સ શૂલનિસ્ત્રિંશપરશ્વધાનિ વ્યાવિદ્ધદીપ્તાનલસપ્રભાણિ। સવિસ્ફુલિઙ્ગોજ્જ્વલપાવકાનિ વવર્ષ તીવ્રં પ્લવગેન્દ્રસૈન્યે
એ રાક્ષસે અગ્નિ જેવી જ્વલંત ભાલા, તલવાર, કુહાડી અને ચમકતા શસ્ત્રો વાનર વડાઓની સેના પર વરસાદની જેમ વરસાવ્યા.
તતો જ્વલનસંકાશૈર્બાણૈર્વાનરયૂથપાઃ। તાડિતાઃ શક્રજિદ્બાણૈઃ પ્રફુલ્લા ઇવ કિંશુકાઃ
પછી ઇન્દ્રજિતના અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બાણોથી ઘાયલ થયેલા વાનર વડાઓ ફૂલેલા કિંચુક વૃક્ષો જેવા દેખાતા હતા.
તેઽન્યોન્યમભિસર્પન્તો નિનદન્તશ્ચ વિસ્વરમ્। રાક્ષસેન્દ્રાસ્ત્રનિર્ભિન્ના નિપેતુર્વાનરર્ષભાઃ
તેઓ એકબીજા તરફ દોડતા અને ઉલટા-સુલટા અવાજે બૂમો પાડતા, રાક્ષસરાજાના શસ્ત્રોથી ઘાયલ થઈને વાનર શ્રેષ્ઠીઓ જમીન પર પડી ગયા.
ઉદીક્ષમાણા ગગનં કેચિન્નેત્રેષુ તાડિતાઃ। શરૈર્વિવિશુરન્યોન્યં પેતુશ્ચ જગતીતલે
કેટલાંક વાનરો આકાશ તરફ જુએ છે, તો કેટલાકની આંખોમાં બાણ વાગ્યા છે; તેઓ એકબીજામાં અથડાઈને ધરતી પર પડી જાય છે.
હનૂમન્તં ચ સુગ્રીવમઙ્ગદં ગન્ધમાદનમ્। જામ્બવન્તં સુષેણં ચ વેગદર્શિનમેવ ચ
હનુમાન, સુગ્રીવ, અંગદ, ગંધમાદન, જાંબવાન, સુષેણ અને વેગદર્શન પણ,
મૈન્દં ચ દ્વિવિદં નીલં ગવાક્ષં ગવયં તથા। કેસરિં હરિલોમાનં વિદ્યુદ્દંષ્ટ્રં ચ વાનરમ્
મૈંદ, દ્વિવિદ, નિલ, ગવાક્ષ, ગવય, કેસરી, હરિલોમ અને વીજદંષ્ટ્ર નામના વાનર પણ,
સૂર્યાનનં જ્યોતિર્મુખં તથા દધિમુખં હરિમ્। પાવકાક્ષં નલં ચૈવ કુમુદં ચૈવ વાનરમ્
સૂર્યાનન, જ્યોતિર્મુખ, દધિમુખ, પાવકાક્ષ, નલ અને કુમુદ નામના વાનર પણ,
પ્રાસૈઃ શૂલૈઃ શિતૈર્બાણૈરિન્દ્રજિન્મન્ત્રસંહિતૈઃ। વિવ્યાધ હરિશાર્દૂલાન્ સર્વાંસ્તાન્ રાક્ષસોત્તમઃ
ઇન્દ્રજિતના મંત્રબળથી સંયુક્ત પ્રાસ, શૂળ અને તીક્ષ્ણ બાણોથી એ શ્રેષ્ઠ રાક્ષસે બધા વાનર વીરોને ઘાયલ કર્યા.
સ વૈ ગદાભિર્હરિયૂથમુખ્યાન્ નિર્ભિદ્ય બાણૈસ્તપનીયવર્ણૈઃ। વવર્ષ રામં શરવૃષ્ટિજાલૈઃ સલક્ષ્મણં ભાસ્કરરશ્મિકલ્પૈઃ
એ રાક્ષસે સુવર્ણ જેવી ઝગમગતી ગદાઓ અને બાણોથી વાનર વડાઓને ઘાયલ કર્યા અને રામ તથા લક્ષ્મણ પર સૂર્યકિરણ જેવી બાણવર્ષા વરસાવી.
સ બાણવર્ષૈરભિવૃષ્યમાણો ધારાનિપાતાનિવ તાનચિન્ત્ય। સમીક્ષમાણઃ પરમાદ્ભુતશ્રી- રામસ્તદા લક્ષ્મણમિત્યુવાચ
રામ, એ સમયે, બાણોની વરસાદ જેવી ધારા વરસતી હતી, એ જોઈને આશ્ચર્યથી લક્ષ્મણને કહ્યું.
અસૌ પુનર્લક્ષ્મણ રાક્ષસેન્દ્રો બ્રહ્માસ્ત્રમાશ્રિત્ય સુરેન્દ્રશત્રુઃ। નિપાતયિત્વા હરિસૈન્યમસ્માન્- શિતૈઃ શરૈરર્દયતિ પ્રસક્તમ્
લક્ષ્મણ, એ રાક્ષસરાજા, દેવોના દુશ્મન, હવે બ્રહ્માસ્ત્રનો આશ્રય લઈને આપણા વાનર સેનાને પછાડીને, તીક્ષ્ણ બાણોથી અમને સતત પીડા આપી રહ્યો છે.
સ્વયંભુવા દત્તવરો મહાત્મા સમાહિતોઽન્તર્હિતભીમકાયઃ। કથં નુ શક્યો યુધિ નષ્ટદેહો નિહન્તુમદ્યેન્દ્રજિદુદ્યતાસ્ત્રઃ
સ્વયંભુએ જે મહાન આત્માને વરદાન આપ્યું છે, જે શાંત મનથી ભયાનક રૂપ છુપાવી બેઠો છે, એ ઇન્દ્રજિત, જેનું શરીર અદૃશ્ય છે, યુદ્ધમાં કેવી રીતે મરશે?
મન્યે સ્વયંભૂર્ભગવાનચિન્ત્ય- સ્તસ્યૈતદસ્ત્રં પ્રભવશ્ચ યોઽસ્ય। બાણાવપાતં ત્વમિહાદ્ય ધીમન્ મયા સહાવ્યગ્રમનાઃ સહસ્વ
મને લાગે છે કે એ શસ્ત્રનું શક્તિ અને મૂળ માત્ર સ્વયંભુ ભગવાન જ જાણે છે; પણ હે ધીરજવાન, આજે અહીં મારા સાથે નિડર મનથી બાણોના આ પ્રહાર સહન કર.
પ્રચ્છાદયત્યેષ હિ રાક્ષસેન્દ્રઃ સર્વા દિશઃ સાયકવૃષ્ટિજાલૈઃ। એતચ્ચ સર્વં પતિતાગ્ર્યશૂરં ન ભ્રાજતે વાનરરાજસૈન્યમ્
આ રાક્ષસરાજા બધા દિશાઓને બાણોની વરસાદથી ઢાંકી રહ્યો છે; અને હવે બધા શ્રેષ્ઠ વીરોએ પડી જતાં વાનરરાજાની સેના તેજસ્વી રહી નથી.
આવાં તુ દૃષ્ટ્વા પતિતૌ વિસંજ્ઞૌ નિવૃત્તયુદ્ધૌ હતહર્ષરોષૌ। ધ્રુવં પ્રવેક્ષ્યત્યમરારિવાસ- મસૌ સમાસાદ્ય રણાગ્ર્યલક્ષ્મીમ્
જ્યારે અમને બેઉને પડીને, અચેતન અને યુદ્ધથી વિમુખ, આનંદ અને ક્રોધ વિના જોઈને, નિશ્ચિતપણે અમરદુશ્મનોના સંહારક, યુદ્ધમાં મહાન વિજય મેળવી, પોતાની નગરીમાં પ્રવેશ કરશે.
તતસ્તદા વાનરસૈન્યમેવં રામં ચ સંખ્યે સહ લક્ષ્મણેન। વિષાદયિત્વા સહસા વિવેશ પુરીં દશગ્રીવભુજાભિગુપ્તામ્। સંસ્તૂયમાનઃ સ તુ યાતુધાનૈઃ પિત્રે ચ સર્વં હૃષિતોઽભ્યુવાચ
પછી એ રાક્ષસે યુદ્ધમાં રામ અને લક્ષ્મણ તથા વાનર સેનાને અચાનક નિરાશ કરીને, દશમુખના બાહુઓથી રક્ષિત નગરીમાં પ્રવેશ કર્યો, જ્યાં રાક્ષસો તેની સ્તુતિ કરતા હતા અને એ આનંદથી પિતાને બધું વર્ણન કર્યું.
thumb|ચતુસ્સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુસ્સપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
આવે છે, શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ચૌંસઠમો સર્ગ, સાંભળો.
તયોસ્તદાસાદિતયો રણાગ્રે મુમોહ સૈન્યં હરિયૂથપાનામ્। સુગ્રીવનીલાઙ્ગદજામ્બવન્તો ન ચાપિ કિંચિત્ પ્રતિપેદિરે તે
જ્યારે એ બંને યુદ્ધના મથકે ઘાયલ થયા, ત્યારે વાનર સેનાના મુખ્યોએ ખૂબ જ ગભરાઈ જવી. સુગ્રીવ, નીલ, અંગદ અને જાંબવંત—એ બધાએ કંઈ જવાબ આપ્યો જ નહીં.
તતો વિષણ્ણં સમવેક્ષ્ય સર્વં વિભીષણો બુદ્ધિમતાં વરિષ્ઠઃ। ઉવાચ શાખામૃગરાજવીરા- નાશ્વાસયન્નપ્રતિમૈર્વચોભિઃ
પછી, બધાંને નિરાશ જોઈને, વિભીષણ—બુદ્ધિશાળી લોકોમાં શ્રેષ્ઠ—વાનર સેનાના વીર નેતાઓને અનન્ય આશ્વાસન આપતાં શબ્દોમાં કહ્યું.
મા ભૈષ્ટ નાસ્ત્યત્ર વિષાદકાલો યદાર્યપુત્રૌ હ્યવશૌ વિષણ્ણૌ। સ્વયંભુવો વાક્યમથોદ્વહન્તૌ યત્સાદિતાવિન્દ્રજિતાસ્ત્રજાલૈઃ
'ડરશો નહીં; આ નિરાશ થવાનો સમય નથી. ભલે એ મહાન રાજકુમારો હાલ બળહીન અને દુઃખી છે, પણ તેઓ સ્વયંભુએ આપેલા ઇન્દ્રજિતના શસ્ત્રોને સહન કરી રહ્યા છે.'
તસ્મૈ તુ દત્તં પરમાસ્ત્રમેતત્ સ્વયંભુવા બ્રાહ્મમમોઘવીર્યમ્। તન્માનયન્તૌ યુધિ રાજપુત્રૌ નિપાતિતૌ કોઽત્ર વિષાદકાલઃ
'આ સર્વોત્તમ બ્રહ્માસ્ત્ર સ્વયંભુએ આપેલું છે, જે અચૂક છે. રાજકુમારો એનું માન રાખીને યુદ્ધમાં ઘાયલ થયા છે. તો, અહીં નિરાશ થવાનો પ્રશ્ન જ ક્યાં છે?'
બ્રાહ્મમસ્ત્રં તતો ધીમાન્ માનયિત્વા તુ મારુતિઃ। વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા હનૂમાનિદમબ્રવીત્
પછી, વિભીષણના વચન સાંભળી અને બ્રહ્માસ્ત્રનું માન રાખીને, બુદ્ધિશાળી હનુમાને કહ્યું:
અસ્મિન્નસ્ત્રહતે સૈન્યે વાનરાણાં તરસ્વિનામ્। યો યો ધારયતે પ્રાણાંસ્તં તમાશ્વાસયાવહે
'આ શસ્ત્રથી ઘાયલ થયેલી વાનર સેનામાં, જે-જે જીવતા છે, તેમને આપણે આશ્વાસન આપીએ.'
તાવુભૌ યુગપદ્ વીરૌ હનૂમદ્રાક્ષસોત્તમૌ। ઉલ્કાહસ્તૌ તદા રાત્રૌ રણશીર્ષે વિચેરતુઃ
પછી એ બંને વીર—હનુમાન અને શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ—રાત્રે યુદ્ધના મથકે હાથમાં અગ્નિશખા લઈને સાથે ફર્યા.
ભિન્નલાઙ્ગૂલહસ્તોરુપાદાઙ્ગુલિશિરોધરૈઃ। સ્રવદ્ભિઃ ક્ષતજં ગાત્રૈઃ પ્રસ્રવદ્ભિઃ સમન્તતઃ
તેઓએ તૂટેલા પૂંછડા, હાથ, જાંઘ, આંગળીઓ, માથા અને ગળાવાળા, લોહી વહેતાં અને ઘા ભરેલા શરીરોને ચારે બાજુ જોયા.
પતિતૈઃ પર્વતાકારૈર્વાનરૈરભિસંવૃતામ્। શસ્ત્રૈશ્ચ પતિતૈર્દીપ્તૈર્દદૃશાતે વસુંધરામ્
પર્વત જેવાં મોટા વાનરો ધરતી પર પડેલા હતા અને ચમકતાં શસ્ત્રો પણ બધે બिखરાયેલા દેખાતા હતા.
સુગ્રીવમઙ્ગદં નીલં શરભં ગન્ધમાદનમ્। જામ્બવન્તં સુષેણં ચ વેગદર્શિનમેવ ચ
તેમણે સુગ્રીવ, અંગદ, નીલ, શરભ, ગંધમાદન, જાંબવંત, સુષેણ અને વેગદર્શનને જોયા.
મૈન્દં નલં જ્યોતિર્મુખં દ્વિવિદં ચાપિ વાનરમ્। વિભીષણો હનૂમાંશ્ચ દદૃશાતે હતાન્ રણે
વિભીષણ અને હનુમાનએ મેઇંદ, નલ, જ્યોતિર્મુખ, દ્વિવિદ અને અન્ય વાનરોને પણ યુદ્ધમાં પડેલા જોયા.
સપ્તષષ્ટિર્હતાઃ કોટ્યો વાનરાણાં તરસ્વિનામ્। અહ્નઃ પઞ્ચમશેષેણ વલ્લભેન સ્વયંભુવઃ
સ્વયંભુના પ્રિય દ્વારા, પાંચમો ભાગ દિવસ બાકી હતો ત્યારે, સડસઠ કરોડ તીવ્ર વાનરો માર્યા ગયા હતા.
સાગરૌઘનિભં ભીમં દૃષ્ટ્વા બાણાર્દિતં બલમ્। માર્ગતે જામ્બવન્તં ચ હનૂમાન્ સવિભીષણઃ
તીરોથી ઘાયલ, સાગરના પ્રવાહ જેવું ભયાનક અને વિશાળ વાનર સેના જોઈ, હનુમાન અને વિભીષણ જાંબવંતને શોધવા લાગ્યા.