વરદાનાત્ પિતૃવ્યસ્તે સહતે દેવદાનવાન્। કુમ્ભકર્ણસ્તુ વીર્યેણ સહતે ચ સુરાસુરાન્
તારા કાકાના વરદાનથી તું દેવ-દૈત્યોને સહન કરી શકીશ છે. અને કુંભકર્ણ પણ પોતાની તાકાતથી દેવ-અસુરોને ટક્કર આપે છે.
મહાવિમર્દં સમરે મયા સહ તવાદ્ભુતમ્। અદ્ય ભૂતાનિ પશ્યન્તુ શક્રશમ્બરયોરિવ
આજે મારા અને તારા વચ્ચેના આ અદ્ભુત મહાસંગ્રામને બધાં જીવો જોઈ શકે, જેમ શક્ર અને શમ્બર વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું.
કૃતમપ્રતિમં કર્મ દર્શિતં ચાસ્ત્રકૌશલમ્। પતિતા હરિવીરાશ્ચ ત્વયૈતે ભીમવિક્રમાઃ
તમે જે અપ્રતિમ કાર્યો કર્યા અને શસ્ત્રકૌશલ્ય બતાવ્યું, એ ખરેખર અદ્વિતીય છે. તારા ભયાનક પરાક્રમથી વાનરવીરો પણ પડી ગયા છે.
ઉપાલમ્ભભયાચ્ચૈવ નાસિ વીર મયા હતઃ। કૃતકર્મપરિશ્રાન્તો વિશ્રાન્તઃ પશ્ય મે બલમ્
હે વીર, હું તારા ઉપર કોઈ આક્ષેપના ભયથી તને માર્યો નથી. તું તારો કાર્ય પૂરું કરીને થાકી ગયો છે, હવે આરામ કર અને મારી તાકાત જો.
તેન સુગ્રીવવાક્યેન સાવમાનેન માનિતઃ। અગ્નેરાજ્યહુતસ્યેવ તેજસ્તસ્યાભ્યવર્ધત
સુગ્રીવના થોડા અપમાનભેર પણ માન આપતાં શબ્દોથી, કુંભનું તેજ એવું વધ્યું, જેમ અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી જ્યોત વધી જાય છે.
તતઃ કુમ્ભસ્તુ સુગ્રીવં બાહુભ્યાં જગૃહે તદા। ગજાવિવાતીતમદૌ નિઃશ્વસન્તૌ મુહુર્મુહુઃ
પછી કુંભએ સુગ્રીવને પોતાના હાથમાં પકડી લીધો. બંને વારંવાર ભારે શ્વાસ લેતા, જાણે મદમસ્ત હાથીઓ હોય.
અન્યોન્યગાત્રગ્રથિતૌ ઘર્ષન્તાવિતરેતરમ્। સધૂમાં મુખતો જ્વાલાં વિસૃજન્તૌ પરિશ્રમાત્
બન્ને એકબીજાના અંગો સાથે ગૂંથાઈને, ઘસાઈને, થાકથી મોઢામાંથી ધૂમ્ર જ્વાળા છોડી રહ્યા હતા.
તયોઃ પાદાભિઘાતાચ્ચ નિમગ્ના ચાભવન્મહી। વ્યાઘૂર્ણિતતરઙ્ગશ્ચ ચુક્ષુભે વરુણાલયઃ
બન્નેના પગના ઘા થી ધરતી ધસી ગઈ અને વરુણનું સાગર પણ તેની તરંગો ઉછળી ઉછળી અશાંત થઈ ગયું.
તતઃ કુમ્ભં સમુત્ક્ષિપ્ય સુગ્રીવો લવણામ્ભસિ। પાતયામાસ વેગેન દર્શયન્નુદધેસ્તલમ્
પછી સુગ્રીવે કુંભને ઉંચકી, જોરથી ખારા પાણીમાં ફેંકી દીધો અને સાગરનું તળ દેખાઈ ગયું.
તતઃ કુમ્ભનિપાતેન જલરાશિઃ સમુત્થિતઃ। વિન્ધ્યમન્દરસંકાશો વિસસર્પ સમન્તતઃ
કુંભના પડવાથી પાણીનો મોટો ઢગલો, વિંધ્ય કે મંદર પર્વત જેવો, ઊભો થયો અને ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયો.
તતઃ કુમ્ભઃ સમુત્પત્ય સુગ્રીવમભિપાત્ય ચ। આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો વજ્રકલ્પેન મુષ્ટિના
પછી કુંભ ઊભો થઈ, સુગ્રીવ પર તૂટી પડ્યો અને ગુસ્સામાં તેના છાતી પર વીજળી જેવી મુઠીથી ઘા કર્યો.
તસ્ય વર્મ ચ પુસ્ફોટ સંજજ્ઞે ચાપિ શોણિતમ્। તસ્ય મુષ્ટિર્મહાવેગઃ પ્રતિજઘ્નેઽસ્થિમણ્ડલે
તેના કવચ ફાટી ગયું, લોહી નીકળ્યું અને એ જોરદાર મુઠીનો ઘા હાડકાં સુધી પહોંચી ગયો.
તસ્ય વેગેન તત્રાસીત્ તેજઃ પ્રજ્વલિતં મહત્। વજ્રનિષ્પેષસંજાતા જ્વાલા મેરોર્યથા ગિરેઃ
એ ઘા ના જોરથી ત્યાં ભયાનક તેજ પ્રગટાયું, જાણે મેરુ પર્વત પર વીજળી પડવાથી જ્વાળા ફાટી નીકળી હોય.
સ તત્રાભિહતસ્તેન સુગ્રીવો વાનરર્ષભઃ। મુષ્ટિં સંવર્તયામાસ વજ્રકલ્પં મહાબલઃ
એ ઘા ખાઈને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સુગ્રીવે પોતાના બળવાન હાથમાં વીજળી જેવી મુઠી ભેગી કરી.
અર્ચિઃસહસ્રવિકચરવિમણ્ડલવર્ચસમ્। સ મુષ્ટિં પાતયામાસ કુમ્ભસ્યોરસિ વીર્યવાન્
હજારો અગ્નિની કિરણો જેવું તેજ ધરાવતી એ મુઠીએ વીર સુગ્રીવે કુંભના છાતી પર ઘા કર્યો.
સ તુ તેન પ્રહારેણ વિહ્વલો ભૃશપીડિતઃ। નિપપાત તદા કુમ્ભો ગતાર્ચિરિવ પાવકઃ
એ ઘા થી ભારે પીડાયેલો અને અચેત થયેલો કુંભ એ સમયે પડી ગયો, જાણે અગ્નિની જ્વાળા બુઝાઈ ગઈ હોય.
મુષ્ટિનાભિહતસ્તેન નિપપાતાશુ રાક્ષસઃ। લોહિતાઙ્ગ ઇવાકાશાદ્ દીપ્તરશ્મિર્યદૃચ્છયા
એ મુઠીથી ઘાયલ થયેલો રાક્ષસ તરત જ પડી ગયો, જાણે લાલ રંગનો લોહિતાંગ ગ્રહ અચાનક આકાશમાંથી પડી જાય.
કુમ્ભસ્ય પતતો રૂપં ભગ્નસ્યોરસિ મુષ્ટિના। બભૌ રુદ્રાભિપન્નસ્ય યથા રૂપં ગવાં પતેઃ
મુઠીથી છાતી તૂટી ગયેલા કુંભનું પડતું રૂપ એવું લાગતું હતું, જાણે રુદ્રે ઘાયલ કરેલો ગાયોના વાછરડો હોય.
તસ્મિન્ હતે ભીમપરાક્રમેણ પ્લવંગમાનામૃષભેણ યુદ્ધે। મહી સશૈલા સવના ચચાલ ભયં ચ રક્ષાંસ્યધિકં વિવેશ
ભયાનક પરાક્રમી કુંભને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠે યુદ્ધમાં માર્યો ત્યારે પૃથ્વી, પર્વતો અને જંગલ હલાઈ ઉઠ્યા અને રાક્ષસોમાં વધુ ભય ફેલાયો.
thumb|સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે સત્તરમું સત્તરમું સર્ગ સાંભળો.
નિકુમ્ભો ભ્રાતરં દૃષ્ટ્વા સુગ્રીવેણ નિપાતિતમ્। પ્રદહન્નિવ કોપેન વાનરેન્દ્રમુદૈક્ષત
સુગ્રીવેના હાથથી ભાઈને પડતો જોઈને, નિકુંભ ભયંકર ગુસ્સાથી સળગી ઉઠ્યો અને વાનરરાજા તરફ એવી નજરે જોયો જાણે એને ભસ્મ કરી નાખે.
તતઃ સ્રગ્દામસંનદ્ધં દત્તપઞ્ચાઙ્ગુલં શુભમ્। આદદે પરિઘં ધીરો મહેન્દ્રશિખરોપમમ્
પછી ધીરજવાન નિકુંભે ફૂલની માળાથી શોભિત અને પાંચ હાથ ધરાવતો, મહેન્દ્ર પર્વતના શિખર જેવો ભારી ગદો હાથમાં લીધો.
હેમપટ્ટપરિક્ષિપ્તં વજ્રવિદ્રુમભૂષિતમ્। યમદણ્ડોપમં ભીમં રક્ષસાં ભયનાશનમ્
એ ગદો સોનાની પટ્ટીઓથી ઘેરાયેલો, વજ્ર અને મોતીથી શોભિત, યમરાજના દંડ જેવો ભયાનક અને રાક્ષસોના ભયનો નાશક હતો.
તમાવિધ્ય મહાતેજાઃ શક્રધ્વજસમૌજસમ્। નિનનાદ વિવૃત્તાસ્યો નિકુમ્ભો ભીમવિક્રમઃ
મહાતેજસ્વી અને ભયંકર પરાક્રમી નિકુંભે એ ગદાથી ઘા કર્યો અને મોઢું ફાડીને જોરથી દહાડ્યો, જાણે ઇન્દ્રધ્વજની સમાન શક્તિ ધરાવતો હોય.
ઉરોગતેન નિષ્કેણ ભુજસ્થૈરઙ્ગદૈરપિ। કુણ્ડલાભ્યાં ચ ચિત્રાભ્યાં માલયા ચ સચિત્રયા
છાતી પર સુવર્ણ હાર, હાથમાં કંગણ, કાનમાં સુંદર કુંડળ અને ગળામાં શોભાયમાન માળા પહેરીને,
નિકુમ્ભો ભૂષણૈર્ભાતિ તેન સ્મ પરિઘેણ ચ। યથેન્દ્રધનુષા મેઘઃ સવિદ્યુત્સ્તનયિત્નુમાન્
નિકુંભ એ બધા આભૂષણો અને ગદાથી એવી રીતે ઝગમગતો હતો, જાણે મેઘ પર ઇન્દ્રધનુષ, વીજળી અને ગર્જના સાથે ઝગમગે છે.
પરિઘાગ્રેણ પુસ્ફોટ વાતગ્રન્થિર્મહાત્મનઃ। પ્રજજ્વાલ સઘોષશ્ચ વિધૂમ ઇવ પાવકઃ
ગદાના ટોચે પવનથી મજબૂત રીતે બંધાયેલો ભાગ જ્વાળામય થયો અને ધડાકાભેર પ્રગટ્યો, જાણે ધૂમ વિના અગ્નિ પ્રગટે છે.
નગર્યા વિટપાવત્યા ગન્ધર્વભવનોત્તમૈઃ। સતારાગણનક્ષત્રં સચન્દ્રસમહાગ્રહમ્। નિકુમ્ભપરિઘાઘૂર્ણં ભ્રમતીવ નભસ્થલમ્
વિઠપાવતી નગરીમાં ગંધર્વોના શ્રેષ્ઠ મહેલો, તારાઓ, ગ્રહો, ચંદ્ર અને મહાગ્રહો જેવું સૌંદર્ય, એ રીતે નિકુંભનો ફરતો ગદો જાણે આકાશમાં ફરતો હોય.
દુરાસદશ્ચ સંજજ્ઞે પરિઘાભરણપ્રભઃ। ક્રોધેન્ધનો નિકુમ્ભાગ્નિર્યુગાન્તાગ્નિરિવોત્થિતઃ
ગદા અને આભૂષણોની તેજસ્વી ઝાંખીથી નિકુંભ ભયાનક લાગતો હતો, ગુસ્સાથી અગ્નિ બનીને જાણે યુગના અંતે પ્રગટેલો અગ્નિ હોય.
રાક્ષસા વાનરાશ્ચાપિ ન શેકુઃ સ્પન્દિતું ભયાત્। હનુમાંસ્તુ વિવૃત્યોરસ્તસ્થૌ પ્રમુખતો બલી
રાક્ષસો અને વાનરો બંને ડરેને એક પગ પણ હલાવી શક્યા નહીં, પણ બલવાન હનુમાન છાતી ફુલાવીને આગળ ઊભો રહ્યો.