વિભીષણવચસ્તાવત્ કુમ્ભકર્ણપ્રહસ્તયોઃ। વિનાશોઽયં સમુત્પન્નો માં વ્રીડયતિ દારુણઃ
વિભીષણના વચનને અવગણવાથી કુંભકર્ણ અને પ્રહસ્તનો વિનાશ થયો છે, અને એ વાત મને ખૂબ જ શરમ આવે છે.
તસ્યાયં કર્મણઃ પ્રાપ્તો વિપાકો મમ શોકદઃ। યન્મયા ધાર્મિકઃ શ્રીમાન્ સ નિરસ્તો વિભીષણઃ
મારા કરેલા કર્મનું આ દુઃખદ ફળ છે કે, મેં ધર્મી અને તેજસ્વી વિભીષણને દૂર કરી દીધો, અને એથી મને દુઃખ મળ્યું છે.
ઇતિ બહુવિધમાકુલાન્તરાત્મા કૃપણમતીવ વિલપ્ય કુમ્ભકર્ણમ્। ન્યપતદપિ દશાનનો ભૃશાર્ત- સ્તમનુજમિન્દ્રરિપું હતં વિદિત્વા
આ રીતે, અંતરમાં ભારે વ્યથિત અને અત્યંત દુઃખી થઈને રાવણે કુંભકર્ણના બાજુએ પડી ગયો, કારણ કે તેને જાણ થઈ હતી કે ઇન્દ્રનો શત્રુ એવા પોતાના ભાઈનું મૃત્યુ થયું છે.
thumb|એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ઓગણસિત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
એવં વિલપમાનસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ। શ્રુત્વા શોકાભિભૂતસ્ય ત્રિશિરા વાક્યમબ્રવીત્
આ રીતે દુઃખમાં રડતા દુષ્ટ રાવણના વિલાપ સાંભળીને ત્રિશિરાએ વાત કરી.
એવમેવ મહાવીર્યો હતો નસ્તાતમધ્યમઃ। ન તુ સત્પુરુષા રાજન્ વિલપન્તિ યથા ભવાન્
નિષ્ઠુર રાવણ, આપણો મહાન વીર અને પિતૃસમાન કુંભકર્ણ મારાયો છે, પણ રાજા, સારા પુરુષો તમારી જેમ રડતા નથી.
નૂનં ત્રિભુવનસ્યાપિ પર્યાપ્તસ્ત્વમસિ પ્રભો। સ કસ્માત્ પ્રાકૃત ઇવ શોચસ્યાત્માનમીદૃશમ્
હે પ્રભુ, તમે તો ત્રણેય લોક માટે પણ પૂરતા છો, તો પછી સામાન્ય માણસની જેમ તમે કેમ પોતાનું દુઃખ કરો છો?
બ્રહ્મદત્તાસ્તિ તે શક્તિઃ કવચં સાયકો ધનુઃ। સહસ્રખરસંયુક્તો રથો મેઘસમસ્વનઃ
તમારે બ્રહ્માએ આપેલી શક્તિ, કવચ, બાણ અને ધનુષ છે; હજારો ખચ્ચરો જોડાયેલું અને મેઘ જેવું ગર્જન કરતું રથ પણ છે.
ત્વયાસકૃદ્ધિ શસ્ત્રેણ વિશસ્તા દેવદાનવાઃ। સ સર્વાયુધસમ્પન્નો રાઘવં શાસ્તુમર્હસિ
તમે તો અનેકવાર શસ્ત્રોથી દેવો અને દાનવોને હરાવ્યા છે; હવે બધા શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈને રાઘવને પણ જીતવો જોઈએ.
કામં તિષ્ઠ મહારાજ નિર્ગમિષ્યામ્યહં રણે। ઉદ્ધરિષ્યામિ તે શત્રૂન્ ગરુડઃ પન્નગાનિવ
મહારાજ, તમે જેમ ઇચ્છો તેમ રહો; હું પોતે જ યુદ્ધમાં જઈને તમારા દુશ્મનોને ગરુડ જેવો સાપોને દૂર કરે તેમ નાશ કરી દઈશ.
શમ્બરો દેવરાજેન નરકો વિષ્ણુના યથા। તથાદ્ય શયિતા રામો મયા યુધિ નિપાતિતઃ
જેમ શમ્બર દેવરાજથી અને નરક વિષ્ણુથી મારાયા, તેમ આજે હું યુદ્ધમાં રામને પણ પાડી દઈશ.
શ્રુત્વા ત્રિશિરસો વાક્યં રાવણો રાક્ષસાધિપઃ। પુનર્જાતમિવાત્માનં મન્યતે કાલચોદિતઃ
ત્રિશિરાના વચન સાંભળીને રાક્ષસાધિપતિ રાવણને એવું લાગ્યું કે, કાળના પ્રેરણે તે ફરીથી જન્મ્યો હોય.
શ્રુત્વા ત્રિશિરસો વાક્યં દેવાન્તકનરાન્તકૌ। અતિકાયશ્ચ તેજસ્વી બભૂવુર્યુદ્ધહર્ષિતાઃ
ત્રિશિરાના વચન સાંભળીને દેવાંતક, નરાંતક અને તેજસ્વી અતિકાય યુદ્ધ માટે આનંદિત થયા.
તતોઽહમહમિત્યેવં ગર્જન્તો નૈર્ઋતર્ષભાઃ। રાવણસ્ય સુતા વીરાઃ શક્રતુલ્યપરાક્રમાઃ
પછી રાવણના વીર પુત્રોએ 'હું આગળ' એમ ગર્જના કરી અને ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમથી બબડ્યા.
અન્તરિક્ષગતાઃ સર્વે સર્વે માયાવિશારદાઃ। સર્વે ત્રિદશદર્પઘ્નાઃ સર્વે સમરદુર્મદાઃ
બધા આકાશમાં ઉડી શકતા, માયામાં નિપુણ, દેવોના અભિમાનને તોડનાર અને યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત હતા.
સર્વે સુબલસમ્પન્નાઃ સર્વે વિસ્તીર્ણકીર્તયઃ। સર્વે સમરમાસાદ્ય ન શ્રૂયન્તે સ્મ નિર્જિતાઃ
બધા મહાન બળવાન અને પ્રસિદ્ધ હતા; યુદ્ધમાં કોઈ પણ કદી હરાયો હોય એવી વાત સાંભળવા મળતી નથી.
દેવૈરપિ સગન્ધર્વૈઃ સકિંનરમહોરગૈઃ। સર્વેઽસ્ત્રવિદુષો વીરાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ। સર્વે પ્રવરવિજ્ઞાનાઃ સર્વે લબ્ધવરાસ્તથા
દેવો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાન સાપો પણ તેમને જીતવા અસમર્થ હતા; બધા શસ્ત્રવિદ્યા અને યુદ્ધમાં નિપુણ, શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન ધરાવનાર અને વરદાન પ્રાપ્ત વીર હતા.
સ તૈસ્તથા ભાસ્કરતુલ્યવર્ચસૈઃ સુતૈર્વૃતઃ શત્રુબલશ્રિયાર્દનૈઃ। રરાજ રાજા મઘવાન્ યથામરૈ- ર્વૃતો મહાદાનવદર્પનાશનૈઃ
સૂર્ય સમાન તેજવાળા પોતાના પુત્રો સાથે ઘેરાયેલા, જે શત્રુઓની મહિમાને નાશ કરતા હતા, એ રાજા એવો તેજસ્વી લાગતો હતો જેમ ઇન્દ્ર દેવતાઓ વચ્ચે, મહાન દાનવોના અભિમાનને તોડનારા દેવો વચ્ચે ચમકે છે.
સ પુત્રાન્ સમ્પરિષ્વજ્ય ભૂષયિત્વા ચ ભૂષણૈઃ। આશીર્ભિશ્ચ પ્રશસ્તાભિઃ પ્રેષયામાસ વૈ રણે
પછી રાજાએ પોતાના પુત્રોને હૃદયથી લગાવીને, સુંદર આભૂષણોથી શણગારી, શુભ આશીર્વાદ આપી યુદ્ધ માટે મોકલ્યા.
યુદ્ધોન્મત્તં ચ મત્તં ચ ભ્રાતરૌ ચાપિ રાવણઃ। રક્ષણાર્થં કુમારાણાં પ્રેષયામાસ સંયુગે
રાવણે પોતાના ભાઈઓને પણ, જે યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત અને ઉગ્ર હતા, પોતાના પુત્રોની રક્ષા માટે યુદ્ધમાં મોકલ્યા.
તેઽભિવાદ્ય મહાત્માનં રાવણં લોકરાવણમ્। કૃત્વા પ્રદક્ષિણં ચૈવ મહાકાયાઃ પ્રતસ્થિરે
એ મહાબલી વીરોએ, જગતના સ્વામી એવા મહાત્મા રાવણને વંદન કરી, તેની પરિક્રમા કરીને, યુદ્ધ માટે પ્રસ્થાન કર્યું.
સર્વૌષધીભિર્ગન્ધૈશ્ચ સમાલભ્ય મહાબલાઃ। નિર્જગ્મુર્નૈર્ઋતશ્રેષ્ઠાઃ ષડેતે યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ
સર્વ પ્રકારની ઔષધિઓ અને સુગંધોથી અંકિત, એ છ ઉત્તમ નૈરૃત વીરોએ, યુદ્ધની ઈચ્છા સાથે બહાર પડ્યા.
ત્રિશિરાશ્ચાતિકાયશ્ચ દેવાન્તકનરાન્તકૌ। મહોદરમહાપાર્શ્વૌ નિર્જગ્મુઃ કાલચોદિતાઃ
ત્રિશિરા, અતિકાય, દેવાંતક, નરાંતક, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ—આ બધા કાળના પ્રેરણે યુદ્ધ માટે નીકળી પડ્યા.
તતઃ સુદર્શનં નાગં નીલજીમૂતસંનિભમ્। ઐરાવતકુલે જાતમારુરોહ મહોદરઃ
પછી મહોદરે, મેઘ સમાન કાળા રંગના, ઐરાવત કુળમાં જન્મેલા અને સુંદર એવા સુદર્શન હાથી પર આરૂઢ થયો.
સર્વાયુધસમાયુક્તસ્તૂણીભિશ્ચાપ્યલંકૃતઃ। રરાજ ગજમાસ્થાય સવિતેવાસ્તમૂર્ધનિ
બધા શસ્ત્રો અને તૂણીઓથી સજ્જ થઈ, મહોદર હાથી પર બેઠો ત્યારે એ એવો તેજસ્વી લાગતો હતો જેમ સૂર્ય પર્વતની ચોટી પર ચમકે છે.
હયોત્તમસમાયુક્તં સર્વાયુધસમાકુલમ્। આરુરોહ રથશ્રેષ્ઠં ત્રિશિરા રાવણાત્મજઃ
રાવણપુત્ર ત્રિશિરાએ ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડાયેલા અને સર્વ શસ્ત્રોથી ભરેલા શ્રેષ્ઠ રથ પર આરૂઢ થયો.
ત્રિશિરા રથમાસ્થાય વિરરાજ ધનુર્ધરઃ। સવિદ્યુદુલ્કઃ સજ્વાલઃ સેન્દ્રચાપ ઇવામ્બુદઃ
ધનુર્ધારી ત્રિશિરા રથ પર બેઠો ત્યારે એ એવો તેજસ્વી લાગતો હતો જેમ વીજળી, અગ્નિ અને ઇન્દ્રધનુષથી શોભિત મેઘ ચમકે છે.
ત્રિભિઃ કિરીટૈસ્ત્રિશિરાઃ શુશુભે સ રથોત્તમે। હિમવાનિવ શૈલેન્દ્રસ્ત્રિભિઃ કાઞ્ચનપર્વતૈઃ
ત્રણ મુગટથી શોભિત ત્રિશિરા પોતાના ઉત્તમ રથ પર એવો સુંદર લાગતો હતો જેમ હિમાલય પર્વત ત્રણ સુવર્ણ શિખરો સાથે શોભે છે.
અતિકાયોઽતિતેજસ્વી રાક્ષસેન્દ્રસુતસ્તદા। આરુરોહ રથશ્રેષ્ઠં શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્
પછી રાક્ષસાધિપતિનો તેજસ્વી પુત્ર અતિકાય, સર્વ શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ રથ પર આરૂઢ થયો.
સુચક્રાક્ષં સુસંયુક્તં સ્વનુકર્ષં સુકૂબરમ્। તૂણીબાણાસનૈર્દીપ્તં પ્રાસાસિપરિઘાકુલમ્
એ રથમાં ઉત્તમ ચક્રો, મજબૂત જોડાણ, પોતાનો વિશિષ્ટ અવાજ, સુંદર ધૂરી, તૂણીઓ, બાણ, ધનુષ અને અનેક ભાલા, તલવાર અને ગદા ભરેલી હતી.