બાલોઽયમિતિ વિજ્ઞાય ન ચાવજ્ઞાતુમર્હસિ। બાલો વા યદિ વા વૃદ્ધો મૃત્યું જાનીહિ સંયુગે
મને બાળક માનીને તું અવગણના કરવી નહીં. યુદ્ધમાં, કોઈ બાળક હોય કે વૃદ્ધ, મૃત્યુ તો બંનેને આવતી જ હોય છે.
બાલેન વિષ્ણુના લોકાસ્ત્રયઃ ક્રાન્તાસ્ત્રિવિક્રમૈઃ। લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હેતુમત્ પરમાર્થવત્। અતિકાયઃ પ્રચુક્રોધ બાણં ચોત્તમમાદદે
વિષ્ણુએ પણ બાળપણમાં ત્રણ પગલાંમાં ત્રણેય લોક વિહાર્યા હતા. લક્ષ્મણના યોગ્ય અને સાચા વચન સાંભળીને અતિકાયે ખૂબ ગુસ્સે થઈ શ્રેષ્ઠ બાણ હાથમાં લીધો.
તતો વિદ્યાધરા ભૂતા દેવા દૈત્યા મહર્ષયઃ। ગુહ્યકાશ્ચ મહાત્માનસ્તદ્ યુદ્ધં દ્રષ્ટુમાગમન્
પછી વિદ્યા ધરાવનારા, ભૂત, દેવ, દૈત્ય, મહર્ષિ અને મહાન આત્માઓ એ યુદ્ધ જોવા માટે આવી પહોંચ્યા.
તતોઽતિકાયઃ કુપિતશ્ચાપમારોપ્ય સાયકમ્। લક્ષ્મણાય પ્રચિક્ષેપ સંક્ષિપન્નિવ ચામ્બરમ્
પછી અત્યંત ગુસ્સે થયેલા અતિકાયએ પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચીને તીક્ષ્ણ બાણ લક્ષ્મણ તરફ છોડ્યો, જાણે આખું આકાશ જ સંકુચાઈ ગયું હોય.
તમાપતન્તં નિશિતં શરમાશીવિષોપમમ્। અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા
શત્રુઓનો વિનાશક લક્ષ્મણે, ઝેરી સાપ જેવો દોડતો એ તીક્ષ્ણ બાણ, અર્ધચંદ્રાકૃતિના પોતાના બાણથી કાપી નાખ્યો.
તં નિકૃત્તં શરં દૃષ્ટ્વા કૃત્તભોગમિવોરગમ્। અતિકાયો ભૃશં ક્રુદ્ધઃ પઞ્ચ બાણાન્ સમાદધે
પોતાનો બાણ કાપાઈ ગયો જોઈ, જેમ સાપનું ફણ કપાઈ જાય તેમ, અતિકાય ખૂબ ગુસ્સે થઈને પાંચ નવા બાણ હાથમાં લીધા.
તાન્ શરાન્ સમ્પ્રચિક્ષેપ લક્ષ્મણાય નિશાચરઃ। તાનપ્રાપ્તાન્ શિતૈર્બાણૈશ્ચિચ્છેદ ભરતાનુજઃ
એ રાક્ષસે એ બાણો લક્ષ્મણ તરફ છોડ્યા, પણ ભરતના નાના ભાઈએ પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી એ બધાને પહોંચે એ પહેલાં જ કાપી નાખ્યા.
સ તાન્ છિત્ત્વા શિતૈર્બાણૈર્લક્ષ્મણઃ પરવીરહા। આદદે નિશિતં બાણં જ્વલન્તમિવ તેજસા
લક્ષ્મણે પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી એ બધાં બાણો કાપી નાખ્યા અને પછી તેજથી ઝળહળતો એક તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો.
પૂર્ણાયતવિસૃષ્ટેન શરેણ નતપર્વણા। લલાટે રાક્ષસશ્રેષ્ઠમાજઘાન સ વીર્યવાન્
પછી એ વીર લક્ષ્મણે ધનુષ્યને પૂરેપૂરું ખેંચીને વક્ર બાણથી રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અતિકાયને કપાળ પર ઘા કર્યો.
સ લલાટે શરો મગ્નસ્તસ્ય ભીમસ્ય રક્ષસઃ। દદૃશે શોણિતેનાક્તઃ પન્નગેન્દ્ર ઇવાચલે
ભયાનક રાક્ષસના કપાળમાં ઘૂસી ગયેલો એ બાણ લોહીથી લથબથ થઈને, જાણે પર્વત પર સાપનો રાજા બેઠો હોય તેમ દેખાતો હતો.
રાક્ષસઃ પ્રચકમ્પેઽથ લક્ષ્મણેષુ પ્રપીડિતઃ। રુદ્રબાણહતં ઘોરં યથા ત્રિપુરગોપુરમ્
લક્ષ્મણના બાણોથી પીડાઈને એ રાક્ષસ કાંપવા લાગ્યો, જેમ રુદ્રના બાણથી ત્રિપુરનું ભયાનક કિલ્લું ધ્રુજી ઉઠ્યું હોય તેમ.
ચિન્તયામાસ ચાશ્વાસ્ય વિમૃશ્ય ચ મહાબલઃ। સાધુ બાણનિપાતેન શ્લાઘનીયોઽસિ મે રિપુઃ
મોટા બળવાને પોતે સંભાળી અને વિચાર્યું: 'આ બાણવર્ષાથી મારા શત્રુએ ખરેખર પ્રશંસા લાયક કામ કર્યું છે.'
વિધાયૈવં વિદાર્યાસ્યં નિયમ્ય ચ મહાભુજૌ। સ રથોપસ્થમાસ્થાય રથેન પ્રચચાર હ
આ રીતે પોતાને સ્થિર કરીને, બલવાને પોતાના ભુજાઓને સંયમમાં રાખી, રથ પર ચડીને રથ ચલાવવાનું શરૂ કર્યું.
એવં ત્રીન્ પઞ્ચ સપ્તેતિ સાયકાન્ રાક્ષસર્ષભઃ। આદદે સંદધે ચાપિ વિચકર્ષોત્સસર્જ ચ
એ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ અતિકાયએ ત્રણ, પાંચ અને પછી સાત બાણો લીધા, ધનુષ્ય પર ચડાવ્યા, ખેંચ્યા અને છોડ્યા.
તે બાણાઃ કાલસંકાશા રાક્ષસેન્દ્રધનુશ્ચ્યુતાઃ। હેમપુઙ્ખા રવિપ્રખ્યાશ્ચક્રુર્દીપ્તમિવામ્બરમ્
રાક્ષસરાજના ધનુષ્યમાંથી છૂટેલા, સૂર્ય જેવાં તેજસ્વી અને સોનાની પાંખવાળા એ બાણો, જાણે મૃત્યુ સ્વરૂપ, આખું આકાશ જ અગ્નિથી ધધકતું કરી દીધું.
તતસ્તાન્ રાક્ષસોત્સૃષ્ટાન્ શરૌઘાન્ રાઘવાનુજઃ। અસમ્ભ્રાન્તઃ પ્રચિચ્છેદ નિશિતૈર્બહુભિઃ શરૈઃ
પછી રાઘવના નાના ભાઈએ, એકદમ નિર્ભય રહીને, રાક્ષસે છોડેલા એ બાણોના વરસાદને પોતાના અનેક તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખ્યો.
તાન્ શરાન્ યુધિ સમ્પ્રેક્ષ્ય નિકૃત્તાન્ રાવણાત્મજઃ। ચુકોપ ત્રિદશેન્દ્રારિર્જગ્રાહ નિશિતં શરમ્
યુદ્ધમાં પોતાના બાણો કાપાઈ ગયા જોઈ, રાવણપુત્ર દેવતાઓનો શત્રુ ખૂબ ગુસ્સે થયો અને એક તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો.
સ સંધાય મહાતેજાસ્તં બાણં સહસોત્સૃજત્। તેન સૌમિત્રિમાયાન્તમાજઘાન સ્તનાન્તરે
મહાતેજસ્વી અતિકાયએ એ બાણ ધનુષ્ય પર ચડાવીને ઝડપથી છોડ્યો અને સામેથી આવતા સૌમિત્રિને છાતીમાં ઘા કર્યો.
અતિકાયેન સૌમિત્રિસ્તાડિતો યુધિ વક્ષસિ। સુસ્રાવ રુધિરં તીવ્રં મદં મત્ત ઇવ દ્વિપઃ
યુદ્ધમાં અતિકાયના બાણથી છાતીમાં ઘવાયેલા સૌમિત્રિ, જાણે ઉગ્ર હાથી મદ ઝરે તેમ, ભારે લોહી વહાવા લાગ્યા.
સ ચકાર તદાત્માનં વિશલ્યં સહસા વિભુઃ। જગ્રાહ ચ શરં તીક્ષ્ણમસ્ત્રેણાપિ સમાદદે
એ સમયે મહાન સૌમિત્રિએ તરત પોતાને બાણમુક્ત કર્યો, એક તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો અને એક અસ્ત્રનું સ્મરણ કર્યું.
આગ્નેયેન તદાસ્ત્રેણ યોજયામાસ સાયકમ્। સ જજ્વાલ તદા બાણો ધનુષ્યસ્ય મહાત્મનઃ
પછી અગ્નિઅસ્ત્ર વડે એ બાણ તૈયાર કર્યો; એ બાણ મહાત્મા લક્ષ્મણના ધનુષ્ય પર ઝળહળવા લાગ્યો.
અતિકાયોઽતિતેજસ્વી રૌદ્રમસ્ત્રં સમાદદે। તેન બાણં ભુજઙ્ગાભં હેમપુઙ્ખમયોજયત્
અતિકાયે, જે અત્યંત તેજસ્વી અને બલવાન હતો, ભયાનક અસ્ત્ર ઉપાડ્યું અને તેમાં સોનાની ડાળવાળું, સાપ જેવું બાણ ગોઠવ્યું.
તદસ્ત્રં જ્વલિતં ઘોરં લક્ષ્મણઃ શરમાહિતમ્। અતિકાયાય ચિક્ષેપ કાલદણ્ડમિવાન્તકઃ
લક્ષ્મણે તે જ્વલંત અને ભયાનક અસ્ત્રયુક્ત બાણ અતિકાય તરફ ફેંક્યું, જાણે યમરાજ પોતાનું દંડ ફેંકે તેમ.
આગ્નેયાસ્ત્રાભિસંયુક્તં દૃષ્ટ્વા બાણં નિશાચરઃ। ઉત્સસર્જ તદા બાણં રૌદ્રં સૂર્યાસ્ત્રયોજિતમ્
અગ્નિઅસ્ત્રથી સંયુક્ત થયેલું બાણ જોઈને, રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસે પછી સૂર્યાસ્ત્રથી સંયુક્ત ભયાનક બાણ છોડ્યું.
તાવુભાવમ્બરે બાણાવન્યોન્યમભિજઘ્નતુઃ। તેજસા સમ્પ્રદીપ્તાગ્રૌ ક્રુદ્ધાવિવ ભુજઙ્ગમૌ
એ બંને બાણો આકાશમાં એકબીજાને અથડાયા, તેમનાં અગ્ર ભાગ તેજથી પ્રજ્વલિત થઈ ગયા, જાણે બે ગુસ્સાવાળા સાપો લડી રહ્યા હોય.
તાવન્યોન્યં વિનિર્દહ્ય પેતતુઃ પૃથિવીતલે
એ બંને બાણો એકબીજાને બળી નાખીને જમીન પર પડી ગયા.
નિરર્ચિષૌ ભસ્મકૃતૌ ન ભ્રાજેતે શરોત્તમૌ। તાવુભૌ દીપ્યમાનૌ સ્મ ન ભ્રાજેતે મહીતલે
હવે એ બે ઉત્તમ બાણો અગ્નિ વિના, રાખ બની ગયા હતા; તેઓ જમીન પર ચમકતા નહોતા, ભલે તેઓ પહેલાં જ્વલંત હતા.
તતોઽતિકાયઃ સંક્રુદ્ધસ્ત્વાષ્ટ્રમૈષીકમુત્સૃજત્। તતશ્ચિચ્છેદ સૌમિત્રિરસ્ત્રમૈન્દ્રેણ વીર્યવાન્
પછી ગુસ્સામાં ભરાયેલા અતિકાયે ત્વષ્ટ્રનું ઈક બાણ છોડ્યું; પણ પરાક્રમી સોમિત્રિએ ઇન્દ્રાસ્ત્ર વડે તેને કાપી નાખ્યું.
ઐષીકં નિહતં દૃષ્ટ્વા કુમારો રાવણાત્મજઃ। યામ્યેનાસ્ત્રેણ સંક્રુદ્ધો યોજયામાસ સાયકમ્
ઈક બાણ નાશ પામ્યું જોઈને, રાવણપુત્ર યુવાન ગુસ્સામાં યમાસ્ત્રથી બાણ ગોઠવવા લાગ્યો.
તતસ્તદસ્ત્રં ચિક્ષેપ લક્ષ્મણાય નિશાચરઃ। વાયવ્યેન તદસ્ત્રેણ નિજઘાન સ લક્ષ્મણઃ
પછી એ રાક્ષસે તે અસ્ત્ર લક્ષ્મણ પર ફેંક્યું, પણ લક્ષ્મણે વાયુઅસ્ત્ર વડે તેને તોડી નાખ્યું.