનાત્ર કિમુક્તેન શૃણુ રામ વચો મમ। પશ્યન્તુ સકલા લોકાસ્ત્વાં માં ચૈવ રણાજિરે
આથી વધુ શું કહું? રામ, મારા શબ્દો સાંભળ. આખો જગત યુદ્ધમેદાનમાં તને અને મને જોઈ શકે.
અસ્ત્રૈર્વા ગદયા વાપિ બાહુભ્યાં વા રણાજિરે। અભ્યસ્તં યેન વા રામ વર્તતાં તેન વા મૃધમ્
હથિયારો, ગદા કે હાથ વડે — જેમને જે કૌશલ્ય આવડે છે, એ પ્રમાણે યુદ્ધમેદાનમાં આપણે લડી લઈએ, રામ.
મકરાક્ષવચઃ શ્રુત્વા રામો દશરથાત્મજઃ। અબ્રવીત્ પ્રહસન્ વાક્યમુત્તરોત્તરવાદિનમ્
મકરાક્ષના વચનો સાંભળી દશરથપુત્ર રામ હસતાં-હસતાં એ સતત જવાબ આપનારા સામે બોલ્યા.
કત્થસે કિં વૃથા રક્ષો બહૂન્યસદૃશાનિ તે। ન રણે શક્યતે જેતું વિના યુદ્ધેન વાગ્બલાત્
રાક્ષસ, તું શા માટે ખોટા શબ્દોમાં ખાલી ગર્વ કરે છે? લડાઈમાં જીતવું માત્ર બોલવાથી નહીં, પણ યુદ્ધ કરીને જ શક્ય છે.
ચતુર્દશ સહસ્રાણિ રક્ષસાં ત્વત્પિતા ચ યઃ। ત્રિશિરા દૂષણશ્ચાપિ દણ્ડકે નિહતો મયા
દંડકવનમાં મેં ચૌદ હજાર રાક્ષસો, તારો પિતા, ત્રિશિરા અને દુષણ—allને મારી નાખ્યા છે.
સ્વાશિતાશ્ચાપિ માંસેન ગૃધ્રગોમાયુવાયસાઃ। ભવિષ્યન્ત્યદ્ય વૈ પાપ તીક્ષ્ણતુણ્ડનખાઙ્કુશાઃ
હવે, દુષ્ટ, આજે તારા માંસ પર તીક્ષ્ણ ચાંચ અને નખવાળા ગિધ, શિયાળ અને કાગડા તૃપ્ત થશે.
રાઘવેણૈવમુક્તસ્તુ મકરાક્ષો મહાબલઃ। બાણૌઘાનમુચત્ તસ્મૈ રાઘવાય રણાજિરે
રાઘવએ આવું બોલતાં જ મહાબલી મકરાક્ષે યુદ્ધભૂમિમાં રાઘવ પર તીરોની વરસાત કરી.
તાઞ્છરાઞ્છરવર્ષેણ રામશ્ચિચ્છેદ નૈકધા। નિપેતુર્ભુવિ વિચ્છિન્ના રુક્મપુઙ્ખાઃ સહસ્રશઃ
રામે પણ પોતાના તીરોની ઝાપટથી એ તીરોને અનેક ભાગે કાપી નાખ્યા; સોનાની પાંખવાળા તીરો હજારોની સંખ્યામાં જમીન પર પડ્યા.
તદ્ યુદ્ધમભવત્ તત્ર સમેત્યાન્યોન્યમોજસા। ખરરાક્ષસપુત્રસ્ય સૂનોર્દશરથસ્ય ચ
પછી ત્યાં ખરા રાક્ષસપુત્ર અને દશરથપુત્ર બંનેએ પૂરી તાકાતથી સામસામે યુદ્ધ કર્યું.
જીમૂતયોરિવાકાશે શબ્દો જ્યાતલયોરિવ। ધનુર્મુક્તઃ સ્વનોઽન્યોન્યં શ્રૂયતે ચ રણાજિરે
યુદ્ધભૂમિમાં ધ્વનિ એવો હતો કે જાણે આકાશમાં બે મેઘ ગર્જી રહ્યા હોય, કે ધનુષ્યની ડોરીઓ વાગી રહી હોય; તીરોના અથડામણનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાતો હતો.
દેવદાનવગન્ધર્વાઃ કિંનરાશ્ચ મહોરગાઃ। અન્તરિક્ષગતાઃ સર્વે દ્રષ્ટુકામાસ્તદદ્ભુતમ્
દેવતાઓ, દાનવો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાનાગ—all આકાશમાં આવી એ અદ્ભુત દૃશ્ય જોવા એકત્ર થયા.
વિદ્ધમન્યોન્યગાત્રેષુ દ્વિગુણં વર્ધતે બલમ્। કૃતપ્રતિકૃતાન્યોન્યં કુરુતાં તૌ રણાજિરે
એકબીજાના શરીરે ઘા પડતાં તેમનું બળ બે ગણી વધતું ગયું; બંને યુદ્ધમાં એકબીજાને જવાબ આપતા રહ્યા.
રામમુક્તાંસ્તુ બાણૌઘાન્ રાક્ષસસ્ત્વચ્છિનદ્ રણે। રક્ષોમુક્તાંસ્તુ રામો વૈ નૈકધા પ્રાચ્છિનચ્છરૈઃ
યુદ્ધમાં રાક્ષસે રામના તીરોની વરસાત કાપી નાખી, અને રામે પણ રાક્ષસના તીરોને અનેક ભાગે કાપી નાખ્યા.
બાણૌઘવિતતાઃ સર્વા દિશશ્ચ પ્રદિશસ્તથા। સંછન્ના વસુધા ચૈવ સમન્તાન્ન પ્રકાશતે
બધા દિશાઓ અને ખૂણા તીરોની વરસાતથી ઢંકાઈ ગયા, અને જમીન પણ ચારે બાજુથી ઢંકાઈ ગઈ એટલે કંઈ દેખાતું નહોતું.
તતઃ ક્રુદ્ધો મહાબાહુર્ધનુશ્ચિચ્છેદ સંયુગે। અષ્ટાભિરથ નારાચૈઃ સૂતં વિવ્યાધ રાઘવઃ
પછી ક્રોધિત મહાબાહુ રાઘવે યુદ્ધમાં મકરાક્ષનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું અને આઠ તીક્ષ્ણ તીરો વડે તેના સારથિને ઘાયલ કર્યો.
ભિત્ત્વા રથં શરૈ રામો હત્વા અશ્વાનપાતયત્। વિરથો વસુધાસ્થઃ સ મકરાક્ષો નિશાચરઃ
રામે તીરો વડે રથને ભેદી નાખ્યો, ઘોડાઓને મારી પાડી દીધા; હવે મકરાક્ષ રથ વિના જમીન પર ઊભો રહ્યો.
તત્તિષ્ઠદ્ વસુધાં રક્ષઃ શૂલં જગ્રાહ પાણિના। ત્રાસનં સર્વભૂતાનાં યુગાન્તાગ્નિસમપ્રભમ્
એ રાક્ષસ જમીન પર ઊભો રહી હાથમાં એક ભયજનક, યુગાંતકાળની અગ્નિ જેવું તેજવાળું શૂળ પકડી લીધો.
દુરવાપં મહચ્છૂલં રુદ્રદત્તં ભયંકરમ્। જાજ્વલ્યમાનમાકાશે સંહારાસ્ત્રમિવાપરમ્
એ મહાન અને દુર્લભ શૂળ, જે રુદ્રે આપેલું અને ભયાનક હતું, આકાશમાં પ્રજ્વલિત થઈ રહ્યું હતું—જાણે વિનાશક અસ્ત્ર હોય.
યં દૃષ્ટ્વા દેવતાઃ સર્વા ભયાર્તા વિદ્રુતા દિશઃ। વિભ્રામ્ય ચ મહચ્છૂલં પ્રજ્વલન્તં નિશાચરઃ
એ જોઈને બધા દેવતાઓ ડરીને દિશાઓમાં ભાગી ગયા; અને એ રાત્રિચરણે તેજસ્વી મહાન શૂળ ઘુમાવ્યું.