એતેન શતશો દેવા દાનવાશ્ચ પરાજિતાઃ। રક્ષિતાનિ ચ રક્ષાંસિ યક્ષાશ્ચાપિ નિષૂદિતાઃ
આ બધાથી તેણે સૈંકડો દેવો અને દાનવોને હરાવ્યા, રાક્ષસોને બચાવ્યા અને યક્ષોને પણ મારી નાખ્યા.
વજ્રં વિષ્ટમ્ભિતં યેન બાણૈરિન્દ્રસ્ય ધીમતા। પાશઃ સલિલરાજસ્ય યુદ્ધે પ્રતિહતસ્તથા
વિદ્વાન ઇન્દ્રનું વજ્ર પણ તેણે તીરો વડે રોકી દીધું, અને જળના રાજાનું પાસ પણ યુદ્ધમાં પાછું ફેંકી દીધું.
એષોઽતિકાયો બલવાન્ રાક્ષસાનામથર્ષભઃ। સ રાવણસુતો ધીમાન્ દેવદાનવદર્પહા
આ અતિકાય છે, બળવાન અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, રાવણનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર, જેણે દેવો અને દાનવોનો અહંકાર તોડી નાખ્યો છે.
તદસ્મિન્ ક્રિયતાં યત્નઃ ક્ષિપ્રં પુરુષપુઙ્ગવ। પુરા વાનરસૈન્યાનિ ક્ષયં નયતિ સાયકૈઃ
એથી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તું ઝડપથી પ્રયત્ન કર, નહીં તો એ પોતાના તીરો વડે વાનર સેના નાશ કરી નાખે.
તતોઽતિકાયો બલવાન્ પ્રવિશ્ય હરિવાહિનીમ્। વિસ્ફારયામાસ ધનુર્નનાદ ચ પુનઃ પુનઃ
પછી બળવાન અતિકાય વાનર સેના વચ્ચે પ્રવેશ્યો, ધનુષ ખેંચ્યું અને વારંવાર ધ્વનિ પેદા કરી.
તં ભીમવપુષં દૃષ્ટ્વા રથસ્થં રથિનાં વરમ્। અભિપેતુર્મહાત્માનઃ પ્રધાના યે વનૌકસઃ
તે ભયાનક આકારવાળા, રથ પર ઊભેલા અને યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ એવા અતિકાયને જોઈ, વનવાસી વીરોએ દોડ કરી તેની સામે ધસી આવ્યા.
કુમુદો દ્વિવિદો મૈન્દો નીલઃ શરભ એવ ચ। પાદપૈર્ગિરિશૃઙ્ગૈશ્ચ યુગપત્ સમભિદ્રવન્
કુમુદ, દ્વિવિદ, મેઇંદ, નીલ અને શરભ—allએ ઝાડો અને પર્વતના શિખરો લઈને એકસાથે તેની સામે દોડી ગયા.
તેષાં વૃક્ષાંશ્ચ શૈલાંશ્ચ શરૈઃ કનકભૂષણૈઃ। અતિકાયો મહાતેજાશ્ચિચ્છેદાસ્ત્રવિદાં વરઃ
મહાતેજસ્વી અને શસ્ત્રકલા માં પારંગત અતિકાયે તેમના ઝાડો અને પર્વતોને સોનાથી શોભિત તીરો વડે કાપી નાખ્યા.
તાંશ્ચૈવ સર્વાન્ સ હરીન્ શરૈઃ સર્વાયસૈર્બલી। વિવ્યાધાભિમુખાન્ સંખ્યે ભીમકાયો નિશાચરઃ
પછી તે બળવાન રાત્રિચર અતિકાયે યુદ્ધમાં સામે આવેલા બધા વાનરોને લોખંડના તીરો વડે ઘાયલ કર્યા.
તેઽર્દિતા બાણવર્ષેણ ભિન્નગાત્રાઃ પરાજિતાઃ। ન શેકુરતિકાયસ્ય પ્રતિકર્તું મહાહવે
તીરોની વરસાદથી ઘાયલ અને હારેલા તે વાનરો, મહાયુદ્ધમાં અતિકાય સામે ટકી શક્યા નહીં.
તત્ સૈન્યં હરિવીરાણાં ત્રાસયામાસ રાક્ષસઃ। મૃગયૂથમિવ ક્રુદ્ધો હરિર્યૌવનદર્પિતઃ
તે રાક્ષસે વાનર વીરોની સેનાને એવો ડરાવ્યો કે જેમ ગુસ્સે ભરેલા, યુવાન સિંહથી હરણોની ટોળકી ડરી જાય.
સ રાક્ષસેન્દ્રો હરિયૂથમધ્યે નાયુધ્યમાનં નિજઘાન કંચિત્। ઉત્પત્ય રામં સ ધનુઃકલાપી સગર્વિતં વાક્યમિદં બભાષે
પછી રાક્ષસોના રાજાએ વાનર સેના વચ્ચે, જે લડી રહ્યા નહોતા એવા કેટલાકને મારી નાખ્યા; પછી ધનુષ લઈને રામ પાસે પહોંચ્યો અને ઘમંડભર્યા શબ્દો બોલ્યો.
રથે સ્થિતોઽહં શરચાપપાણિ- ર્ન પ્રાકૃતં કંચન યોધયામિ। યસ્યાસ્તિ શક્તિર્વ્યવસાયયુક્તો દદાતુ મે શીઘ્રમિહાદ્ય યુદ્ધમ્
હું રથ પર ઊભો છું, હાથમાં ધનુષ અને તીરો છે; સામાન્ય યોદ્ધા સાથે હું યુદ્ધ કરતો નથી. જેને બળ અને દૃઢ નિશ્ચય હોય, એ આજે અહીં ઝડપથી મારો સામનો કરે.
તત્ તસ્ય વાક્યં બ્રુવતો નિશમ્ય ચુકોપ સૌમિત્રિરમિત્રહન્તા। અમૃષ્યમાણશ્ચ સમુત્પપાત જગ્રાહ ચાપં ચ તતઃ સ્મયિત્વા
તેના આ શબ્દો સાંભળી, દુશ્મનોના વિનાશક સૌમિત્રિ ગુસ્સે ભરાયા; સહન ન કરી શક્યા અને તરત ઊભા રહી, ધનુષ પકડીને સ્મિત કર્યું.
ક્રુદ્ધઃ સૌમિત્રિરુત્પત્ય તૂણાદાક્ષિપ્ય સાયકમ્। પુરસ્તાદતિકાયસ્ય વિચકર્ષ મહદ્ધનુઃ
કૃદ્ધ સૌમિત્રિ ઉછળી ઊઠ્યા, તૂણેમાંથી તીરો ખેંચ્યા અને અતિકાય સામે પોતાનું મોટું ધનુષ ખેંચ્યું.
પૂરયન્ સ મહીં સર્વામાકાશં સાગરં દિશઃ। જ્યાશબ્દો લક્ષ્મણસ્યોગ્રસ્ત્રાસયન્ રજનીચરાન્
લક્ષ્મણના ધનુષ્યની તાંણનો ગર્જન એવો પ્રચંડ હતો કે, આખી ધરતી, આકાશ, સમુદ્ર અને દિશાઓમાં તેની ધ્વનિ ફેલાઈ ગઈ. એ ભયાનક અવાજ સાંભળીને રાત્રે ફરતા રાક્ષસો ડરી ગયા.
સૌમિત્રેશ્ચાપનિર્ઘોષં શ્રુત્વા પ્રતિભયં તદા। વિસિસ્મિયે મહાતેજા રાક્ષસેન્દ્રાત્મજો બલી
સૌમિત્રિના ધનુષ્યનો ભયાનક અવાજ સાંભળીને રાક્ષસરાજના તેજસ્વી અને પરાક્રમી પુત્રને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
તદાતિકાયઃ કુપિતો દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણમુત્થિતમ્। આદાય નિશિતં બાણમિદં વચનમબ્રવીત્
ત્યારે અતિકાય લક્ષ્મણને ઊભેલો જોઈને ગુસ્સે ભરાઈ ગયો. તેણે તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો અને આ રીતે બોલ્યો.
બાલસ્ત્વમસિ સૌમિત્રે વિક્રમેષ્વવિચક્ષણઃ। ગચ્છ કિં કાલસંકાશં માં યોધયિતુમિચ્છસિ
સૌમિત્રિ, તું તો હજી બાળક છે અને પરાક્રમમાં અજાણ છે. અહીંથી ચાલ જા—મારા જેવો કાળસમાન શત્રુ સામે યુદ્ધ કરવા કેમ ઈચ્છે છે?
નહિ મદ્બાહુસૃષ્ટાનાં બાણાનાં હિમવાનપિ। સોઢુમુત્સહતે વેગમન્તરિક્ષમથો મહી
મારા બાહુઓમાંથી છોડાયેલા બાણોની ગતિને તો હિમાલય પણ, આકાશ પણ કે ધરતી પણ સહન કરી શકે નહીં.
સુખપ્રસુપ્તં કાલાગ્નિં વિબોધયિતુમિચ્છસિ। ન્યસ્ય ચાપં નિવર્તસ્વ પ્રાણાન્ન જહિ મદ્ગતઃ
તુ તો જાણે શાંતિથી સૂઈ રહેલા કાળાગ્નિને જાગાડવા માંગે છે. તું ધનુષ્ય મૂકી પાછો ફર—મારા હાથેથી તારો જીવ ન ગુમાવ.
અથવા ત્વં પ્રતિસ્તબ્ધો ન નિવર્તિતુમિચ્છસિ। તિષ્ઠ પ્રાણાન્ પરિત્યજ્ય ગમિષ્યસિ યમક્ષયમ્
અથવા, જો તું એટલો જ હઠી છે અને પાછો જવું નથી ઈચ્છતો, તો અહીં ઊભો રહીને તારો જીવ ગુમાવ અને યમલોકમાં જા.
પશ્ય મે નિશિતાન્ બાણાન્ રિપુદર્પનિષૂદનાન્। ઈશ્વરાયુધસંકાશાંસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાન્
મારા આ તીક્ષ્ણ બાણોને જો, જે શત્રુના અહંકારને નાશ કરે છે, દેવતાઓના શસ્ત્રો જેવા છે અને તપેલા સોનાથી શોભે છે.
એષ તે સર્પસંકાશો બાણઃ પાસ્યતિ શોણિતમ્। મૃગરાજ ઇવ ક્રુદ્ધો નાગરાજસ્ય શોણિતમ્। ઇત્યેવમુક્ત્વા સંક્રુદ્ધઃ શરં ધનુષિ સંદધે
આ બાણ સાપ જેવો છે અને તારો લોહી પી જશે, જેમ ક્રોધિત સિંહ સાપના રાજાનું લોહી પી જાય છે. આવું કહીને અતિકાયે ગુસ્સામાં એ બાણ ધનુષ્ય પર ચઢાવ્યો.
શ્રુત્વાતિકાયસ્ય વચઃ સરોષં સગર્વિતં સંયતિ રાજપુત્રઃ। સ સંચુકોપાતિબલો મનસ્વી ઉવાચ વાક્યં ચ તતો મહાર્થમ્
યુદ્ધમાં અતિકાયના ગુસ્સાવાળા અને દંભભર્યા વચન સાંભળીને રાજકુમાર લક્ષ્મણ પણ અત્યંત ક્રોધિત થયો અને પછી ભારે અર્થપૂર્ણ વચન બોલ્યો.
ન વાક્યમાત્રેણ ભવાન્ પ્રધાનો ન કત્થનાત્ સત્પુરુષા ભવન્તિ। મયિ સ્થિતે ધન્વિનિ બાણપાણૌ નિદર્શયસ્વાત્મબલં દુરાત્મન્
માત્ર વચનથી કોઈ મહાન થતો નથી, અને ફક્ત દંભથી સારા માણસો મહાન બનતા નથી. હું ધનુષ્ય અને બાણ લઈને અહીં ઊભો છું, દુષ્ટ, તું તારો પરાક્રમ બતાવ.
કર્મણા સૂચયાત્માનં ન વિકત્થિતુમર્હસિ। પૌરુષેણ તુ યો યુક્તઃ સ તુ શૂર ઇતિ સ્મૃતઃ
કામથી તારો સાચો સ્વરૂપ બતાવ, ફક્ત દંભ ન કર. જે પુરુષ પરાક્રમથી ભરપૂર હોય, એ જ વીર કહેવાય છે.
સર્વાયુધસમાયુક્તો ધન્વી ત્વં રથમાસ્થિતઃ। શરૈર્વા યદિ વાપ્યસ્ત્રૈર્દર્શયસ્વ પરાક્રમમ્
તારે બધા શસ્ત્રો સાથે, ધનુષ્ય લઈને રથ પર ઊભા રહી, બાણ કે અન્ય શસ્ત્રોથી તારો પરાક્રમ બતાવ.
તતઃ શિરસ્તે નિશિતૈઃ પાતયિષ્યામ્યહં શરૈઃ। મારુતઃ કાલસમ્પક્વં વૃન્તાત્ તાલફલં યથા
પછી હું તીક્ષ્ણ બાણોથી તારો માથું કાપી નાખીશ, જેમ પવન પક્વ તાડના ફળને ડાળ પરથી નીચે પાડી દે છે.
અદ્ય તે મામકા બાણાસ્તપ્તકાઞ્ચનભૂષણાઃ। પાસ્યન્તિ રુધિરં ગાત્રાદ્ બાણશલ્યાન્તરોત્થિતમ્
આજે મારા તપેલા સોનાથી શોભતા બાણો તારા શરીરમાં ઘૂસી ગયેલા બાણોના ઘા પરથી વહેતા લોહીને પી જશે.