કાઞ્ચનાઙ્ગદનદ્ધાભ્યાં ભુજાભ્યામેષ શોભતે। શૃઙ્ગાભ્યામિવ તુઙ્ગાભ્યાં હિમવાન્ પર્વતોત્તમઃ
સોનાની કડીઓથી શોભતા બંને હાથો સાથે, એ હિમાલયના ઊંચા દ્વિ-શિખરો જેવી શોભા પામે છે.
કુણ્ડલાભ્યામુભાભ્યાં ચ ભાતિ વક્ત્રં સુભીષણમ્। પુનર્વસ્વન્તરગતં પરિપૂર્ણો નિશાકરઃ
તેના ભયાનક મુખમાં બે કુંડળોથી તેજ આવે છે, જેમ પુનર્વસુ નક્ષત્ર વચ્ચે પૂર્ણ ચંદ્ર શોભે છે.
આચક્ષ્વ મે મહાબાહો ત્વમેનં રાક્ષસોત્તમમ્। યં દૃષ્ટ્વા વાનરાઃ સર્વે ભયાર્તા વિદ્રુતા દિશઃ
હે મહાબાહુ, મને કહો કે આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે, જેને જોઈ બધા વાનરો ભયથી દિશા દિશામાં ભાગી ગયા છે?
સ પૃષ્ટો રાજપુત્રેણ રામેણામિતતેજસા। આચચક્ષે મહાતેજા રાઘવાય વિભીષણઃ
ત્યારે અમિત તેજસ્વી રામે પૂછ્યું ત્યારે મહાતેજસ્વી વિભીષણે રાઘવને જવાબ આપ્યો.
દશગ્રીવો મહાતેજા રાજા વૈશ્રવણાનુજઃ। ભીમકર્મા મહાત્મા હિ રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ
એ મહાતેજસ્વી દશમુખ, વૈશ્વરવણનો નાના ભાઈ, ભયાનક કર્મોવાળો, મહાત્મા અને રાક્ષસોના રાજા રાવણ છે.
તસ્યાસીદ્ વીર્યવાન્ પુત્રો રાવણપ્રતિમો બલે। વૃદ્ધસેવી શ્રુતિધરઃ સર્વાસ્ત્રવિદુષાં વરઃ
તેને એક પુત્ર હતો, જે બળમાં રાવણ સમાન, વડીલોની સેવા કરનાર, શાસ્ત્રોમાં પારંગત અને સર્વાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
અશ્વપૃષ્ઠે નાગપૃષ્ઠે ખડ્ગે ધનુષિ કર્ષણે। ભેદે સાન્ત્વે ચ દાને ચ નયે મન્ત્રે ચ સમ્મતઃ
એ ઘોડા અને હાથી પર સવાર થવામાં, તલવાર અને ધનુષ્ય ચલાવવામાં, શત્રુની પાંખ તોડવામાં, સંમતિ, દાન, નીતિ અને મંત્રણા—allમાં નિપુણ હતો.
યસ્ય બાહું સમાશ્રિત્ય લઙ્કા ભવતિ નિર્ભયા। તનયં ધાન્યમાલિન્યા અતિકાયમિમં વિદુઃ
જેના બળવાન હાથ પર લંકા નિર્ભય બની રહે છે, તે ધન્યમાલિનીનો પુત્ર આ અતિકાય કહેવાય છે.
એતેનારાધિતો બ્રહ્મા તપસા ભાવિતાત્મના। અસ્ત્રાણિ ચાપ્યવાપ્તાનિ રિપવશ્ચ પરાજિતાઃ
આણે તપસ્યા કરીને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યા, અને તેથી તેને શસ્ત્રો મળ્યા તથા દુશ્મનોને હરાવ્યા.
સુરાસુરૈરવધ્યત્વં દત્તમસ્મૈ સ્વયંભુવા। એતચ્ચ કવચં દિવ્યં રથશ્ચ રવિભાસ્વરઃ
સ્વયંભૂએ તેને દેવો અને અસુરો દ્વારા અપરાજિત રહેવાની કૃપા આપી, અને આ દિવ્ય કવચ તથા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી રથ પણ આપ્યો.
એતેન શતશો દેવા દાનવાશ્ચ પરાજિતાઃ। રક્ષિતાનિ ચ રક્ષાંસિ યક્ષાશ્ચાપિ નિષૂદિતાઃ
આ બધાથી તેણે સૈંકડો દેવો અને દાનવોને હરાવ્યા, રાક્ષસોને બચાવ્યા અને યક્ષોને પણ મારી નાખ્યા.
વજ્રં વિષ્ટમ્ભિતં યેન બાણૈરિન્દ્રસ્ય ધીમતા। પાશઃ સલિલરાજસ્ય યુદ્ધે પ્રતિહતસ્તથા
વિદ્વાન ઇન્દ્રનું વજ્ર પણ તેણે તીરો વડે રોકી દીધું, અને જળના રાજાનું પાસ પણ યુદ્ધમાં પાછું ફેંકી દીધું.
એષોઽતિકાયો બલવાન્ રાક્ષસાનામથર્ષભઃ। સ રાવણસુતો ધીમાન્ દેવદાનવદર્પહા
આ અતિકાય છે, બળવાન અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, રાવણનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર, જેણે દેવો અને દાનવોનો અહંકાર તોડી નાખ્યો છે.
તદસ્મિન્ ક્રિયતાં યત્નઃ ક્ષિપ્રં પુરુષપુઙ્ગવ। પુરા વાનરસૈન્યાનિ ક્ષયં નયતિ સાયકૈઃ
એથી, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તું ઝડપથી પ્રયત્ન કર, નહીં તો એ પોતાના તીરો વડે વાનર સેના નાશ કરી નાખે.
તતોઽતિકાયો બલવાન્ પ્રવિશ્ય હરિવાહિનીમ્। વિસ્ફારયામાસ ધનુર્નનાદ ચ પુનઃ પુનઃ
પછી બળવાન અતિકાય વાનર સેના વચ્ચે પ્રવેશ્યો, ધનુષ ખેંચ્યું અને વારંવાર ધ્વનિ પેદા કરી.
તં ભીમવપુષં દૃષ્ટ્વા રથસ્થં રથિનાં વરમ્। અભિપેતુર્મહાત્માનઃ પ્રધાના યે વનૌકસઃ
તે ભયાનક આકારવાળા, રથ પર ઊભેલા અને યુદ્ધમાં શ્રેષ્ઠ એવા અતિકાયને જોઈ, વનવાસી વીરોએ દોડ કરી તેની સામે ધસી આવ્યા.
કુમુદો દ્વિવિદો મૈન્દો નીલઃ શરભ એવ ચ। પાદપૈર્ગિરિશૃઙ્ગૈશ્ચ યુગપત્ સમભિદ્રવન્
કુમુદ, દ્વિવિદ, મેઇંદ, નીલ અને શરભ—allએ ઝાડો અને પર્વતના શિખરો લઈને એકસાથે તેની સામે દોડી ગયા.
તેષાં વૃક્ષાંશ્ચ શૈલાંશ્ચ શરૈઃ કનકભૂષણૈઃ। અતિકાયો મહાતેજાશ્ચિચ્છેદાસ્ત્રવિદાં વરઃ
મહાતેજસ્વી અને શસ્ત્રકલા માં પારંગત અતિકાયે તેમના ઝાડો અને પર્વતોને સોનાથી શોભિત તીરો વડે કાપી નાખ્યા.
તાંશ્ચૈવ સર્વાન્ સ હરીન્ શરૈઃ સર્વાયસૈર્બલી। વિવ્યાધાભિમુખાન્ સંખ્યે ભીમકાયો નિશાચરઃ
પછી તે બળવાન રાત્રિચર અતિકાયે યુદ્ધમાં સામે આવેલા બધા વાનરોને લોખંડના તીરો વડે ઘાયલ કર્યા.
તેઽર્દિતા બાણવર્ષેણ ભિન્નગાત્રાઃ પરાજિતાઃ। ન શેકુરતિકાયસ્ય પ્રતિકર્તું મહાહવે
તીરોની વરસાદથી ઘાયલ અને હારેલા તે વાનરો, મહાયુદ્ધમાં અતિકાય સામે ટકી શક્યા નહીં.
તત્ સૈન્યં હરિવીરાણાં ત્રાસયામાસ રાક્ષસઃ। મૃગયૂથમિવ ક્રુદ્ધો હરિર્યૌવનદર્પિતઃ
તે રાક્ષસે વાનર વીરોની સેનાને એવો ડરાવ્યો કે જેમ ગુસ્સે ભરેલા, યુવાન સિંહથી હરણોની ટોળકી ડરી જાય.
સ રાક્ષસેન્દ્રો હરિયૂથમધ્યે નાયુધ્યમાનં નિજઘાન કંચિત્। ઉત્પત્ય રામં સ ધનુઃકલાપી સગર્વિતં વાક્યમિદં બભાષે
પછી રાક્ષસોના રાજાએ વાનર સેના વચ્ચે, જે લડી રહ્યા નહોતા એવા કેટલાકને મારી નાખ્યા; પછી ધનુષ લઈને રામ પાસે પહોંચ્યો અને ઘમંડભર્યા શબ્દો બોલ્યો.
રથે સ્થિતોઽહં શરચાપપાણિ- ર્ન પ્રાકૃતં કંચન યોધયામિ। યસ્યાસ્તિ શક્તિર્વ્યવસાયયુક્તો દદાતુ મે શીઘ્રમિહાદ્ય યુદ્ધમ્
હું રથ પર ઊભો છું, હાથમાં ધનુષ અને તીરો છે; સામાન્ય યોદ્ધા સાથે હું યુદ્ધ કરતો નથી. જેને બળ અને દૃઢ નિશ્ચય હોય, એ આજે અહીં ઝડપથી મારો સામનો કરે.
તત્ તસ્ય વાક્યં બ્રુવતો નિશમ્ય ચુકોપ સૌમિત્રિરમિત્રહન્તા। અમૃષ્યમાણશ્ચ સમુત્પપાત જગ્રાહ ચાપં ચ તતઃ સ્મયિત્વા
તેના આ શબ્દો સાંભળી, દુશ્મનોના વિનાશક સૌમિત્રિ ગુસ્સે ભરાયા; સહન ન કરી શક્યા અને તરત ઊભા રહી, ધનુષ પકડીને સ્મિત કર્યું.
ક્રુદ્ધઃ સૌમિત્રિરુત્પત્ય તૂણાદાક્ષિપ્ય સાયકમ્। પુરસ્તાદતિકાયસ્ય વિચકર્ષ મહદ્ધનુઃ
કૃદ્ધ સૌમિત્રિ ઉછળી ઊઠ્યા, તૂણેમાંથી તીરો ખેંચ્યા અને અતિકાય સામે પોતાનું મોટું ધનુષ ખેંચ્યું.
પૂરયન્ સ મહીં સર્વામાકાશં સાગરં દિશઃ। જ્યાશબ્દો લક્ષ્મણસ્યોગ્રસ્ત્રાસયન્ રજનીચરાન્
લક્ષ્મણના ધનુષ્યની તાંણનો ગર્જન એવો પ્રચંડ હતો કે, આખી ધરતી, આકાશ, સમુદ્ર અને દિશાઓમાં તેની ધ્વનિ ફેલાઈ ગઈ. એ ભયાનક અવાજ સાંભળીને રાત્રે ફરતા રાક્ષસો ડરી ગયા.
સૌમિત્રેશ્ચાપનિર્ઘોષં શ્રુત્વા પ્રતિભયં તદા। વિસિસ્મિયે મહાતેજા રાક્ષસેન્દ્રાત્મજો બલી
સૌમિત્રિના ધનુષ્યનો ભયાનક અવાજ સાંભળીને રાક્ષસરાજના તેજસ્વી અને પરાક્રમી પુત્રને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
તદાતિકાયઃ કુપિતો દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણમુત્થિતમ્। આદાય નિશિતં બાણમિદં વચનમબ્રવીત્
ત્યારે અતિકાય લક્ષ્મણને ઊભેલો જોઈને ગુસ્સે ભરાઈ ગયો. તેણે તીક્ષ્ણ બાણ હાથમાં લીધો અને આ રીતે બોલ્યો.
બાલસ્ત્વમસિ સૌમિત્રે વિક્રમેષ્વવિચક્ષણઃ। ગચ્છ કિં કાલસંકાશં માં યોધયિતુમિચ્છસિ
સૌમિત્રિ, તું તો હજી બાળક છે અને પરાક્રમમાં અજાણ છે. અહીંથી ચાલ જા—મારા જેવો કાળસમાન શત્રુ સામે યુદ્ધ કરવા કેમ ઈચ્છે છે?
નહિ મદ્બાહુસૃષ્ટાનાં બાણાનાં હિમવાનપિ। સોઢુમુત્સહતે વેગમન્તરિક્ષમથો મહી
મારા બાહુઓમાંથી છોડાયેલા બાણોની ગતિને તો હિમાલય પણ, આકાશ પણ કે ધરતી પણ સહન કરી શકે નહીં.