મોક્તું તદ્બન્ધનં ઘોરં યક્ષગન્ધર્વપન્નગૈઃ। તન્ન જાને પ્રભાવૈર્વા માયયા મોહનેન વા
એ ભયાનક બંધન યક્ષ, ગંધર્વ કે સાપો પણ ખોલી શક્યા ન હોત. મને ખબર નથી કે તેઓ પોતાની શક્તિથી કે માયાથી કે મોહથી મુક્ત થયા કે કેમ.
શરબન્ધાદ્ વિમુક્તૌ તૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ। યે યોધા નિર્ગતાઃ શૂરા રાક્ષસા મમ શાસનાત્
તીરબદ્ધનમાંથી મુક્ત થયેલા એ બંને ભાઈઓ, રામ અને લક્ષ્મણ, પાછા આવ્યા છે; અને મારા આદેશે ગયેલા વીર રાક્ષસ યુદ્ધમાં ગયા હતા.
તે સર્વે નિહતા યુદ્ધે વાનરૈઃ સુમહાબલૈઃ। તં ન પશ્યામ્યહં યુદ્ધે યોઽદ્ય રામં સલક્ષ્મણમ્
એ બધા જ વાનરોએ, જે બહુ જ શક્તિશાળી છે, યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા છે; આજે હું એવું કોઈ નથી જોતો કે જે રામ અને લક્ષ્મણને યુદ્ધમાં હરાવી શકે.
નાશયેત્ સબલં વીરં સસુગ્રીવં વિભીષણમ્। અહો સુબલવાન્ રામો મહદસ્ત્રબલં ચ વૈ
સુગ્રીવ અને વિભીષણ જેવી પોતાની સેનાવાળાં વીર સાથે, રામ ખરેખર બહુ જ શક્તિશાળી છે અને શસ્ત્રવિદ્યામાં પણ બહુ પારંગત છે.
યસ્ય વિક્રમમાસાદ્ય રાક્ષસા નિધનં ગતાઃ। તં મન્યે રાઘવં વીરં નારાયણમનામયમ્
જેની વીરતાને જોઈને રાક્ષસોનો અંત આવી ગયો, એ રાઘવને હું નિર્દોષ અને સર્વશક્તિમાન નારાયણ જ માનું છું.
તદ્ભયાદ્ધિ પુરી લઙ્કા પિહિતદ્વારતોરણા। અપ્રમત્તૈશ્ચ સર્વત્ર ગુલ્મે રક્ષ્યા પુરી ત્વિયમ્
એના ડરથી લંકાનાં દરવાજા અને તોરણો બંધ છે; અને દરેક જગ્યાએ ચેતન સેનાઓએ આ શહેરની કડક રક્ષા કરવી જોઈએ.
અશોકવનિકા ચૈવ યત્ર સીતાભિરક્ષ્યતે। નિષ્ક્રમો વા પ્રવેશો વા જ્ઞાતવ્યઃ સર્વદૈવ નઃ
અને ખાસ કરીને એ અશોકવાટિકા, જ્યાં સીતાજી રક્ષિત છે—ત્યાંથી કોઈ બહાર જાય કે અંદર આવે, એ વાત આપણે હંમેશા જાણવી જોઈએ.
યત્ર યત્ર ભવેદ્ ગુલ્મસ્તત્ર તત્ર પુનઃ પુનઃ। સર્વતશ્ચાપિ તિષ્ઠધ્વં સ્વૈઃ સ્વૈઃ પરિવૃતા બલૈઃ
જ્યાં જ્યાં સેનાનો તંબુ હોય, ત્યાં વારંવાર અને દરેક જગ્યાએ, તમે દરેકે પોતાના દળ સાથે ચારે બાજુ ચુસ્ત ઊભા રહો.
દ્રષ્ટવ્યં ચ પદં તેષાં વાનરાણાં નિશાચરાઃ। પ્રદોષે વાર્ધરાત્રે વા પ્રત્યૂષે વાપિ સર્વશઃ
રાત્રે ફરતા રાક્ષસોએ વાનરોની હલચલને, સાંજ હોય કે મધરાત કે વહેલી સવાર, દરેક સમયે ધ્યાનપૂર્વક જોવી જોઈએ.
નાવજ્ઞા તત્ર કર્તવ્યા વાનરેષુ કદાચન। દ્વિષતાં બલમુદ્યુક્તમાપતત્ કિં સ્થિતં યથા
ક્યારેય વાનરોને નાની નજરે જોવું નહીં; શત્રુઓની સજ્જ અને આગળ વધતી સેના કદી સ્થિર રહી શકતી નથી.
તતસ્તે રાક્ષસાઃ સર્વે શ્રુત્વા લઙ્કાધિપસ્ય તત્। વચનં સર્વમાતિષ્ઠન્ યથાવત્ તુ મહાબલાઃ
પછી બધા મહાબલી રાક્ષસોએ લંકાના રાજાના એ વચનો સાંભળી, જેમ કહેવામાં આવ્યું તેમ જ, તે બધું પાળ્યું.
તાન્ સર્વાન્ હિ સમાદિશ્ય રાવણો રાક્ષસાધિપઃ। મન્યુશલ્યં વહન્ દીનઃ પ્રવિવેશ સ્વમાલયમ્
બધી આજ્ઞાઓ આપી, રાક્ષસોના રાજા રાવણે, ગુસ્સાની અગ્નિથી દહેલીને અને દુઃખી થઈને, પોતાનું મહેલ પધાર્યું.
તતઃ સ સંદીપિતકોપવહ્નિ- ર્નિશાચરાણામધિપો મહાબલઃ। તદેવ પુત્રવ્યસનં વિચિન્તયન્ મુહુર્મુહુશ્ચૈવ તદા વિનિઃશ્વસન્
પછી એ મહાબલી રાત્રે ફરનારા રાક્ષસોના સ્વામી, ગુસ્સાની જ્વાળા સાથે, પોતાના પુત્રના દુઃખને વારંવાર વિચારી, ઊંડા શ્વાસ લેતો રહ્યો.
thumb|ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ત્રેપનોતેરમો સર્ગ સાંભળો.
તતો હતાન્ રાક્ષસપુઙ્ગવાંસ્તાન્ દેવાન્તકાદિત્રિશિરોઽતિકાયાન્। રક્ષોગણાસ્તત્ર હતાવશિષ્ટા- સ્તે રાવણાય ત્વરિતાઃ શશંસુઃ
પછી જ્યારે દેવાંતક, ત્રિશિર અને અતિકાય જેવા રાક્ષસોના મુખ્યોએ યુદ્ધમાં પ્રાણ ગુમાવ્યા, ત્યારે બચેલા રાક્ષસોએ ઝડપથી રાવણને એ સમાચાર આપ્યા.
તતો હતાંસ્તાન્ સહસા નિશમ્ય રાજા મહાબાષ્પપરિપ્લુતાક્ષઃ। પુત્રક્ષયં ભ્રાતૃવધં ચ ઘોરં વિચિન્ત્ય રાજા વિપુલં પ્રદધ્યૌ
પછી, જ્યારે રાજાએ એકાએક પોતાના પુત્રો અને ભાઈઓના મૃત્યુના સમાચાર સાંભળ્યા, ત્યારે તેની આંખોમાંથી ભારે આંસુઓ વહવા લાગ્યા. પોતાના પુત્રો અને ભાઈઓના ભયાનક વિનાશ વિશે વિચારીને રાજા ખૂબ જ ઊંડા વિચારોમાં ગરકાવ થઈ ગયો.
તતસ્તુ રાજાનમુદીક્ષ્ય દીનં શોકાર્ણવે સમ્પરિપુપ્લુવાનમ્। રથર્ષભો રાક્ષસરાજસૂનુ- સ્તમિન્દ્રજિદ્ વાક્યમિદં બભાષે
પછી, જ્યારે રાજા ખૂબ જ દુઃખી થઈને શોકના દરિયામાં ડૂબી રહ્યો હતો, ત્યારે રાક્ષસરાજનો પુત્ર અને શ્રેષ્ઠ રથચાલક ઇન્દ્રજિતે રાજાને આ રીતે કહ્યું.
ન તાત મોહં પરિગન્તુમર્હસે યત્રેન્દ્રજિજ્જીવતિ નૈર્ઋતેશ। નેન્દ્રારિબાણાભિહતો હિ કશ્ચિત્ પ્રાણાન્ સમર્થઃ સમરેઽભિપાતુમ્
પિતા, જ્યારે સુધી હું, ઇન્દ્રજિત, જીવિત છું, તું શોકમાં ડૂબી જવાનો વિચાર પણ ના કર. કેમ કે, મારા તીરોની ઝપટમાં જે આવે છે, તે કોઈ પણ યુદ્ધમાં જીવતો રહી શકતો નથી.
પશ્યાદ્ય રામં સહ લક્ષ્મણેન મદ્બાણનિર્ભિન્નવિકીર્ણદેહમ્। ગતાયુષં ભૂમિતલે શયાનં શિતૈઃ શરૈરાચિતસર્વગાત્રમ્
આજે તું રામ અને લક્ષ્મણને જોઈશ, જેમના શરીર મારા તીરો વડે છિન્નભિન્ન અને વિખરાઈ ગયાં છે, અને બંને જમીન પર નિર્વાણ અવસ્થામાં, આખા શરીર પર તીરોની ઝાંખી લઈને પડેલા હશે.
ઇમાં પ્રતિજ્ઞાં શૃણુ શક્રશત્રોઃ સુનિશ્ચિતાં પૌરુષદૈવયુક્તામ્। અદ્યૈવ રામં સહ લક્ષ્મણેન સંતર્પયિષ્યામિ શરૈરમોઘૈઃ
હવે મારી આ પક્કી પ્રતિજ્ઞા સાંભળ, જે પુરુષાર્થ અને વિધિના સહારે છે: આજે જ હું નિષ્ફળ ન થનારા તીરો વડે રામ અને લક્ષ્મણને તારી આંખે દેખાડીને તને સંતોષ આપીશ.
અદ્યેન્દ્રવૈવસ્વતવિષ્ણુરુદ્ર- સાધ્યાશ્ચ વૈશ્વાનરચન્દ્રસૂર્યાઃ। દ્રક્ષ્યન્તિ મે વિક્રમમપ્રમેયં વિષ્ણોરિવોગ્રં બલિયજ્ઞવાટે
આજે ઇન્દ્ર, યમ, વિષ્ણુ, રુદ્ર, સાધ્યદેવતાઓ, અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય — બધા જ મારા અસીમ પરાક્રમને જોઈ લેશે, જે બલિના યજ્ઞમાં વિષ્ણુએ બતાવેલો ભયાનક બળ જેવું જ હશે.
સ એવમુક્ત્વા ત્રિદશેન્દ્રશત્રુ- રાપૃચ્છ્ય રાજાનમદીનસત્ત્વઃ। સમારુરોહાનિલતુલ્યવેગં રથં ખરશ્રેષ્ઠસમાધિયુક્તમ્
આ રીતે કહીને, દેવતાઓના શત્રુ ઇન્દ્રજિતે, જેનું મન અડગ હતું, રાજાને વિદાય લીધી અને પવન જેવી ઝડપ ધરાવતો, શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ જોડાયેલો રથ ચડીને નીકળી પડ્યો.
સમાસ્થાય મહાતેજા રથં હરિરથોપમમ્। જગામ સહસા તત્ર યત્ર યુદ્ધમરિંદમઃ
મહાન તેજ ધરાવતો ઇન્દ્રજિત દેવરથ સમાન પોતાના રથ પર બેઠો અને ઝડપથી ત્યાં ગયો, જ્યાં શત્રુઓને હરાવનાર યુદ્ધ કરી રહ્યો હતો.
તં પ્રસ્થિતં મહાત્માનમનુજગ્મુર્મહાબલાઃ। સંહર્ષમાણા બહવો ધનુઃપ્રવરપાણયઃ
પછી અનેક શક્તિશાળી યોદ્ધાઓ, ઉત્તમ ધનુષ્ય લઈને, આનંદિત થઈને, એ મહાન આત્માવાળાને અનુસરીને નીકળી પડ્યા.
ગજસ્કન્ધગતાઃ કેચિત્ કેચિત્ પરમવાજિભિઃ। વ્યાઘ્રવૃશ્ચિકમાર્જારખરોષ્ટ્રૈશ્ચ ભુજઙ્ગમૈઃ
કેટલાક યોદ્ધાઓ હાથીઓ પર બેઠેલા હતા, કેટલાક શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ પર, તો કેટલાક વાઘ, વિચ્છુ, બિલાડી, ગધેડા, ઊંટ અને સાપ જેવા પ્રાણીઓ પર સવાર હતા.
વરાહૈઃ શ્વાપદૈઃ સિંહૈર્જમ્બુકૈઃ પર્વતોપમૈઃ। કાકહંસમયૂરૈશ્ચ રાક્ષસા ભીમવિક્રમાઃ
કેટલાક યોદ્ધાઓ વનદુક્કર, જંગલી પ્રાણીઓ, સિંહ, પહાડ જેટલા મોટા ગીધ, કાગડા, હંસ અને મોર સાથે, ભયાનક પરાક્રમ ધરાવતા રાક્ષસો તરીકે આગળ વધ્યા.
પ્રાસપટ્ટિશનિસ્ત્રિંશપરશ્વધગદાધરાઃ। ભુશુણ્ડિમુદ્ગરાયષ્ટિશતઘ્નીપરિઘાયુધાઃ
તેઓએ ભાલા, ભાલ, તલવાર, કુહાડી, ગદા, મુઠ્ઠી, મુગદર, લોખંડની લાઠી અને દંડ જેવા શસ્ત્રો લઈને કૂચ કરી.
સ શઙ્ખનિનદૈઃ પૂર્ણૈર્ભેરીણાં ચાપિ નિઃસ્વનૈઃ। જગામ ત્રિદશેન્દ્રારિરાજિં વેગેન વીર્યવાન્
શંખના ગર્જન અને ઢોલના ગુંજથી આખું મેદાન ગુંજી ઉઠ્યું, અને દેવતાઓના દુશ્મન, પરાક્રમી અને બલવાન ઇન્દ્રજિત ઝડપથી યુદ્ધભૂમિ તરફ આગળ વધ્યો.
સ શઙ્ખશશિવર્ણેન છત્રેણ રિપુસૂદનઃ। રરાજ પ્રતિપૂર્ણેન નભશ્ચન્દ્રમસા યથા
શત્રુઓના વિનાશક ઇન્દ્રજિત શંખ જેવી ધોળી છત્રીથી શોભતો હતો, જે આખી ભરાઈ ગઈ હતી, જાણે આકાશમાં પૂર્ણ ચંદ્ર પ્રકાશતો હોય.
વીજ્યમાનસ્તતો વીરો હૈમૈર્હેમવિભૂષણઃ। ચારુચામરમુખ્યૈશ્ચ મુખ્યઃ સર્વધનુષ્મતામ્
પછી એ વીર, સોનાના આભૂષણોથી શોભતો, સુંદર સોનાની ચામરોથી પંખો પાડવામાં આવતો અને બધા ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ જણાતો હતો.