તમિન્દ્રકેતુપ્રતિમં વૃક્ષં મન્દરસંનિભમ્। સમુત્સૃજત વેગેન મિષતાં સર્વરક્ષસામ્
એ વૃક્ષ, જે ઇન્દ્રધ્વજ જેવું અને મંદરપર્વત સમાન લાગતું, અંગદે જોરથી બધાં રાક્ષસોની સામે ફેંકી દીધું.
સ ચિચ્છેદ શિતૈર્બાણૈઃ સપ્તભિઃ કાયભેદનૈઃ। અઙ્ગદો વિવ્યથેઽભીક્ષ્ણં સ પપાત મુમોહ ચ
કુંભએ એ વૃક્ષને સાત તીક્ષ્ણ અને શરીર ભેદી બાણોથી કાપી નાખ્યું; અંગદ વારંવાર ઘાયલ થયો અને પડી ગયો, પછી બેભાન થઈ ગયો.
અઙ્ગદં પતિતં દૃષ્ટ્વા સીદન્તમિવ સાગરે। દુરાસદં હરિશ્રેષ્ઠા રાઘવાય ન્યવેદયન્
અંગદને પડેલો જોઈ, જાણે સાગરમાં ડૂબતો હોય તેમ, દુર્જય વાનરશ્રેષ્ઠોએ રાઘવને આ વાત જણાવી.
રામસ્તુ વ્યથિતં શ્રુત્વા વાલિપુત્રં મહાહવે। વ્યાદિદેશ હરિશ્રેષ્ઠાઞ્જામ્બવત્પ્રમુખાંસ્તતઃ
રામે જ્યારે મહાયુદ્ધમાં વાલીપુત્ર ઘાયલ થયો છે એ સાંભળ્યું, ત્યારે તેણે જાંબવંત અને અન્ય વાનરશ્રેષ્ઠોને આજ્ઞા આપી.
તે તુ વાનરશાર્દૂલાઃ શ્રુત્વા રામસ્ય શાસનમ્। અભિપેતુઃ સુસંક્રુદ્ધાઃ કુમ્ભમુદ્યતકાર્મુકમ્
રામની આજ્ઞા સાંભળીને, એ વાઘ જેવા વાનરો ક્રોધથી ભરાઈ, ધનુષ્ય તાણીને ઉભેલા કુંભ પર તૂટી પડ્યા.
તતો દ્રુમશિલાહસ્તાઃ કોપસંરક્તલોચનાઃ। રિરક્ષિષન્તોઽભ્યપતન્નઙ્ગદં વાનરર્ષભાઃ
પછી, હાથમાં વૃક્ષો અને પથ્થરો લઈને, ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને, વાનરશ્રેષ્ઠો અંગદને બચાવવા દોડી ગયા.
જામ્બવાંશ્ચ સુષેણશ્ચ વેગદર્શી ચ વાનરઃ। કુમ્ભકર્ણાત્મજં વીરં ક્રુદ્ધાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ
જાંબવંત, સુષેણ અને ઝડપી વાનર વેગદર્શી, બધા ક્રોધથી ભરાઈ, કુંભકર્ણના વિરસુત પર તૂટી પડ્યા.
સમીક્ષ્યાપતતસ્તાંસ્તુ વાનરેન્દ્રાન્ મહાબલાન્। આવવાર શરૌઘેણ નગેનેવ જલાશયમ્
એ મહાબલી વાનરપ્રમુખોને ધસી આવતાં જોઈ, કુંભએ તીક્ષ્ણ બાણોની વર્ષા કરીને એમને રોકી દીધા, જાણે પર્વત સરોવરનો માર્ગ અટકાવે.
તસ્ય બાણપથં પ્રાપ્ય ન શેકુરપિ વીક્ષિતુમ્। વાનરેન્દ્રા મહાત્માનો વેલામિવ મહોદધિઃ
કુંભના બાણોના માર્ગમાં આવીને, એ મહાત્મા વાનરપ્રમુખો જોઈ પણ શક્યા નહીં, જેમ મહાસાગર પોતાનું કિનારું ઓળંગી શકતો નથી.
તાંસ્તુ દૃષ્ટ્વા હરિગણાન્ શરવૃષ્ટિભિરર્દિતાન્। અઙ્ગદં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા ભ્રાતૃજં પ્લવગેશ્વરઃ
એ વાનરસેનાને બાણવર્ષાથી પીડાતા જોઈ, વાનરરાજાએ પોતાના ભાઈના પુત્ર અંગદને પાછળ રાખ્યો.
અભિદુદ્રાવ સુગ્રીવઃ કુમ્ભકર્ણાત્મજં રણે। શૈલસાનુચરં નાગં વેગવાનિવ કેસરી
સુગ્રીવે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણના પુત્ર પર એ રીતે ધાવા કર્યો, જેમ પર્વતની ઢાળ પર ફરતો હાથી પર ઝડપી સિંહ તૂટી પડે.
ઉત્પાટ્ય ચ મહાવૃક્ષાનશ્વકર્ણાદિકાન્ બહૂન્। અન્યાંશ્ચ વિવિધાન્ વૃક્ષાંશ્ચિક્ષેપ સ મહાકપિઃ
એ મહાવાનરે ઘણાં મોટા વૃક્ષો, જેમ કે અશ્વકર્ણ અને બીજા અનેક પ્રકારના વૃક્ષો ઉખાડી, અને બીજા અનેક વૃક્ષો પણ ફેંક્યા.
તાં છાદયન્તીમાકાશં વૃક્ષવૃષ્ટિં દુરાસદામ્। કુમ્ભકર્ણાત્મજઃ શ્રીમાંશ્ચિચ્છેદ સ્વશરૈઃ શિતૈઃ
આકાશને ઢાંકી નાખે એવી, સહન કરવી મુશ્કેલ એવી એ વૃક્ષવર્ષાને, તેજસ્વી કુંભકર્ણપુત્રે પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખી.
અભિલક્ષ્યેણ તીવ્રેણ કુમ્ભેન નિશિતૈઃ શરૈઃ। આચિતાસ્તે દ્રુમા રેજુર્યથા ઘોરાઃ શતઘ્નયઃ। દ્રુમવર્ષં તુ તદ્ ભિન્નં દૃષ્ટ્વા કુમ્ભેન વીર્યવાન્
કુંભએ તીક્ષ્ણ અને જોરદાર બાણોથી વૃક્ષોને એ રીતે ભેદ્યા કે, જાણે ભયાનક યુદ્ધયંત્રો ધ્રુજી ઉઠ્યા હોય. કુંભએ એ વૃક્ષવર્ષને તોડી નાખ્યું તે જોઈને, તે પરાક્રમી—
વાનરાધિપતિઃ શ્રીમાન્ મહાસત્ત્વો ન વિવ્યથે। સ વિધ્યમાનઃ સહસા સહમાનસ્તુ તાઞ્છરાન્
વાંરાઓના મહારાજ, તેજસ્વી અને મહાન આત્માવાળા, અચાનક પડેલા એ બાણોને સહન કરીને પણ, ડગ્યા નહીં.
કુમ્ભસ્ય ધનુરાક્ષિપ્ય બભઞ્જેન્દ્રધનુઃપ્રભમ્। અવપ્લુત્ય તતઃ શીઘ્રં કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
પછી તેણે કુંભનું ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું તેજસ્વી ધનુષ્ય ખેંચી તોડી નાખ્યું. ત્યારબાદ ઝડપથી કૂદી, અતિ દુષ્કર કાર્ય કર્યું.
અબ્રવીત્ કુપિતઃ કુમ્ભં ભગ્નશૃઙ્ગમિવ દ્વિપમ્। નિકુમ્ભાગ્રજ વીર્યં તે બાણવેગં તદદ્ભુતમ્
પછી ગુસ્સે ભરાઈ, તેણે કુંભને એમ કહ્યું જેમ તૂંટેલા દાંતવાળા હાથીને કહેવામાં આવે: 'નિકુંભના મોટા ભાઈ, તારી તાકાત અને બાણોની ગતિ ખરેખર અદ્ભુત છે.'
સંનતિશ્ચ પ્રભાવશ્ચ તવ વા રાવણસ્ય વા। પ્રહ્લાદબલિવૃત્રઘ્નકુબેરવરુણોપમ
તારી કે રાવણની મહાનતા અને શક્તિ, પ્રહલાદ, બલી, વૃત્રને મારનાર, કુબેર કે વરુણ જેવી છે.
એકસ્ત્વમનુજાતોઽસિ પિતરં બલવત્તરમ્। ત્વામેવૈકં મહાબાહું શૂલહસ્તમરિંદમમ્
તુ એકલો એવો પુત્ર છે જે પિતાથી પણ વધારે શક્તિશાળી થયો છે. તું એકલો જ મહાબાહુ, શૂળધારી, દુશ્મનોને હરાવનાર છે—
ત્રિદશા નાતિવર્તન્તે જિતેન્દ્રિયમિવાધયઃ। વિક્રમસ્વ મહાબુદ્ધે કર્માણિ મમ પશ્ય ચ
જેમ સંયમિત મનવાળાને દુઃખો હરાવી શકતા નથી, એમ તને દેવતાઓ પણ પાર પાડી શકતા નથી. હે મહાબુદ્ધિ, તું પણ પરાક્રમ બતાવ અને મારા કાર્યો જોયે.
વરદાનાત્ પિતૃવ્યસ્તે સહતે દેવદાનવાન્। કુમ્ભકર્ણસ્તુ વીર્યેણ સહતે ચ સુરાસુરાન્
તારા કાકાના વરદાનથી તું દેવ-દૈત્યોને સહન કરી શકીશ છે. અને કુંભકર્ણ પણ પોતાની તાકાતથી દેવ-અસુરોને ટક્કર આપે છે.
મહાવિમર્દં સમરે મયા સહ તવાદ્ભુતમ્। અદ્ય ભૂતાનિ પશ્યન્તુ શક્રશમ્બરયોરિવ
આજે મારા અને તારા વચ્ચેના આ અદ્ભુત મહાસંગ્રામને બધાં જીવો જોઈ શકે, જેમ શક્ર અને શમ્બર વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું.
કૃતમપ્રતિમં કર્મ દર્શિતં ચાસ્ત્રકૌશલમ્। પતિતા હરિવીરાશ્ચ ત્વયૈતે ભીમવિક્રમાઃ
તમે જે અપ્રતિમ કાર્યો કર્યા અને શસ્ત્રકૌશલ્ય બતાવ્યું, એ ખરેખર અદ્વિતીય છે. તારા ભયાનક પરાક્રમથી વાનરવીરો પણ પડી ગયા છે.
ઉપાલમ્ભભયાચ્ચૈવ નાસિ વીર મયા હતઃ। કૃતકર્મપરિશ્રાન્તો વિશ્રાન્તઃ પશ્ય મે બલમ્
હે વીર, હું તારા ઉપર કોઈ આક્ષેપના ભયથી તને માર્યો નથી. તું તારો કાર્ય પૂરું કરીને થાકી ગયો છે, હવે આરામ કર અને મારી તાકાત જો.
તેન સુગ્રીવવાક્યેન સાવમાનેન માનિતઃ। અગ્નેરાજ્યહુતસ્યેવ તેજસ્તસ્યાભ્યવર્ધત
સુગ્રીવના થોડા અપમાનભેર પણ માન આપતાં શબ્દોથી, કુંભનું તેજ એવું વધ્યું, જેમ અગ્નિમાં ઘી નાખવાથી જ્યોત વધી જાય છે.
તતઃ કુમ્ભસ્તુ સુગ્રીવં બાહુભ્યાં જગૃહે તદા। ગજાવિવાતીતમદૌ નિઃશ્વસન્તૌ મુહુર્મુહુઃ
પછી કુંભએ સુગ્રીવને પોતાના હાથમાં પકડી લીધો. બંને વારંવાર ભારે શ્વાસ લેતા, જાણે મદમસ્ત હાથીઓ હોય.
અન્યોન્યગાત્રગ્રથિતૌ ઘર્ષન્તાવિતરેતરમ્। સધૂમાં મુખતો જ્વાલાં વિસૃજન્તૌ પરિશ્રમાત્
બન્ને એકબીજાના અંગો સાથે ગૂંથાઈને, ઘસાઈને, થાકથી મોઢામાંથી ધૂમ્ર જ્વાળા છોડી રહ્યા હતા.
તયોઃ પાદાભિઘાતાચ્ચ નિમગ્ના ચાભવન્મહી। વ્યાઘૂર્ણિતતરઙ્ગશ્ચ ચુક્ષુભે વરુણાલયઃ
બન્નેના પગના ઘા થી ધરતી ધસી ગઈ અને વરુણનું સાગર પણ તેની તરંગો ઉછળી ઉછળી અશાંત થઈ ગયું.
તતઃ કુમ્ભં સમુત્ક્ષિપ્ય સુગ્રીવો લવણામ્ભસિ। પાતયામાસ વેગેન દર્શયન્નુદધેસ્તલમ્
પછી સુગ્રીવે કુંભને ઉંચકી, જોરથી ખારા પાણીમાં ફેંકી દીધો અને સાગરનું તળ દેખાઈ ગયું.
તતઃ કુમ્ભનિપાતેન જલરાશિઃ સમુત્થિતઃ। વિન્ધ્યમન્દરસંકાશો વિસસર્પ સમન્તતઃ
કુંભના પડવાથી પાણીનો મોટો ઢગલો, વિંધ્ય કે મંદર પર્વત જેવો, ઊભો થયો અને ચારે બાજુ ફેલાઈ ગયો.