મુહૂર્તમાસીત્ સ ગતાસુકલ્પઃ પ્રત્યાગતાત્મા સહસા સુરારિઃ। ઉત્પત્ય સંધ્યાભ્રસમાનવર્ણ- સ્તં વારિરાજાત્મજમાજઘાન
થોડો સમય તે જાણે જીવ વિહોણો પડ્યો હતો, પછી અચાનક સંજ્ઞાનમાં આવી, દેવશત્રુ ઉછળી, સાંજના વાદળ જેવો રંગ ધરાવી, જળરાજના પુત્રને ઘા કર્યો.
સ મૂર્ચ્છિતો ભૂમિતલે પપાત મુહૂર્તમુત્પત્ય પુનઃ સસંજ્ઞઃ। તામેવ તસ્યાદ્રિવરાદ્રિકલ્પાં ગદાં સમાવિધ્ય જઘાન સંખ્યે
એવી જોરદાર ગદા જેવી પહાડ જેવી હતી, તે પકડીને, એ યુદ્ધમાં ફરી સંભાળી, એ પૃથ્વી પર બેભાન પડી ગયો હતો, પણ થોડા સમયે ફરી સંભળી ઊભો થયો અને એ ગદાથી પ્રહાર કર્યો.
સા તસ્ય રૌદ્રા સમુપેત્ય દેહં રૌદ્રસ્ય દેવાધ્વરવિપ્રશત્રોઃ। બિભેદ વક્ષઃ ક્ષતજં ચ ભૂરિ સુસ્રાવ ધાત્વમ્ભ ઇવાદ્રિરાજઃ
એ ભયાનક ગદાએ દેવો અને બ્રાહ્મણોના દુશ્મન એવા રાક્ષસના શરીર પર જઇને, એની છાતી ફાડી નાખી, અને ત્યાંથી ઘણું લોહી વહી ગયું, જાણે પર્વતમાંથી પાણી વહે છે એમ.
અભિદુદ્રાવ વેગેન ગદાં તસ્ય મહાત્મનઃ। તાં ગૃહીત્વા ગદાં ભીમામાવિધ્ય ચ પુનઃ પુનઃ
પછી એ મહાન આત્માએ ઝડપથી દોડી જઈને, એની ભયાનક ગદા પકડી અને વારંવાર એ ગદાને ભાંજવી.
મત્તાનીકં મહાત્મા સ જઘાન રણમૂર્ધનિ। સ સ્વયા ગદયા ભગ્નો વિશીર્ણદશનેક્ષણઃ
એ મહાન આત્માએ યુદ્ધના મેદાનમાં મસ્ત થયેલા અનીકાને પોતાની જ ગદાથી માર્યો, એની દસ આંખો ફાટી ગઈ અને એ તૂટી પડ્યો.
નિપપાત તદા મત્તો વજ્રાહત ઇવાચલઃ। વિશીર્ણનયને ભૂમૌ ગતસત્ત્વે ગતાયુષિ। પતિતે રાક્ષસે તસ્મિન્ વિદ્રુતં રાક્ષસં બલમ્
પછી એ મસ્ત રાક્ષસ વીજળીના ઘા ખાધેલા પર્વત જેવો ધરતી પર પડી ગયો, એની આંખો તૂટી ગઈ, પ્રાણ અને ચેતના છૂટી ગઈ; એ રાક્ષસ પડી ગયો ત્યારે બાકી રહેલું રાક્ષસ સેના ભાગી ગઈ.
તસ્મિન્ હતે ભ્રાતરિ રાવણસ્ય તન્નૈર્ઋતાનાં બલમર્ણવાભમ્। ત્યક્તાયુધં કેવલજીવિતાર્થં દુદ્રાવ ભિન્નાર્ણવસંનિકાશમ્
રાવણના એ ભાઈના મરણ પછી, સમુદ્ર જેટલી વિશાળ રાતના યોદ્ધાઓની સેના, પોતાનું જીવ બચાવવા માટે હથિયાર છોડી દઈને, તૂટી ગયેલા દરિયાની જેમ ભાગી પડી.
thumb|એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રદ્ધાપૂર્વક એકોતેરમો સર્ગ સાંભળો.
સ્વબલં વ્યથિતં દૃષ્ટ્વા તુમુલં લોમહર્ષણમ્। ભ્રાતૄંશ્ચ નિહતાન્ દૃષ્ટ્વા શક્રતુલ્યપરાક્રમાન્
પોતાની સેના દુઃખી અને ભયજનક અવસ્થામાં જોઈ, અને પોતાના ઈન્દ્ર સમાન પરાક્રમી ભાઈઓને મરેલા જોઈને,
પિતૃવ્યૌ ચાપિ સંદૃશ્ય સમરે સંનિપાતિતૌ। યુદ્ધોન્મત્તં ચ મત્તં ચ ભ્રાતરૌ રાક્ષસોત્તમૌ
યુદ્ધમાં પોતાના કાકાઓને પડેલા જોઈ, અને યુદ્ધમાં મસ્ત અને મદમાં ચૂર બે શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ ભાઈઓને પણ જોઈને,
ચુકોપ ચ મહાતેજા બ્રહ્મદત્તવરો યુધિ। અતિકાયોઽદ્રિસંકાશો દેવદાનવદર્પહા
મહાતેજસ્વી, બ્રહ્માજીનું વરદાન પ્રાપ્ત, દેવ-દાનવોનો અહંકાર તોડી નાખનાર, એ પહાડ જેવો અતિકાય યુદ્ધમાં ખુબ ગુસ્સે થયો.
સ ભાસ્કરસહસ્રસ્ય સંઘાતમિવ ભાસ્વરમ્। રથમારુહ્ય શક્રારિરભિદુદ્રાવ વાનરાન્
એમણે હજાર સૂર્યના તેજ જેવા પ્રકાશથી ચમકતો રથ ચઢ્યો અને ઈન્દ્રના દુશ્મન એવા અતિકાય વાનરોએ દોડ્યો.
સ વિસ્ફાર્ય તદા ચાપં કિરીટી મૃષ્ટકુણ્ડલઃ। નામ સંશ્રાવયામાસ નનાદ ચ મહાસ્વનમ્
પછી એ મસ્તક પર મુગટ અને ચમકતા કુંડળ પહેરેલા અતિકાયે ધનુષ્ય ખેંચ્યું, પોતાનું નામ જાહેર કર્યું અને ભયાનક ગર્જના કરી.
તેન સિંહપ્રણાદેન નામવિશ્રાવણેન ચ। જ્યાશબ્દેન ચ ભીમેન ત્રાસયામાસ વાનરાન્
એના સિંહ જેવી ગર્જના, પોતાનું નામ બોલવું અને ભયાનક ધનુષ્યની તાણની અવાજથી એ વાનરો ડરી ગયા.
તે દૃષ્ટ્વા દેહમાહાત્મ્યં કુમ્ભકર્ણોઽયમુત્થિતઃ। ભયાર્તા વાનરાઃ સર્વે સંશ્રયન્તે પરસ્પરમ્
એની વિશાળ કાયાની મહિમા જોઈને, જાણે કુંભકર્ણ જ ઊઠ્યો હોય એમ, બધા વાનરો ભયથી એકબીજાને ચોંટીને આશરો લેવા લાગ્યા.
તે તસ્ય રૂપમાલોક્ય યથા વિષ્ણોસ્ત્રિવિક્રમે। ભયાદ્ વાનરયોધાસ્તે વિદ્રવન્તિ તતસ્તતઃ
એના રૂપને જોઈને, જેમ વિષ્ણુએ ત્રણ પગલાં ભરી હતાં તેમ, એ વાનર યોદ્ધાઓ ડરીને ચારે બાજુ ભાગી પડ્યા.
તેઽતિકાયં સમાસાદ્ય વાનરા મૂઢચેતસઃ। શરણ્યં શરણં જગ્મુર્લક્ષ્મણાગ્રજમાહવે
એ વાનરો અતિકાયને સામે મળતાં જ, ભયથી મૂંઝાઈ ગયા અને યુદ્ધમાં લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ પાસે આશરો લેવા ગયા.
તતોઽતિકાયં કાકુત્સ્થો રથસ્થં પર્વતોપમમ્। દદર્શ ધન્વિનં દૂરાદ્ ગર્જન્તં કાલમેઘવત્
પછી કકુત્સ્થ વંશના રામે દૂરથી રથ પર ઊભેલા, પર્વત જેવા, ધનુષ્યધારી અને કાળમેઘ જેવી ગર્જના કરતો અતિકાયને જોયો.
સ તં દૃષ્ટ્વા મહાકાયં રાઘવસ્તુ સુવિસ્મિતઃ। વાનરાન્ સાન્ત્વયિત્વા ચ વિભીષણમુવાચ હ
એ મહાકાય અતિકાયને જોઈને, રાઘવ ખૂબ આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે વાનરોને શાંત કર્યા પછી વિભીષણને કહ્યું.
કોઽસૌ પર્વતસંકાશો ધનુષ્માન્ હરિલોચનઃ। યુક્તે હયસહસ્રેણ વિશાલે સ્યન્દને સ્થિતઃ
આ પર્વત જેવો, ધનુષ્ય ધારણ કરનાર, સિંહ જેવી આંખો ધરાવનાર કોણ છે, જે વિશાળ રથમાં હજાર ઘોડાઓ જોડાયેલા છે, તેમાં ઊભો છે?
ય એષ નિશિતૈઃ શૂલૈઃ સુતીક્ષ્ણૈઃ પ્રાસતોમરૈઃ। અર્ચિષ્મદ્ભિર્વૃતો ભાતિ ભૂતૈરિવ મહેશ્વરઃ
જેની આજુબાજુ તીક્ષ્ણ ભાલા, ગાઢ ભાલા અને તેજસ્વી શસ્ત્રો છે, જે અગ્નિ જેવી જ્વાળા સાથે ચમકે છે—જેમ મહાદેવ પોતાના ભૂતગણોથી ઘેરાયેલા હોય એમ.
કાલજિહ્વાપ્રકાશાભિર્ય એષોઽભિવિરાજતે। આવૃતો રથશક્તીભિર્વિદ્યુદ્ભિરિવ તોયદઃ
જેના રથના ભાલા કાળની જીભ જેવી તેજસ્વી છે, તે મેઘમાં વીજળી ઝલકે તેમ પ્રકાશિત થાય છે.
ધનૂંષિ ચાસ્ય સજ્જાનિ હેમપૃષ્ઠાનિ સર્વશઃ। શોભયન્તિ રથશ્રેષ્ઠં શક્રચાપમિવામ્બરમ્
તેના બધા ધનુષ્યોનું પીઠ સોનાથી શોભાયમાન છે, જે તેના ઉત્તમ રથને શોભાવે છે, જેમ ઇન્દ્રધનુષ્ય આકાશને શોભાવે છે.
ય એષ રક્ષઃશાર્દૂલો રણભૂમિં વિરાજયન્। અભ્યેતિ રથિનાં શ્રેષ્ઠો રથેનાદિત્યવર્ચસા
આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, યુદ્ધભૂમિને પ્રકાશિત કરતો, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી રથમાં આવી રહ્યો છે.
ધ્વજશૃઙ્ગપ્રતિષ્ઠેન રાહુણાભિવિરાજતે। સૂર્યરશ્મિપ્રભૈર્બાણૈર્દિશો દશ વિરાજયન્
જેના રથ પર ધ્વજ રાહુ સમાન ઊભો છે, તે સૂર્યકિરણ જેવા તીક્ષ્ણ બાણોથી દસ દિશાઓને પ્રકાશિત કરે છે.
ત્રિનતં મેઘનિર્હ્રાદં હેમપૃષ્ઠમલંકૃતમ્। શતક્રતુધનુઃપ્રખ્યં ધનુશ્ચાસ્ય વિરાજતે
તેનું ધનુષ્ય ત્રણ પટ્ટાવાળું, મેઘના ગર્જનાની જેમ ધ્વનિ કરતું, સોનાથી શોભાયમાન છે અને ઇન્દ્રના ધનુષ્ય જેવું તેજ ધરાવે છે.
સધ્વજઃ સપતાકશ્ચ સાનુકર્ષો મહારથઃ। ચતુઃસાદિસમાયુક્તો મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનઃ
ધ્વજ અને પટાકા સાથે, પાછળના મંચવાળું, ચાર ઘોડાઓ જોડાયેલું એ મહાન રથ મેઘની ગર્જના જેવો અવાજ કરે છે.
વિંશતિર્દશ ચાષ્ટૌ ચ તૂણાસ્ય રથમાસ્થિતાઃ। કાર્મુકાણિ ચ ભીમાનિ જ્યાશ્ચ કાઞ્ચનપિઙ્ગલાઃ
એના રથ પર વીસ, દસ અને આઠ તૂણા મુકાયેલા છે, સાથે જ ભયાનક ધનુષ્યો અને સુવર્ણ પીળા રંગની જ્યા પણ છે.
દ્વૌ ચ ખડ્ગૌ ચ પાર્શ્વસ્થૌ પ્રદીપ્તૌ પાર્શ્વશોભિતૌ। ચતુર્હસ્તત્સરુયુતૌ વ્યક્તહસ્તદશાયતૌ
અને બંને બાજુએ બે તેજસ્વી તલવારો શોભે છે, દરેકમાં ચાર હાથપકડી છે અને સ્પષ્ટ દસ આંગળીઓના હિલ્ટ છે.
રક્તકણ્ઠગુણો ધીરો મહાપર્વતસંનિભઃ। કાલઃ કાલમહાવક્ત્રો મેઘસ્થ ઇવ ભાસ્કરઃ
લાલ ગળાવાળી ધનુષ્યની દોરી ધરાવતો, સ્થિર અને મહાપર્વત જેવો વિશાળ, એ કાળ સમાન છે, વિશાળ મુખ ધરાવે છે, જેમ મેઘમાં સૂર્ય પ્રકાશે છે.