તત્ સૈન્યં હરિવીરાણાં ત્રાસયામાસ રાક્ષસઃ। મૃગયૂથમિવ ક્રુદ્ધો હરિર્યૌવનદર્પિતઃ
તે રાક્ષસે વાનર વીરોની સેનાને એવો ડરાવ્યો કે જેમ ગુસ્સે ભરેલા, યુવાન સિંહથી હરણોની ટોળકી ડરી જાય.
સ રાક્ષસેન્દ્રો હરિયૂથમધ્યે નાયુધ્યમાનં નિજઘાન કંચિત્। ઉત્પત્ય રામં સ ધનુઃકલાપી સગર્વિતં વાક્યમિદં બભાષે
પછી રાક્ષસોના રાજાએ વાનર સેના વચ્ચે, જે લડી રહ્યા નહોતા એવા કેટલાકને મારી નાખ્યા; પછી ધનુષ લઈને રામ પાસે પહોંચ્યો અને ઘમંડભર્યા શબ્દો બોલ્યો.
રથે સ્થિતોઽહં શરચાપપાણિ- ર્ન પ્રાકૃતં કંચન યોધયામિ। યસ્યાસ્તિ શક્તિર્વ્યવસાયયુક્તો દદાતુ મે શીઘ્રમિહાદ્ય યુદ્ધમ્
હું રથ પર ઊભો છું, હાથમાં ધનુષ અને તીરો છે; સામાન્ય યોદ્ધા સાથે હું યુદ્ધ કરતો નથી. જેને બળ અને દૃઢ નિશ્ચય હોય, એ આજે અહીં ઝડપથી મારો સામનો કરે.
તત્ તસ્ય વાક્યં બ્રુવતો નિશમ્ય ચુકોપ સૌમિત્રિરમિત્રહન્તા। અમૃષ્યમાણશ્ચ સમુત્પપાત જગ્રાહ ચાપં ચ તતઃ સ્મયિત્વા
તેના આ શબ્દો સાંભળી, દુશ્મનોના વિનાશક સૌમિત્રિ ગુસ્સે ભરાયા; સહન ન કરી શક્યા અને તરત ઊભા રહી, ધનુષ પકડીને સ્મિત કર્યું.
ક્રુદ્ધઃ સૌમિત્રિરુત્પત્ય તૂણાદાક્ષિપ્ય સાયકમ્। પુરસ્તાદતિકાયસ્ય વિચકર્ષ મહદ્ધનુઃ
કૃદ્ધ સૌમિત્રિ ઉછળી ઊઠ્યા, તૂણેમાંથી તીરો ખેંચ્યા અને અતિકાય સામે પોતાનું મોટું ધનુષ ખેંચ્યું.
પૂરયન્ સ મહીં સર્વામાકાશં સાગરં દિશઃ। જ્યાશબ્દો લક્ષ્મણસ્યોગ્રસ્ત્રાસયન્ રજનીચરાન્
લક્ષ્મણના ધનુષ્યની તાંણનો ગર્જન એવો પ્રચંડ હતો કે, આખી ધરતી, આકાશ, સમુદ્ર અને દિશાઓમાં તેની ધ્વનિ ફેલાઈ ગઈ. એ ભયાનક અવાજ સાંભળીને રાત્રે ફરતા રાક્ષસો ડરી ગયા.
સૌમિત્રેશ્ચાપનિર્ઘોષં શ્રુત્વા પ્રતિભયં તદા। વિસિસ્મિયે મહાતેજા રાક્ષસેન્દ્રાત્મજો બલી
સૌમિત્રિના ધનુષ્યનો ભયાનક અવાજ સાંભળીને રાક્ષસરાજના તેજસ્વી અને પરાક્રમી પુત્રને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
તદાતિકાયઃ કુપિતો દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણમુત્થિતમ્। આદાય નિશિતં બાણમિદં વચનમબ્રવીત્
ત્યારે અતિકાય લક્ષ્મણને ઊભેલો જોઈને ગુસ્સે ભરાઈ ગયો. તેણે તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો અને આ રીતે બોલ્યો.
બાલસ્ત્વમસિ સૌમિત્રે વિક્રમેષ્વવિચક્ષણઃ। ગચ્છ કિં કાલસંકાશં માં યોધયિતુમિચ્છસિ
સૌમિત્રિ, તું તો હજી બાળક છે અને પરાક્રમમાં અજાણ છે. અહીંથી ચાલ જા—મારા જેવો કાળસમાન શત્રુ સામે યુદ્ધ કરવા કેમ ઈચ્છે છે?
નહિ મદ્બાહુસૃષ્ટાનાં બાણાનાં હિમવાનપિ। સોઢુમુત્સહતે વેગમન્તરિક્ષમથો મહી
મારા બાહુઓમાંથી છોડાયેલા બાણોની ગતિને તો હિમાલય પણ, આકાશ પણ કે ધરતી પણ સહન કરી શકે નહીં.
સુખપ્રસુપ્તં કાલાગ્નિં વિબોધયિતુમિચ્છસિ। ન્યસ્ય ચાપં નિવર્તસ્વ પ્રાણાન્ન જહિ મદ્ગતઃ
તુ તો જાણે શાંતિથી સૂઈ રહેલા કાળાગ્નિને જાગાડવા માંગે છે. તું ધનુષ્ય મૂકી પાછો ફર—મારા હાથેથી તારો જીવ ન ગુમાવ.
અથવા ત્વં પ્રતિસ્તબ્ધો ન નિવર્તિતુમિચ્છસિ। તિષ્ઠ પ્રાણાન્ પરિત્યજ્ય ગમિષ્યસિ યમક્ષયમ્
અથવા, જો તું એટલો જ હઠી છે અને પાછો જવું નથી ઈચ્છતો, તો અહીં ઊભો રહીને તારો જીવ ગુમાવ અને યમલોકમાં જા.
પશ્ય મે નિશિતાન્ બાણાન્ રિપુદર્પનિષૂદનાન્। ઈશ્વરાયુધસંકાશાંસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાન્
મારા આ તીક્ષ્ણ બાણોને જો, જે શત્રુના અહંકારને નાશ કરે છે, દેવતાઓના શસ્ત્રો જેવા છે અને તપેલા સોનાથી શોભે છે.
એષ તે સર્પસંકાશો બાણઃ પાસ્યતિ શોણિતમ્। મૃગરાજ ઇવ ક્રુદ્ધો નાગરાજસ્ય શોણિતમ્। ઇત્યેવમુક્ત્વા સંક્રુદ્ધઃ શરં ધનુષિ સંદધે
આ બાણ સાપ જેવો છે અને તારો લોહી પી જશે, જેમ ક્રોધિત સિંહ સાપના રાજાનું લોહી પી જાય છે. આવું કહીને અતિકાયે ગુસ્સામાં એ બાણ ધનુષ્ય પર ચઢાવ્યો.
શ્રુત્વાતિકાયસ્ય વચઃ સરોષં સગર્વિતં સંયતિ રાજપુત્રઃ। સ સંચુકોપાતિબલો મનસ્વી ઉવાચ વાક્યં ચ તતો મહાર્થમ્
યુદ્ધમાં અતિકાયના ગુસ્સાવાળા અને દંભભર્યા વચન સાંભળીને રાજકુમાર લક્ષ્મણ પણ અત્યંત ક્રોધિત થયો અને પછી ભારે અર્થપૂર્ણ વચન બોલ્યો.
ન વાક્યમાત્રેણ ભવાન્ પ્રધાનો ન કત્થનાત્ સત્પુરુષા ભવન્તિ। મયિ સ્થિતે ધન્વિનિ બાણપાણૌ નિદર્શયસ્વાત્મબલં દુરાત્મન્
માત્ર વચનથી કોઈ મહાન થતો નથી, અને ફક્ત દંભથી સારા માણસો મહાન બનતા નથી. હું ધનુષ્ય અને બાણ લઈને અહીં ઊભો છું, દુષ્ટ, તું તારો પરાક્રમ બતાવ.
કર્મણા સૂચયાત્માનં ન વિકત્થિતુમર્હસિ। પૌરુષેણ તુ યો યુક્તઃ સ તુ શૂર ઇતિ સ્મૃતઃ
કામથી તારો સાચો સ્વરૂપ બતાવ, ફક્ત દંભ ન કર. જે પુરુષ પરાક્રમથી ભરપૂર હોય, એ જ વીર કહેવાય છે.
સર્વાયુધસમાયુક્તો ધન્વી ત્વં રથમાસ્થિતઃ। શરૈર્વા યદિ વાપ્યસ્ત્રૈર્દર્શયસ્વ પરાક્રમમ્
તારે બધા શસ્ત્રો સાથે, ધનુષ્ય લઈને રથ પર ઊભા રહી, બાણ કે અન્ય શસ્ત્રોથી તારો પરાક્રમ બતાવ.
તતઃ શિરસ્તે નિશિતૈઃ પાતયિષ્યામ્યહં શરૈઃ। મારુતઃ કાલસમ્પક્વં વૃન્તાત્ તાલફલં યથા
પછી હું તીક્ષ્ણ બાણોથી તારો માથું કાપી નાખીશ, જેમ પવન પક્વ તાડના ફળને ડાળ પરથી નીચે પાડી દે છે.
અદ્ય તે મામકા બાણાસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાઃ। પાસ્યન્તિ રુધિરં ગાત્રાદ્ બાણશલ્યાન્તરોત્થિતમ્
આજે મારા તપેલા સોનાથી શોભતા બાણો તારા શરીરમાં ઘૂસી ગયેલા બાણોના ઘા પરથી વહેતા લોહીને પી જશે.
બાલોઽયમિતિ વિજ્ઞાય ન ચાવજ્ઞાતુમર્હસિ। બાલો વા યદિ વા વૃદ્ધો મૃત્યું જાનીહિ સંયુગે
મને બાળક માનીને તું અવગણના કરવી નહીં. યુદ્ધમાં, કોઈ બાળક હોય કે વૃદ્ધ, મૃત્યુ તો બંનેને આવતી જ હોય છે.
બાલેન વિષ્ણુના લોકાસ્ત્રયઃ ક્રાન્તાસ્ત્રિવિક્રમૈઃ। લક્ષ્મણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા હેતુમત્ પરમાર્થવત્। અતિકાયઃ પ્રચુક્રોધ બાણં ચોત્તમમાદદે
વિષ્ણુએ પણ બાળપણમાં ત્રણ પગલાંમાં ત્રણેય લોક વિહાર્યા હતા. લક્ષ્મણના યોગ્ય અને સાચા વચન સાંભળીને અતિકાયે ખૂબ ગુસ્સે થઈ શ્રેષ્ઠ બાણ હાથમાં લીધો.
તતો વિદ્યાધરા ભૂતા દેવા દૈત્યા મહર્ષયઃ। ગુહ્યકાશ્ચ મહાત્માનસ્તદ્ યુદ્ધં દ્રષ્ટુમાગમન્
પછી વિદ્યા ધરાવનારા, ભૂત, દેવ, દૈત્ય, મહર્ષિ અને મહાન આત્માઓ એ યુદ્ધ જોવા માટે આવી પહોંચ્યા.
તતોઽતિકાયઃ કુપિતશ્ચાપમારોપ્ય સાયકમ્। લક્ષ્મણાય પ્રચિક્ષેપ સંક્ષિપન્નિવ ચામ્બરમ્
પછી અત્યંત ગુસ્સે થયેલા અતિકાયએ પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચીને તીક્ષ્ણ બાણ લક્ષ્મણ તરફ છોડ્યો, જાણે આખું આકાશ જ સંકુચાઈ ગયું હોય.
તમાપતન્તં નિશિતં શરમાશીવિષોપમમ્। અર્ધચન્દ્રેણ ચિચ્છેદ લક્ષ્મણઃ પરવીરહા
શત્રુઓનો વિનાશક લક્ષ્મણે, ઝેરી સાપ જેવો દોડતો એ તીક્ષ્ણ બાણ, અર્ધચંદ્રાકૃતિના પોતાના બાણથી કાપી નાખ્યો.
તં નિકૃત્તં શરં દૃષ્ટ્વા કૃત્તભોગમિવોરગમ્। અતિકાયો ભૃશં ક્રુદ્ધઃ પઞ્ચ બાણાન્ સમાદધે
પોતાનો બાણ કાપાઈ ગયો જોઈ, જેમ સાપનું ફણ કપાઈ જાય તેમ, અતિકાય ખૂબ ગુસ્સે થઈને પાંચ નવા બાણ હાથમાં લીધા.
તાન્ શરાન્ સમ્પ્રચિક્ષેપ લક્ષ્મણાય નિશાચરઃ। તાનપ્રાપ્તાન્ શિતૈર્બાણૈશ્ચિચ્છેદ ભરતાનુજઃ
એ રાક્ષસે એ બાણો લક્ષ્મણ તરફ છોડ્યા, પણ ભરતના નાના ભાઈએ પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી એ બધાને પહોંચે એ પહેલાં જ કાપી નાખ્યા.
સ તાન્ છિત્ત્વા શિતૈર્બાણૈર્લક્ષ્મણઃ પરવીરહા। આદદે નિશિતં બાણં જ્વલન્તમિવ તેજસા
લક્ષ્મણે પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી એ બધાં બાણો કાપી નાખ્યા અને પછી તેજથી ઝળહળતો એક તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો.
પૂર્ણાયતવિસૃષ્ટેન શરેણ નતપર્વણા। લલાટે રાક્ષસશ્રેષ્ઠમાજઘાન સ વીર્યવાન્
પછી એ વીર લક્ષ્મણે ધનુષ્યને પૂરેપૂરું ખેંચીને વક્ર બાણથી રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા અતિકાયને કપાળ પર ઘા કર્યો.
સ લલાટે શરો મગ્નસ્તસ્ય ભીમસ્ય રક્ષસઃ। દદૃશે શોણિતેનાક્તઃ પન્નગેન્દ્ર ઇવાચલે
ભયાનક રાક્ષસના કપાળમાં ઘૂસી ગયેલો એ બાણ લોહીથી લથબથ થઈને, જાણે પર્વત પર સાપનો રાજા બેઠો હોય તેમ દેખાતો હતો.