બિભીષણાભિષેકં ચ પુષ્પકસ્ય ચ દર્શનમ્ અયોધ્યાયાશ્ચ ગમનં ભરદ્વાજસમાગમમ્ ॥૧-૩-
વિભીષણનો અભિષેક, પુષ્પકનું દર્શન, અયોધ્યા તરફ યાત્રા અને ભરદ્વાજ સાથે મુલાકાત.
પ્રેષણં વાયુપુત્રસ્ય ભરતેન સમાગમમ્ રામાભિષેકાભ્યુદયં સર્વસૈન્યવિસર્જનમ્ સ્વરાષ્ટ્રરઞ્જનં ચૈવ વૈદેહ્યાશ્ચ વિસર્જનમ્ ॥૧-૩-
પવનદેવના પુત્રને મોકલવું, ભરત સાથે મળવું, રામનું અભિષેકનો શુભ પ્રસંગ, તમામ સૈન્યને વિદાય આપવી, પોતાના રાજ્યમાં આનંદ લાવવો અને વૈદેહીને વિદાય આપવી—
અનાગતં ચ યત્ કિંચિદ્ રામસ્ય વસુધાતલે તચ્ચકારોત્તરે કાવ્યે વાલ્મીકિર્ભગવાનૃષિઃ ॥૧-૩-
રામ વિશે ધરતી પર જે કંઈ આવવાનું હતું, તે પણ મહાન વાલ્મીકી ઋષીએ પોતાના કાવ્યના ઉત્તર ભાગમાં રચ્યું હતું.
thumb|ચતુર્થઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ચતુર્થઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડનો ચોથો સર્ગ છે.
પ્રાપ્તરાજ્યસ્ય રામસ્ય વાલ્મીકિર્ભગવાનૃષિઃ । ચકાર ચરિતં કૃત્સ્નં વિચિત્રપદમર્થવત્ ॥૧-૪-
રાજ્ય પ્રાપ્ત કરેલા રામની આખી કથા, વાલ્મીકી મહાન ઋષીએ સુંદર અને અર્થસભર શબ્દોમાં રચી હતી.
ચતુર્વિંશત્સહસ્રાણિ શ્લોકાનામુક્તવાનૃષિઃ । તથા સર્ગશતાન્ પઞ્ચ ષટ્કાણ્ડાનિ તથોત્તરમ્ ॥૧-૪-
ઋષીએ ચોવીસ હજાર શ્લોકો, પાંચ સો સર્ગો, છ કાંડ અને ઉત્તરકાંડ પણ કહ્યા હતા.
કૃત્વા તુ તન્મહાપ્રાજ્ઞઃ સભવિષ્યં સહોત્તરમ્ । ચિન્તયામાસ કો ન્વેતત્ પ્રયુઞ્જીયાદિતિ પ્રભુઃ ॥૧-૪-
મહાન વિદ્વાન ઋષીએ એ મહાકાવ્ય, ભવિષ્ય અને ઉત્તરકાંડ સહિત પૂર્ણ કરી, વિચાર્યું—'આ કાવ્ય કોણ બોલશે?'
કુશીલવૌ તુ ધર્મજ્ઞૌ રાજપુત્રૌ યશસ્વિનૌ । ભ્રાતરૌ સ્વરસંપન્નૌ દદર્શાશ્રમવાસિનૌ ॥૧-૪-
તેણે રાજાના બે પુત્રો, કુશ અને લવને, ધર્મજ્ઞ, પ્રસિદ્ધ, સંગીતમય અવાજ ધરાવતા અને આશ્રમમાં રહેતા ભાઈઓને જોયા.
સ તુ મેધાવિનૌ દૃષ્ટ્વા વેદેષુ પરિનિષ્ઠિતૌ । વેદોપબૃંહ્મણાર્થાય તાવગ્રાહયત પ્રભુઃ ॥૧-૪-
તેઓને બુદ્ધિશાળી અને વેદોમાં નિપુણ જોઈ, ઋષીએ વેદની મહિમા વધારવા માટે તેમને કાવ્ય શીખવ્યું.
કાવ્યં રામાયણં કૃત્સ્નં સીતાયાશ્ચરિતં મહત્ । પૌલસ્ત્યવધમિત્યેવં ચકાર ચરિતવ્રતઃ ॥૧-૪-
વ્રત પાળનાર ઋષીએ આખું રામાયણ કાવ્ય, સીતાની મહાન કથા અને પુલસ્ત્યપુત્રના વિનાશની વાર્તા રચી.
પાઠ્યે ગેયે ચ મધુરં પ્રમાણૈસ્ત્રિભિરન્વિતમ્ । જાતિભિઃ સપ્તભિર્યુક્તં તન્ત્રીલયસમન્વિતમ્ ॥૧-૪-
આ કાવ્ય પઠન અને ગાન માટે મીઠું છે, ત્રણ પ્રકારના માપ અને સાત જાતિના છંદોથી યુક્ત છે, તંત્ર અને લય સાથે ગવાય છે.
રસૈઃ શૃઙ્ગારકરુણહાસ્યરૌદ્રભયાનકૈઃ । વીરાદિભી રસૈર્યુક્તં કાવ્યમેતદગાયતામ્ ॥૧-૪-
આ કાવ્યમાં પ્રેમ, કરુણા, હાસ્ય, રોષ, ભય, વીરતા અને અન્ય રસો ભરેલા છે—તેમણે એ ગાયું.
તૌ તુ ગાન્ધર્વતત્ત્વજ્ઞૌ સ્થાનમૂર્ચ્છનકોવિદૌ । ભ્રાતરૌ સ્વરસમ્પન્નૌ ગન્ધર્વાવિવ રૂપિણૌ ॥૧-૪-
બે ભાઈઓ, સંગીતના જ્ઞાન અને અવાજની કળામાં નિપુણ, સંગીતમય અવાજ ધરાવતા, રૂપમાં ગાંધીર્વ જેવા દેખાતા હતા.
રૂપલક્ષણસમ્પન્નૌ મધુરસ્વરભાષિણૌ । બિમ્બાદિવોત્થિતૌ બિમ્બૌ રામદેહાત્ તથાપરૌ ॥૧-૪-
સુંદરતા અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, મીઠા અવાજમાં બોલતા, એ બંને રામના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા બે પ્રતિમાઓ જેવા હતા.
તૌ રાજપુત્રૌ કાર્ત્સ્ન્યેન ધર્મ્યમાખ્યાનમુત્તમમ્ । વાચોવિધેયં તત્સર્વં કૃત્વા કાવ્યમનિન્દિતૌ ॥૧-૪-
એ બે રાજપુત્રોએ આખી ધર્મમય અને શ્રેષ્ઠ વાર્તા શીખી, કાવ્યને નિર્દોષ રીતે રજૂ કર્યું.
ઋષીણાં ચ દ્વિજાતીનાં સાધૂનાં ચ સમાગમે । યથોપદેશં તત્ત્વજ્ઞૌ જગતુઃ સુસમાહિતૌ ॥૧-૪-
ઋષિ, દ્વિજાતિ અને સદ્ગુણવંતોની સભામાં, એ બંને તત્વજ્ઞ, ઉપદેશ પ્રમાણે, એકાગ્રતાપૂર્વક કાવ્ય ગાતા.
મહાત્માનૌ મહાભાગૌ સર્વલક્ષણલક્ષિતૌ । તૌ કદાચિત્ સમેતાનામૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥૧-૪-
મહાન આત્મા, મહાન ભાગ્યશાળી, સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત એ બંને, એક સમયે, શુદ્ધ મનવાળા ઋષિની સભામાં હતાં.
મધ્યે સભં સમીપસ્થાવિદં કાવ્યમગાયતામ્ । તચ્છ્રુત્વા મુનયઃ સર્વે બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણાઃ ॥૧-૪-
સભાની વચ્ચે, નજીક ઊભા રહી, એ કાવ્ય ગાયું; સાંભળીને બધા ઋષિની આંખોમાં આંસુ છલકાતા.
સાધુ સાધ્વિતિ તાવૂચુઃ પરં વિસ્મયમાગતાઃ । તે પ્રીતમનસઃ સર્વે મુનયો ધર્મવત્સલાઃ ॥૧-૪-
બધા આશ્ચર્યથી 'સારો! સારો!' કહી ઉઠ્યા; એ બધા ધર્મપ્રિય ઋષિ આનંદથી ભરાયેલા હતા.
પ્રશશંસુઃ પ્રશસ્તવ્યૌ ગાયમાનૌ કુશીલવૌ । અહો ગીતસ્ય માધુર્યં શ્લોકાનાં ચ વિશેષતઃ ॥૧-૪-
કુશીલવ નામના બે ગાયકોએ જે ગીત ગાયું, તેની મીઠાશ અને ખાસ કરીને શ્લોકોની સુંદરતા માટે લોકો એ બંનેને ખૂબ વખાણ્યા.
ચિરનિર્વૃત્તમપ્યેતત્ પ્રત્યક્ષમિવ દર્શિતમ્ । પ્રવિશ્ય તાવુભૌ સુષ્ઠુ તથાભાવમગાયતામ્ ॥૧-૪-
આ ઘટના તો ઘણા વર્ષો પહેલાંની હતી, પણ એમ લાગ્યું કે આંખ સામે જ થઈ રહી છે; એ બંનેએ કથા એવી રીતે ગાઈ કે બધાને જીવંત અનુભવ થયો.
સહિતૌ મધુરં રક્તં સમ્પન્નં સ્વરસંપદા । એવં પ્રશસ્યમાનૌ તૌ તપઃ શ્લાઘ્યૈર્મહર્ષિભિઃ ॥૧-૪-
એ બંનેએ સાથે મળીને મીઠી અને ભાવભરી ધ્વનિમાં, સુંદર સૂર સાથે ગીત ગાયું; તેથી તપસ્વી મહર્ષીઓએ તેમને ખૂબ વખાણ્યા.
સંરક્તતરમત્યર્થં મધુરં તાવગાયતામ્ । પ્રીતઃ કશ્ચિન્મુનિસ્તાભ્યાં સંસ્થિતઃ કલશં દદૌ ॥૧-૪-
જ્યારે એ બંનેએ વધુ ભાવથી અને અતિ મીઠી અવાજમાં ગીત ગાયું, ત્યારે એક આનંદિત મુનિએ, નજીક ઊભા રહીને, તેમને પાણીનો કળશ આપ્યો.
પ્રસન્નો વલ્કલં કશ્ચિદ્ દદૌ તાભ્યાં મહાયશાઃ । અન્યઃ કૃષ્ણાજિનમદાદ્ યજ્ઞસૂત્રં તથાપરઃ ॥૧-૪-
બીજા એક પ્રસન્ન અને પ્રસિદ્ધ મુનિએ તેમને વલકલા (છાલના વસ્ત્ર) આપ્યા; બીજા એકે કાળાં કૃષ્ણમૃગના ચામડા આપ્યા અને ત્રીજા મુનિએ યજ્ઞસૂત્ર આપ્યું.
કશ્ચિત્ કમણ્ડલું પ્રાદાન્મૌઞ્જીમન્યો મહામુનિઃ । બૃસીમન્યસ્તદા પ્રાદાત્ કૌપીનમપરો મુનિઃ ॥૧-૪-
એક મુનિએ પાણીનો કમંડલ આપ્યો, બીજાં મહામુનિએ મુંજ ઘાસની કમરપટ્ટી આપી; બીજાએ લાકડાનું દંડ આપ્યું અને બીજા મુનિએ કૌપીન (લંગોટ) આપ્યો.
તાભ્યાં દદૌ તદા હૃષ્ટઃ કુઠારમપરો મુનિઃ । કાષાયમપરો વસ્ત્રં ચીરમન્યો દદૌ મુનિઃ ॥૧-૪-
બીજા એક આનંદિત મુનિએ તેમને કૂઠાર (કુહાડી) આપી; બીજાએ કાશાય વસ્ત્ર આપ્યા અને બીજા મુનિએ છાલના વસ્ત્ર આપ્યા.
જટાબન્ધનમન્યસ્તુ કાષ્ઠરજ્જું મુદાન્વિતઃ । યજ્ઞભાણ્ડમૃષિઃ કશ્ચિત્ કાષ્ઠભારં તથા પરઃ ॥૧-૪-
એક મુનિએ ખુશીથી જટાબંધન અને લાકડાની દોરી આપી; બીજાએ યજ્ઞના વાસણ આપ્યા અને બીજા મુનિએ લાકડાનો ગોઠ આપ્યો.
ઔદુમ્બરીં બ્રુસીમન્યઃ સ્વસ્તિ કેચિત્ તદાવદન્ । આયુષ્યમપરે પ્રાહુર્મુદા તત્ર મહર્ષયઃ ॥૧-૪-
એક મુનિએ ઉદૂંબરના લાકડાની દંડ આપી, તો કેટલાકે આશીર્વાદ આપ્યા; બીજા મહર્ષીઓએ આનંદથી દીર્ઘ આયુષ્ય માટે શુભકામનાઓ આપી.
દદુશ્ચૈવં વરાન્ સર્વે મુનયઃ સત્યવાદિનઃ । આશ્ચર્યમિદમાખ્યાનં મુનિના સમ્પ્રકીર્તિતમ્ ॥૧-૪-
સત્ય બોલનારા બધા મુનિઓએ એમને ભેટો આપી અને કહ્યું, 'આ અદભૂત કથા મુનિ દ્વારા કહેવામાં આવી છે.'
પરં કવીનામાધારં સમાપ્તં ચ યથાક્રમમ્ । અભિગીતમિદં ગીતં સર્વગીતેષુ કોવિદૌ ॥૧-૪-
આ કથા કવિઓ માટે શ્રેષ્ઠ આધાર છે, યોગ્ય ક્રમમાં પૂર્ણ થઈ છે; આ ગીત, દરેક ગીતમાં નિપુણ એવા ગાયકોએ ગાયું છે.