અભિદુદ્રાવ સુગ્રીવઃ કુમ્ભકર્ણાત્મજં રણે। શૈલસાનુચરં નાગં વેગવાનિવ કેસરી
સુગ્રીવે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણના પુત્ર પર એ રીતે ધાવા કર્યો, જેમ પર્વતની ઢાળ પર ફરતો હાથી પર ઝડપી સિંહ તૂટી પડે.
ઉત્પાટ્ય ચ મહાવૃક્ષાનશ્વકર્ણાદિકાન્ બહૂન્। અન્યાંશ્ચ વિવિધાન્ વૃક્ષાંશ્ચિક્ષેપ સ મહાકપિઃ
એ મહાવાનરે ઘણાં મોટા વૃક્ષો, જેમ કે અશ્વકર્ણ અને બીજા અનેક પ્રકારના વૃક્ષો ઉખાડી, અને બીજા અનેક વૃક્ષો પણ ફેંક્યા.
તાં છાદયન્તીમાકાશં વૃક્ષવૃષ્ટિં દુરાસદામ્। કુમ્ભકર્ણાત્મજઃ શ્રીમાંશ્ચિચ્છેદ સ્વશરૈઃ શિતૈઃ
આકાશને ઢાંકી નાખે એવી, સહન કરવી મુશ્કેલ એવી એ વૃક્ષવર્ષાને, તેજસ્વી કુંભકર્ણપુત્રે પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખી.
અભિલક્ષ્યેણ તીવ્રેણ કુમ્ભેન નિશિતૈઃ શરૈઃ। આચિતાસ્તે દ્રુમા રેજુર્યથા ઘોરાઃ શતઘ્નયઃ। દ્રુમવર્ષં તુ તદ્ ભિન્નં દૃષ્ટ્વા કુમ્ભેન વીર્યવાન્
કુંભએ તીક્ષ્ણ અને જોરદાર બાણોથી વૃક્ષોને એ રીતે ભેદ્યા કે, જાણે ભયાનક યુદ્ધયંત્રો ધ્રુજી ઉઠ્યા હોય. કુંભએ એ વૃક્ષવર્ષને તોડી નાખ્યું તે જોઈને, તે પરાક્રમી—
વાનરાધિપતિઃ શ્રીમાન્ મહાસત્ત્વો ન વિવ્યથે। સ વિધ્યમાનઃ સહસા સહમાનસ્તુ તાઞ્છરાન્
વાંરાઓના મહારાજ, તેજસ્વી અને મહાન આત્માવાળા, અચાનક પડેલા એ બાણોને સહન કરીને પણ, ડગ્યા નહીં.
કુમ્ભસ્ય ધનુરાક્ષિપ્ય બભઞ્જેન્દ્રધનુઃપ્રભમ્। અવપ્લુત્ય તતઃ શીઘ્રં કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
પછી તેણે કુંભનું ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું તેજસ્વી ધનુષ્ય ખેંચી તોડી નાખ્યું. ત્યારબાદ ઝડપથી કૂદી, અતિ દુષ્કર કાર્ય કર્યું.
અબ્રવીત્ કુપિતઃ કુમ્ભં ભગ્નશૃઙ્ગમિવ દ્વિપમ્। નિકુમ્ભાગ્રજ વીર્યં તે બાણવેગં તદદ્ભુતમ્
પછી ગુસ્સે ભરાઈ, તેણે કુંભને એમ કહ્યું જેમ તૂંટેલા દાંતવાળા હાથીને કહેવામાં આવે: 'નિકુંભના મોટા ભાઈ, તારી તાકાત અને બાણોની ગતિ ખરેખર અદ્ભુત છે.'
સંનતિશ્ચ પ્રભાવશ્ચ તવ વા રાવણસ્ય વા। પ્રહ્લાદબલિવૃત્રઘ્નકુબેરવરુણોપમ
તારી કે રાવણની મહાનતા અને શક્તિ, પ્રહલાદ, બલી, વૃત્રને મારનાર, કુબેર કે વરુણ જેવી છે.
એકસ્ત્વમનુજાતોઽસિ પિતરં બલવત્તરમ્। ત્વામેવૈકં મહાબાહું શૂલહસ્તમરિંદમમ્
તુ એકલો એવો પુત્ર છે જે પિતાથી પણ વધારે શક્તિશાળી થયો છે. તું એકલો જ મહાબાહુ, શૂળધારી, દુશ્મનોને હરાવનાર છે—
ત્રિદશા નાતિવર્તન્તે જિતેન્દ્રિયમિવાધયઃ। વિક્રમસ્વ મહાબુદ્ધે કર્માણિ મમ પશ્ય ચ
જેમ સંયમિત મનવાળાને દુઃખો હરાવી શકતા નથી, એમ તને દેવતાઓ પણ પાર પાડી શકતા નથી. હે મહાબુદ્ધિ, તું પણ પરાક્રમ બતાવ અને મારા કાર્યો જોયે.
વરદાનાત્ પિતૃવ્યસ્તે સહતે દેવદાનવાન્। કુમ્ભકર્ણસ્તુ વીર્યેણ સહતે ચ સુરાસુરાન્
તારા કાકાના વરદાનથી તું દેવ-દૈત્યોને સહન કરી શકીશ છે. અને કુંભકર્ણ પણ પોતાની તાકાતથી દેવ-અસુરોને ટક્કર આપે છે.
મહાવિમર્દં સમરે મયા સહ તવાદ્ભુતમ્। અદ્ય ભૂતાનિ પશ્યન્તુ શક્રશમ્બરયોરિવ
આજે મારા અને તારા વચ્ચેના આ અદ્ભુત મહાસંગ્રામને બધાં જીવો જોઈ શકે, જેમ શક્ર અને શમ્બર વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું.
કૃતમપ્રતિમં કર્મ દર્શિતં ચાસ્ત્રકૌશલમ્। પતિતા હરિવીરાશ્ચ ત્વયૈતે ભીમવિક્રમાઃ
તમે જે અપ્રતિમ કાર્યો કર્યા અને શસ્ત્રકૌશલ્ય બતાવ્યું, એ ખરેખર અદ્વિતીય છે. તારા ભયાનક પરાક્રમથી વાનરવીરો પણ પડી ગયા છે.
ઉપાલમ્ભભયાચ્ચૈવ નાસિ વીર મયા હતઃ। કૃતકર્મપરિશ્રાન્તો વિશ્રાન્તઃ પશ્ય મે બલમ્
હે વીર, હું તારા ઉપર કોઈ આક્ષેપના ભયથી તને માર્યો નથી. તું તારો કાર્ય પૂરું કરીને થાકી ગયો છે, હવે આરામ કર અને મારી તાકાત જો.
તેન સુગ્રીવવાક્યેન સાવમાનેન માનિતઃ। અગ્નેરાજ્યહુતસ્યેવ તેજસ્તસ્યાભ્યવર્ધત
સુગ્રીવના થોડા અપમાનભેર પણ માન આપતાં શબ્દોથી, કુંભનું તેજ એવું વધ્યું, જેમ અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી જ્યોત વધી જાય છે.
તતઃ કુમ્ભસ્તુ સુગ્રીવં બાહુભ્યાં જગૃહે તદા। ગજાવિવાતીતમદૌ નિઃશ્વસન્તૌ મુહુર્મુહુઃ
પછી કુંભએ સુગ્રીવને પોતાના હાથમાં પકડી લીધો. બંને વારંવાર ભારે શ્વાસ લેતા, જાણે મદમસ્ત હાથીઓ હોય.
અન્યોન્યગાત્રગ્રથિતૌ ઘર્ષન્તાવિતરેતરમ્। સધૂમાં મુખતો જ્વાલાં વિસૃજન્તૌ પરિશ્રમાત્
બન્ને એકબીજાના અંગો સાથે ગૂંથાઈને, ઘસાઈને, થાકથી મોઢામાંથી ધૂમ્ર જ્વાળા છોડી રહ્યા હતા.
તયોઃ પાદાભિઘાતાચ્ચ નિમગ્ના ચાભવન્મહી। વ્યાઘૂર્ણિતતરઙ્ગશ્ચ ચુક્ષુભે વરુણાલયઃ
બન્નેના પગના ઘા થી ધરતી ધસી ગઈ અને વરુણનું સાગર પણ તેની તરંગો ઉછળી ઉછળી અશાંત થઈ ગયું.
તતઃ કુમ્ભં સમુત્ક્ષિપ્ય સુગ્રીવો લવણામ્ભસિ। પાતયામાસ વેગેન દર્શયન્નુદધેસ્તલમ્
પછી સુગ્રીવે કુંભને ઉંચકી, જોરથી ખારા પાણીમાં ફેંકી દીધો અને સાગરનું તળ દેખાઈ ગયું.
તતઃ કુમ્ભનિપાતેન જલરાશિઃ સમુત્થિતઃ। વિન્ધ્યમન્દરસંકાશો વિસસર્પ સમન્તતઃ
કુંભના પડવાથી પાણીનો મોટો ઢગલો, વિંધ્ય કે મંદર પર્વત જેવો, ઊભો થયો અને ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયો.
તતઃ કુમ્ભઃ સમુત્પત્ય સુગ્રીવમભિપાત્ય ચ। આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો વજ્રકલ્પેન મુષ્ટિના
પછી કુંભ ઊભો થઈ, સુગ્રીવ પર તૂટી પડ્યો અને ગુસ્સામાં તેના છાતી પર વીજળી જેવી મુઠીથી ઘા કર્યો.
તસ્ય વર્મ ચ પુસ્ફોટ સંજજ્ઞે ચાપિ શોણિતમ્। તસ્ય મુષ્ટિર્મહાવેગઃ પ્રતિજઘ્નેઽસ્થિમણ્ડલે
તેના કવચ ફાટી ગયું, લોહી નીકળ્યું અને એ જોરદાર મુઠીનો ઘા હાડકાં સુધી પહોંચી ગયો.
તસ્ય વેગેન તત્રાસીત્ તેજઃ પ્રજ્વલિતં મહત્। વજ્રનિષ્પેષસંજાતા જ્વાલા મેરોર્યથા ગિરેઃ
એ ઘા ના જોરથી ત્યાં ભયાનક તેજ પ્રગટાયું, જાણે મેરુ પર્વત પર વીજળી પડવાથી જ્વાળા ફાટી નીકળી હોય.
સ તત્રાભિહતસ્તેન સુગ્રીવો વાનરર્ષભઃ। મુષ્ટિં સંવર્તયામાસ વજ્રકલ્પં મહાબલઃ
એ ઘા ખાઈને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સુગ્રીવે પોતાના બળવાન હાથમાં વીજળી જેવી મુઠી ભેગી કરી.
અર્ચિઃસહસ્રવિકચરવિમણ્ડલવર્ચસમ્। સ મુષ્ટિં પાતયામાસ કુમ્ભસ્યોરસિ વીર્યવાન્
હજારો અગ્નિની કિરણો જેવું તેજ ધરાવતી એ મુઠીએ વીર સુગ્રીવે કુંભના છાતી પર ઘા કર્યો.
સ તુ તેન પ્રહારેણ વિહ્વલો ભૃશપીડિતઃ। નિપપાત તદા કુમ્ભો ગતાર્ચિરિવ પાવકઃ
એ ઘા થી ભારે પીડાયેલો અને અચેત થયેલો કુંભ એ સમયે પડી ગયો, જાણે અગ્નિની જ્વાળા બુઝાઈ ગઈ હોય.
મુષ્ટિનાભિહતસ્તેન નિપપાતાશુ રાક્ષસઃ। લોહિતાઙ્ગ ઇવાકાશાદ્ દીપ્તરશ્મિર્યદૃચ્છયા
એ મુઠીથી ઘાયલ થયેલો રાક્ષસ તરત જ પડી ગયો, જાણે લાલ રંગનો લોહિતાંગ ગ્રહ અચાનક આકાશમાંથી પડી જાય.
કુમ્ભસ્ય પતતો રૂપં ભગ્નસ્યોરસિ મુષ્ટિના। બભૌ રુદ્રાભિપન્નસ્ય યથા રૂપં ગવાં પતેઃ
મુઠીથી છાતી તૂટી ગયેલા કુંભનું પડતું રૂપ એવું લાગતું હતું, જાણે રુદ્રે ઘાયલ કરેલો ગાયોના વાછરડો હોય.
તસ્મિન્ હતે ભીમપરાક્રમેણ પ્લવંગમાનામૃષભેણ યુદ્ધે। મહી સશૈલા સવના ચચાલ ભયં ચ રક્ષાંસ્યધિકં વિવેશ
ભયાનક પરાક્રમી કુંભને વાનરોમાં શ્રેષ્ઠે યુદ્ધમાં માર્યો ત્યારે પૃથ્વી, પર્વતો અને જંગલ હલાઈ ઉઠ્યા અને રાક્ષસોમાં વધુ ભય ફેલાયો.
thumb|સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે સત્તરમું સત્તરમું સર્ગ સાંભળો.