ચુકોપ ચ મહાતેજા બ્રહ્મદત્તવરો યુધિ। અતિકાયોઽદ્રિસંકાશો દેવદાનવદર્પહા
મહાતેજસ્વી, બ્રહ્માજીનું વરદાન પ્રાપ્ત, દેવ-દાનવોનો અહંકાર તોડી નાખનાર, એ પહાડ જેવો અતિકાય યુદ્ધમાં ખુબ ગુસ્સે થયો.
સ ભાસ્કરસહસ્રસ્ય સંઘાતમિવ ભાસ્વરમ્। રથમારુહ્ય શક્રારિરભિદુદ્રાવ વાનરાન્
એમણે હજાર સૂર્યના તેજ જેવા પ્રકાશથી ચમકતો રથ ચઢ્યો અને ઈન્દ્રના દુશ્મન એવા અતિકાય વાનરોએ દોડ્યો.
સ વિસ્ફાર્ય તદા ચાપં કિરીટી મૃષ્ટકુણ્ડલઃ। નામ સંશ્રાવયામાસ નનાદ ચ મહાસ્વનમ્
પછી એ મસ્તક પર મુગટ અને ચમકતા કુંડળ પહેરેલા અતિકાયે ધનુષ્ય ખેંચ્યું, પોતાનું નામ જાહેર કર્યું અને ભયાનક ગર્જના કરી.
તેન સિંહપ્રણાદેન નામવિશ્રાવણેન ચ। જ્યાશબ્દેન ચ ભીમેન ત્રાસયામાસ વાનરાન્
એના સિંહ જેવી ગર્જના, પોતાનું નામ બોલવું અને ભયાનક ધનુષ્યની તાણની અવાજથી એ વાનરો ડરી ગયા.
તે દૃષ્ટ્વા દેહમાહાત્મ્યં કુમ્ભકર્ણોઽયમુત્થિતઃ। ભયાર્તા વાનરાઃ સર્વે સંશ્રયન્તે પરસ્પરમ્
એની વિશાળ કાયાની મહિમા જોઈને, જાણે કુંભકર્ણ જ ઊઠ્યો હોય એમ, બધા વાનરો ભયથી એકબીજાને ચોંટીને આશરો લેવા લાગ્યા.
તે તસ્ય રૂપમાલોક્ય યથા વિષ્ણોસ્ત્રિવિક્રમે। ભયાદ્ વાનરયોધાસ્તે વિદ્રવન્તિ તતસ્તતઃ
એના રૂપને જોઈને, જેમ વિષ્ણુએ ત્રણ પગલાં ભરી હતાં તેમ, એ વાનર યોદ્ધાઓ ડરીને ચારે બાજુ ભાગી પડ્યા.
તેઽતિકાયં સમાસાદ્ય વાનરા મૂઢચેતસઃ। શરણ્યં શરણં જગ્મુર્લક્ષ્મણાગ્રજમાહવે
એ વાનરો અતિકાયને સામે મળતાં જ, ભયથી મૂંઝાઈ ગયા અને યુદ્ધમાં લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ પાસે આશરો લેવા ગયા.
તતોઽતિકાયં કાકુત્સ્થો રથસ્થં પર્વતોપમમ્। દદર્શ ધન્વિનં દૂરાદ્ ગર્જન્તં કાલમેઘવત્
પછી કકુત્સ્થ વંશના રામે દૂરથી રથ પર ઊભેલા, પર્વત જેવા, ધનુષ્યધારી અને કાળમેઘ જેવી ગર્જના કરતો અતિકાયને જોયો.
સ તં દૃષ્ટ્વા મહાકાયં રાઘવસ્તુ સુવિસ્મિતઃ। વાનરાન્ સાન્ત્વયિત્વા ચ વિભીષણમુવાચ હ
એ મહાકાય અતિકાયને જોઈને, રાઘવ ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે વાનરોને શાંત કર્યા પછી વિભીષણને કહ્યું.
કોઽસૌ પર્વતસંકાશો ધનુષ્માન્ હરિલોચનઃ। યુક્તે હયસહસ્રેણ વિશાલે સ્યન્દને સ્થિતઃ
આ પર્વત જેવો, ધનુષ્ય ધારણ કરનાર, સિંહ જેવી આંખો ધરાવનાર કોણ છે, જે વિશાળ રથમાં હજાર ઘોડાઓ જોડાયેલા છે, તેમાં ઊભો છે?
ય એષ નિશિતૈઃ શૂલૈઃ સુતીક્ષ્ણૈઃ પ્રાસતોમરૈઃ। અર્ચિષ્મદ્ભિર્વૃતો ભાતિ ભૂતૈરિવ મહેશ્વરઃ
જેની આજુબાજુ તીક્ષ્ણ ભાલા, ગાઢ ભાલા અને તેજસ્વી શસ્ત્રો છે, જે અગ્નિ જેવી જ્વાળા સાથે ચમકે છે—જેમ મહાદેવ પોતાના ભૂતગણોથી ઘેરાયેલા હોય એમ.
કાલજિહ્વાપ્રકાશાભિર્ય એષોઽભિવિરાજતે। આવૃતો રથશક્તીભિર્વિદ્યુદ્ભિરિવ તોયદઃ
જેના રથના ભાલા કાળની જીભ જેવી તેજસ્વી છે, તે મેઘમાં વીજળી ઝલકે તેમ પ્રકાશિત થાય છે.
ધનૂંષિ ચાસ્ય સજ્જાનિ હેમપૃષ્ઠાનિ સર્વશઃ। શોભયન્તિ રથશ્રેષ્ઠં શક્રચાપમિવામ્બરમ્
તેના બધા ધનુષ્યોનું પીઠ સોનાથી શોભાયમાન છે, જે તેના ઉત્તમ રથને શોભાવે છે, જેમ ઇન્દ્રધનુષ્ય આકાશને શોભાવે છે.
ય એષ રક્ષઃશાર્દૂલો રણભૂમિં વિરાજયન્। અભ્યેતિ રથિનાં શ્રેષ્ઠો રથેનાદિત્યવર્ચસા
આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધભૂમિને પ્રકાશિત કરતો, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી રથમાં આવી રહ્યો છે.
ધ્વજશૃઙ્ગપ્રતિષ્ઠેન રાહુણાભિવિરાજતે। સૂર્યરશ્મિપ્રભૈર્બાણૈર્દિશો દશ વિરાજયન્
જેના રથ પર ધ્વજ રાહુ સમાન ઊભો છે, તે સૂર્યકિરણ જેવા તીક્ષ્ણ બાણોથી દસ દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે.
ત્રિનતં મેઘનિર્હ્રાદં હેમપૃષ્ઠમલંકૃતમ્। શતક્રતુધનુઃપ્રખ્યં ધનુશ્ચાસ્ય વિરાજતે
તેનું ધનુષ્ય ત્રણ પટ્ટાવાળું, મેઘના ગર્જનાની જેમ ધ્વનિ કરતું, સોનાથી શોભાયમાન છે અને ઇન્દ્રના ધનુષ્ય જેવું તેજ ધરાવે છે.
સધ્વજઃ સપતાકશ્ચ સાનુકર્ષો મહારથઃ। ચતુઃસાદિસમાયુક્તો મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનઃ
ધ્વજ અને પટાકા સાથે, પાછળના મંચવાળું, ચાર ઘોડાઓ જોડાયેલું એ મહાન રથ મેઘની ગર્જના જેવો અવાજ કરે છે.
વિંશતિર્દશ ચાષ્ટૌ ચ તૂણાસ્ય રથમાસ્થિતાઃ। કાર્મુકાણિ ચ ભીમાનિ જ્યાશ્ચ કાઞ્ચનપિઙ્ગલાઃ
એના રથ પર વીસ, દસ અને આઠ તૂણા મુકાયેલા છે, સાથે જ ભયાનક ધનુષ્યો અને સુવર્ણ પીળા રંગની જ્યા પણ છે.
દ્વૌ ચ ખડ્ગૌ ચ પાર્શ્વસ્થૌ પ્રદીપ્તૌ પાર્શ્વશોભિતૌ। ચતુર્હસ્તત્સરુયુતૌ વ્યક્તહસ્તદશાયતૌ
અને બંને બાજુએ બે તેજસ્વી તલવારો શોભે છે, દરેકમાં ચાર હાથપકડી છે અને સ્પષ્ટ દસ આંગળીઓના હિલ્ટ છે.
રક્તકણ્ઠગુણો ધીરો મહાપર્વતસંનિભઃ। કાલઃ કાલમહાવક્ત્રો મેઘસ્થ ઇવ ભાસ્કરઃ
લાલ ગળાવાળી ધનુષ્યની દોરી ધરાવતો, સ્થિર અને મહાપર્વત જેવો વિશાળ, એ કાળ સમાન છે, વિશાળ મુખ ધરાવે છે, જેમ મેઘમાં સૂર્ય પ્રકાશે છે.
કાઞ્ચનાઙ્ગદનદ્ધાભ્યાં ભુજાભ્યામેષ શોભતે। શૃઙ્ગાભ્યામિવ તુઙ્ગાભ્યાં હિમવાન્ પર્વતોત્તમઃ
સોનાની કડીઓથી શોભતા બંને હાથો સાથે, એ હિમાલયના ઊંચા દ્વિ-શિખરો જેવી શોભા પામે છે.
કુણ્ડલાભ્યામુભાભ્યાં ચ ભાતિ વક્ત્રં સુભીષણમ્। પુનર્વસ્વન્તરગતં પરિપૂર્ણો નિશાકરઃ
તેના ભયાનક મુખમાં બે કુંડળોથી તેજ આવે છે, જેમ પુનર્વસુ નક્ષત્ર વચ્ચે પૂર્ણ ચંદ્ર શોભે છે.
આચક્ષ્વ મે મહાબાહો ત્વમેનં રાક્ષસોત્તમમ્। યં દૃષ્ટ્વા વાનરાઃ સર્વે ભયાર્તા વિદ્રુતા દિશઃ
હે મહાબાહુ, મને કહો કે આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે, જેને જોઈ બધા વાનરો ભયથી દિશા દિશામાં ભાગી ગયા છે?
સ પૃષ્ટો રાજપુત્રેણ રામેણામિતતેજસા। આચચક્ષે મહાતેજા રાઘવાય વિભીષણઃ
ત્યારે અમિત તેજસ્વી રામે પૂછ્યું ત્યારે મહાતેજસ્વી વિભીષણે રાઘવને જવાબ આપ્યો.
દશગ્રીવો મહાતેજા રાજા વૈશ્રવણાનુજઃ। ભીમકર્મા મહાત્મા હિ રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ
એ મહાતેજસ્વી દશમુખ, વૈશ્વરવણનો નાના ભાઈ, ભયાનક કર્મોવાળો, મહાત્મા અને રાક્ષસોના રાજા રાવણ છે.
તસ્યાસીદ્ વીર્યવાન્ પુત્રો રાવણપ્રતિમો બલે। વૃદ્ધસેવી શ્રુતિધરઃ સર્વાસ્ત્રવિદુષાં વરઃ
તેને એક પુત્ર હતો, જે બળમાં રાવણ સમાન, વડીલોની સેવા કરનાર, શાસ્ત્રોમાં પારંગત અને સર્વાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
અશ્વપૃષ્ઠે નાગપૃષ્ઠે ખડ્ગે ધનુષિ કર્ષણે। ભેદે સાન્ત્વે ચ દાને ચ નયે મન્ત્રે ચ સમ્મતઃ
એ ઘોડા અને હાથી પર સવાર થવામાં, તલવાર અને ધનુષ્ય ચલાવવામાં, શત્રુની પાંખ તોડવામાં, સંમતિ, દાન, નીતિ અને મંત્રણા—allમાં નિપુણ હતો.
યસ્ય બાહું સમાશ્રિત્ય લઙ્કા ભવતિ નિર્ભયા। તનયં ધાન્યમાલિન્યા અતિકાયમિમં વિદુઃ
જેના બળવાન હાથ પર લંકા નિર્ભય બની રહે છે, તે ધન્યમાલિનીનો પુત્ર આ અતિકાય કહેવાય છે.
એતેનારાધિતો બ્રહ્મા તપસા ભાવિતાત્મના। અસ્ત્રાણિ ચાપ્યવાપ્તાનિ રિપવશ્ચ પરાજિતાઃ
આણે તપસ્યા કરીને બ્રહ્માને પ્રસન્ન કર્યા, અને તેથી તેને શસ્ત્રો મળ્યા તથા દુશ્મનોને હરાવ્યા.
સુરાસુરૈરવધ્યત્વં દત્તમસ્મૈ સ્વયંભુવા। એતચ્ચ કવચં દિવ્યં રથશ્ચ રવિભાસ્વરઃ
સ્વયંભૂએ તેને દેવો અને અસુરો દ્વારા અપરાજિત રહેવાની કૃપા આપી, અને આ દિવ્ય કવચ તથા સૂર્ય જેવો તેજસ્વી રથ પણ આપ્યો.