પરિઘોપમબાહુસ્તુ પરિઘં ભાસ્કરપ્રભમ્। બલી બલવતસ્તસ્ય પાતયામાસ વક્ષસિ
હનુમાનના હાથો ગદા જેવા મજબૂત હતા. એ બલવાને તેજસ્વી ગદા ઉઠાવી અને નિકુંભના છાતી પર જોરથી ફેંકી.
સ્થિરે તસ્યોરસિ વ્યૂઢે પરિઘઃ શતધા કૃતઃ। વિકીર્યમાણઃ સહસા ઉલ્કાશતમિવામ્બરે
નિકુંભની પહોળી અને મજબૂત છાતી પર એ ગદા ટૂંટી ને સો ટુકડા થઈ ગઈ, અને એ ટુકડા આકાશમાં વીજળી જેવી છૂટા પડી ગયા.
સ તુ તેન પ્રહારેણ ન ચચાલ મહાકપિઃ। પરિઘેણ સમાધૂતો યથા ભૂમિચલેઽચલઃ
એવા જોરદાર આઘાતથી પણ મહાકપિ હનુમાન જરાય ન હલ્યો, જાણે ભૂકંપમાં પણ પહાડ અડગ રહે છે એમ.
સ તથાભિહતસ્તેન હનૂમાન્ પ્લવગોત્તમઃ। મુષ્ટિં સંવર્તયામાસ બલેનાતિમહાબલઃ
એ રીતે ઘાયલ થયેલા, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ અને અત્યંત બલવાન હનુમાને પોતાની મુઠી મજબૂતીથી ભીંસી.
તમુદ્યમ્ય મહાતેજા નિકુમ્ભોરસિ વીર્યવાન્। અભિચિક્ષેપ વેગેન વેગવાન્ વાયુવિક્રમઃ
પછી તેજસ્વી અને વીર હનુમાને એ મુઠી ઉંચકી અને પવન જેવી ઝડપથી નિકુંભની છાતી પર ફેંકી.
તત્ર પુસ્ફોટ વર્માસ્ય પ્રસુસ્રાવ ચ શોણિતમ્। મુષ્ટિના તેન સંજજ્ઞે મેઘે વિદ્યુદિવોત્થિતા
એ જોરદાર મુઠીના ઘા થી નિકુંભનું કવચ ફાટી ગયું અને લોહી વહવા લાગ્યું, જેમ વાદળમાંથી વીજળી ચમકે છે એમ.
સ તુ તેન પ્રહારેણ નિકુમ્ભો વિચચાલ ચ। સ્વસ્થશ્ચાપિ નિજગ્રાહ હનૂમન્તં મહાબલમ્
એ આઘાતથી નિકુંભ લથડ્યો, પણ પોતાને સંભાળી ને એણે બલવાન હનુમાનને પકડી લીધો.
ચુક્રુશુશ્ચ તદા સંખ્યે ભીમં લઙ્કાનિવાસિનઃ। નિકુમ્ભેનોદ્યતં દૃષ્ટ્વા હનૂમન્તં મહાબલમ્
યુદ્ધમાં નિકુંભે હનુમાનને પકડી લીધો એ જોઈને લંકાવાસીઓ ડરીને ભયાનક ચીસો પાડી.
સ તથા હ્રિયમાણોઽપિ હનૂમાંસ્તેન રક્ષસા। આજઘાનાનિલસુતો વજ્રકલ્પેન મુષ્ટિના
એ રાક્ષસે ખેંચતો હતો ત્યારે પણ પવનપુત્ર હનુમાને વીજળી જેવી મુઠીથી તેને ઘા કર્યો.
આત્માનં મોક્ષયિત્વાથ ક્ષિતાવભ્યવપદ્યત। હનૂમાનુન્મમાથાશુ નિકુમ્ભં મારુતાત્મજઃ
પછી હનુમાને પોતાને છુટાવી લીધો અને ઝડપથી નિકુંભને જમીન પર ફેંકી દઈને તેને ચકનાચૂર કરી નાખ્યો.
નિક્ષિપ્ય પરમાયત્તો નિકુમ્ભં નિષ્પિપેષ ચ। ઉત્પત્ય ચાસ્ય વેગેન પપાતોરસિ વેગવાન્
હનુમાને નિકુંભને જમીન પર ફેંકી ને પૂરેપૂરો દબાવી દીધો, પછી પવનની ઝડપથી ઉડીને તેની છાતી પર જોરથી પડ્યો.
પરિગૃહ્ય ચ બાહુભ્યાં પરિવૃત્ય શિરોધરામ્। ઉત્પાટયામાસ શિરો ભૈરવં નદતો મહત્
પછી બંને હાથથી પકડીને ગળું વાળી, હનુમાને નિકુંભનું ભયાનક અને ગર્જન કરતું માથું ફાડી નાખ્યું.
અથ નિનદતિ સાદિતે નિકુમ્ભે પવનસુતેન રણે બભૂવ યુદ્ધમ્। દશરથસુતરાક્ષસેન્દ્રસૂન્વો- ર્ભૃશતરમાગતરોષયોઃ સુભીમમ્
પછી પવનપુત્રે નિકુંભને યુદ્ધમાં પછાડ્યો ત્યારે, દશરથપુત્ર અને રાક્ષસરાજના પુત્ર વચ્ચે ભયાનક અને ઉગ્ર યુદ્ધ શરૂ થયું.
વ્યપેતે તુ જીવે નિકુમ્ભસ્ય હૃષ્ટા વિનેદુઃ પ્લવંગા દિશઃ સસ્વનુશ્ચ। ચચાલેવ ચોર્વી પપાતેવ સા દ્યૌ- ર્બલં રાક્ષસાનાં ભયં ચાવિવેશ
નિકુંભનું પ્રાણ છૂટી ગયું ત્યારે ખુશ થયેલા વાનરોએ ચારેય બાજુ જોરદાર જયઘોષ કર્યો. ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી, આકાશ પડી ગયું એવું લાગ્યું અને રાક્ષસોના દિલમાં ડર છવાઈ ગયો.
thumb|અષ્ટસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે અષ્ટસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ કરો, યુદ્ધકાંડનો અઢીસિત્તેરમો સર્ગ.
નિકુમ્ભં નિહતં શ્રુત્વા કુમ્ભં ચ વિનિપાતિતમ્। રાવણઃ પરમામર્ષી પ્રજજ્વાલાનલો યથા
નિકુંભ મારાયો અને કુંભ પણ પડી ગયો એ સાંભળીને રાવણ અત્યંત ગુસ્સે ભરાઈને અગ્નિ જેવો ધધકી ઉઠ્યો.
નૈર્ઋતઃ ક્રોધશોકાભ્યાં દ્વાભ્યાં તુ પરિમૂર્ચ્છિતઃ। ખરપુત્રં વિશાલાક્ષં મકરાક્ષમચોદયત્
રાત્રિચર રાજા રાવણ ક્રોધ અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો અને ખરા પુત્ર, વિશાળ આંખો ધરાવતા મકરાક્ષને યુદ્ધ માટે મોકલ્યો.
ગચ્છ પુત્ર મયાઽઽજ્ઞપ્તો બલેનાભિસમન્વિતઃ। રાઘવં લક્ષ્મણં ચૈવ જહિ તૌ સવનૌકસૌ
મારા દીકરા, હું જે કહું છું તે પ્રમાણે તું તારી સેના સાથે જા અને જંગલમાં રહેતા રાઘવ અને લક્ષ્મણને મારી નાખ.
રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા શૂરમાની ખરાત્મજઃ। બાઢમિત્યબ્રવીદ્ધૃષ્ટો મકરાક્ષો નિશાચરમ્
રાવણના શબ્દો સાંભળી ખરા નો વીર પુત્ર મકરાક્ષ નિર્ભયપણે 'જેમ કહ્યું તેમ' એમ રાત્રીમાં ફરતા રાજાને કહ્યું.
સોઽભિવાદ્ય દશગ્રીવં કૃત્વા ચાપિ પ્રદક્ષિણમ્। નિર્જગામ ગૃહાચ્છુભ્રાદ્ રાવણસ્યાજ્ઞયા બલી
દશમુખને વંદન કરીને અને તેની પરિક્રમા કરીને મજબૂત મકરાક્ષ રાવણની આજ્ઞાએ તેજસ્વી મહેલમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
સમીપસ્થં બલાધ્યક્ષં ખરપુત્રોઽબ્રવીદ્ વચઃ। રથમાનીયતાં તૂર્ણં સૈન્યં ત્વાનીયતાં ત્વરાત્
પાછળ ઊભેલા સેના પ્રમુખને ખરા પુત્રે કહ્યું: 'મારો રથ જલ્દી લાવ અને તુરંત જ આખી સેના એકઠી કર.'
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા બલાધ્યક્ષો નિશાચરઃ। સ્યન્દનં ચ બલં ચૈવ સમીપં પ્રત્યપાદયત્
તેના આદેશ સાંભળી રાત્રીમાં ફરતા સેના પ્રમુખે રથ અને આખી સેના બંને નજીક લાવી.
પ્રદક્ષિણં રથં કૃત્વા સમારુહ્ય નિશાચરઃ। સૂતં સંચોદયામાસ શીઘ્રં વૈ રથમાવહ
રથની પરિક્રમા કરીને રાક્ષસ રથ પર ચઢ્યો અને સારથીને કહ્યું: 'રથ ઝડપથી હંકારી લેજે!'
અથ તાન્ રાક્ષસાન્ સર્વાન્ મકરાક્ષોઽબ્રવીદિદમ્। યૂયં સર્વે પ્રયુધ્યધ્વં પુરસ્તાન્મમ રાક્ષસાઃ
પછી મકરાક્ષએ બધા રાક્ષસોને કહ્યું: 'મારા આગળ તમે બધા લડી જજો, રાક્ષસો!'
અહં રાક્ષસરાજેન રાવણેન મહાત્મના। આજ્ઞપ્તઃ સમરે હન્તું તાવુભૌ રામલક્ષ્મણૌ
'મને રાક્ષસોના મહાન આત્માવાળા રાજા રાવણે યુદ્ધમાં રામ અને લક્ષ્મણને મારવા આજ્ઞા આપી છે.'
અદ્ય રામં વધિષ્યામિ લક્ષ્મણં ચ નિશાચરાઃ। શાખામૃગં ચ સુગ્રીવં વાનરાંશ્ચ શરોત્તમૈઃ
'આજે હું રામ, લક્ષ્મણ, શાખામૃગ સુગ્રીવ અને વાનરોને ઉત્તમ તીરો વડે મારી નાખીશ, રાત્રીમાં ફરતા મિત્રો!'
અદ્ય શૂલનિપાતૈશ્ચ વાનરાણાં મહાચમૂમ્। પ્રદહિષ્યામિ સમ્પ્રાપ્તાં શુષ્કેન્ધનમિવાનલઃ
'આજે હું વાનરોની મહાસેનાને ભાલાના વરસાદથી બળી નાખીશ, જેમ સુકા લાકડાને અગ્નિ ભસ્મ કરી નાખે છે.'
મકરાક્ષસ્ય તચ્છ્રુત્વા વચનં તે નિશાચરાઃ। સર્વે નાનાયુધોપેતા બલવન્તઃ સમાહિતાઃ
મકરાક્ષના આ વચન સાંભળી બધા શક્તિશાળી અને સજ્જ રાત્રીમાં ફરતા રાક્ષસો વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈ તૈયાર થયા.
તે કામરૂપિણઃ ક્રૂરા દંષ્ટ્રિણઃ પિઙ્ગલેક્ષણાઃ। માતંગા ઇવ નર્દન્તો ધ્વસ્તકેશા ભયાવહાઃ
એ ક્રૂર, રૂપ બદલતા, તીખા દાંતવાળા, પીળા આંખવાળા રાક્ષસો, હાથી જેવી ગર્જના કરતા, વીખરાયેલા વાળવાળા, ભયજનક લાગતા હતા.
પરિવાર્ય મહાકાયા મહાકાયં ખરાત્મજમ્। અભિજગ્મુસ્તતો હૃષ્ટાશ્ચાલયન્તો વસુન્ધરામ્
મોટા શરીરવાળા એ વીરોએ ખરા પુત્રને ઘેરીને આનંદથી આગળ વધ્યા અને ધરતી ધ્રુજી ઉઠી.