રાજન્ સ કાલસંકાશઃ સંયુક્તઃ કાલકર્મણા। વિદ્રાવ્ય વાનરીં સેનાં ભક્ષયિત્વા ચ વાનરાન્
રાજા, તે કાળ સમાન અને કાળના કાર્યમાં જોડાયેલા હતા; તેણે વાનર સેના તોડી નાખી અને ઘણા વાનરોને ભક્ષી લીધા.
પ્રતપિત્વા મુહૂર્તં તુ પ્રશાન્તો રામતેજસા। કાયેનાર્ધપ્રવિષ્ટેન સમુદ્રં ભીમદર્શનમ્
થોડી વાર સુધી દુશ્મનને દહોળ્યા પછી, રામની તેજસ્વિતાથી તે શાંત થઈ ગયો; તેનો અડધો શરીર ભયાનક દરિયામાં ડૂબી ગયો હતો અને તે સ્થિર થઈ ગયો.
નિકૃત્તનાસાકર્ણેન વિક્ષરદ્રુધિરેણ ચ। રુદ્ધ્વા દ્વારં શરીરેણ લઙ્કાયાઃ પર્વતોપમઃ
નાક અને કાન કપાઈ ગયેલા, લોહી વહેતું, તે પર્વત જેવું શરીર લંકાના દ્વારને અવરોધી ઊભો રહ્યો.
કુમ્ભકર્ણસ્તવ ભ્રાતા કાકુત્સ્થશરપીડિતઃ। અગણ્ડભૂતો વિવૃતો દાવદગ્ધ ઇવ દ્રુમઃ
કુંભકર્ણ, તારો ભાઈ, કાકુત્સ્થના બાણોથી પીડાઈ, વિકૃત અને ખુલ્લો પડ્યો હતો, જાણે આગમાં બળી ગયેલું વૃક્ષ હોય તેમ.
શ્રુત્વા વિનિહતં સંખ્યે કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્। રાવણઃ શોકસંતપ્તો મુમોહ ચ પપાત ચ
યુદ્ધમાં મહાબલી કુંભકર્ણ મારાયો છે એવું સાંભળીને, રાવણ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો, બેહોશ થઈ જમીન પર પડી ગયો.
પિતૃવ્યં નિહતં શ્રુત્વા દેવાન્તકનરાન્તકૌ। ત્રિશિરાશ્ચાતિકાયશ્ચ રુરુદુઃ શોકપીડિતાઃ
પિતરાઈ ભાઈના મૃત્યુની ખબર સાંભળી, દેવાંતક, નરાંતક, ત્રિશિરા અને અતિકાય—all દુઃખથી રડી પડ્યા.
ભ્રાતરં નિહતં શ્રુત્વા રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા। મહોદરમહાપાર્શ્વૌ શોકાક્રાન્તૌ બભૂવતુઃ
રામે, નિર્દોષ કર્મો ધરાવનાર, તેમના ભાઈને મારી નાખ્યો છે એવું સાંભળીને, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા.
તતઃ કૃચ્છ્રાત્ સમાસાદ્ય સંજ્ઞાં રાક્ષસપુઙ્ગવઃ। કુમ્ભકર્ણવધાદ્ દીનો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ
પછી, ભારે મુશ્કેલીથી જ્ઞાન પરત મેળવી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, કુંભકર્ણના મૃત્યુથી દુઃખી, ભાન ગુમાવેલી ઇન્દ્રિયોથી વિલાપ કરવા લાગ્યો.
હા વીર રિપુદર્પઘ્ન કુમ્ભકર્ણ મહાબલ। ત્વં માં વિહાય વૈ દૈવાદ્ યાતોઽસિ યમસાદનમ્
હાય વીર, દુશ્મનોના અભિમાનનો નાશ કરનાર, મહાબલી કુંભકર્ણ! ભાગ્યે કરીને તું મને છોડીને યમના ઘર ગયો છે.
મમ શલ્યમનુદ્ધૃત્ય બાન્ધવાનાં મહાબલ। શત્રુસૈન્યં પ્રતાપ્યૈકઃ ક્વ માં સંત્યજ્ય ગચ્છસિ
મારો અને આપણા સગાંઓના દુઃખ દૂર કરીને, એકલો જ દુશ્મનના સેના દહોળી, હે મહાબલી, હવે મને છોડી તું ક્યાં જઈ રહ્યો છે?
ઇદાનીં ખલ્વહં નાસ્મિ યસ્ય મે પતિતો ભુજઃ। દક્ષિણોઽયં સમાશ્રિત્ય ન બિભેમિ સુરાસુરાત્
હવે તો હું હું જ રહ્યો નથી, કારણ કે મારા જમણા હાથ જે પર હું આધાર રાખતો હતો, તે પડી ગયો છે; હવે મને દેવો કે દાનવોનો ડર નથી.
કથમેવંવિધો વીરો દેવદાનવદર્પહા। કાલાગ્નિપ્રતિમો હ્યદ્ય રાઘવેણ રણે હતઃ
કેમ એવો વીર, દેવો અને દાનવોના અભિમાનનો નાશ કરનાર, કાળાગ્નિ જેવો, આજે રાઘવ દ્વારા યુદ્ધમાં મારાઈ ગયો?
યસ્ય તે વજ્રનિષ્પેષો ન કુર્યાદ્ વ્યસનં સદા। સ કથં રામબાણાર્તઃ પ્રસુપ્તોઽસિ મહીતલે
જેને વજ્રના ઘા પણ કદી નુકસાન કરી શક્યા નહોતાં, તે રામના બાણોથી ઘાયલ થઈ, આજે જમીન પર સૂતો કેમ છે?
એતે દેવગણાઃ સાર્ધમૃષિભિર્ગગને સ્થિતાઃ। નિહતં ત્વાં રણે દૃષ્ટ્વા નિનદન્તિ પ્રહર્ષિતાઃ
આ દેવો અને ઋષિઓ આકાશમાં ઊભા છે; યુદ્ધમાં તને મારેલો જોઈને તેઓ આનંદથી ચીસો પાડી રહ્યા છે.
ધ્રુવમદ્યૈવ સંહૃષ્ટા લબ્ધલક્ષાઃ પ્લવંગમાઃ। આરોક્ષ્યન્તીહ દુર્ગાણિ લઙ્કાદ્વારાણિ સર્વશઃ
નિશ્ચિત છે કે આજે વાનરો, આનંદથી અને પોતાનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીને, અહીં લંકાના બધા કિલ્લા અને દ્વારો પર ચઢાઈ કરશે.
રાજ્યેન નાસ્તિ મે કાર્યં કિં કરિષ્યામિ સીતયા। કુમ્ભકર્ણવિહીનસ્ય જીવિતે નાસ્તિ મે મતિઃ
હવે તો રાજ્યમાં મને કોઈ રસ નથી, અને સીતામાં પણ નહીં—હું તેનો શું કરું? કુંભકર્ણ વિના મને જીવવામાં કોઈ ઇચ્છા નથી.
યદ્યહં ભ્રાતૃહન્તારં ન હન્મિ યુધિ રાઘવમ્। નનુ મે મરણં શ્રેયો ન ચેદં વ્યર્થજીવિતમ્
જો હું યુદ્ધમાં મારા ભાઈના હત્યારા રામને મારી શકીશ નહીં, તો મારા માટે મૃત્યુ જ શ્રેષ્ઠ છે, આ વ્યર્થ જીવનથી તો સારું.
અદ્યૈવ તં ગમિષ્યામિ દેશં યત્રાનુજો મમ। નહિ ભ્રાતૄન્ સમુત્સૃજ્ય ક્ષણં જીવિતુમુત્સહે
આજે જ હું ત્યાં જઈશ જ્યાં મારો નાના ભાઈ છે, કારણ કે ભાઈઓને છોડીને એક ક્ષણ પણ જીવવું મને સહન થતું નથી.
દેવા હિ માં હસિષ્યન્તિ દૃષ્ટ્વા પૂર્વાપકારિણમ્। કથમિન્દ્રં જયિષ્યામિ કુમ્ભકર્ણ હતે ત્વયિ
દેવો ચોક્કસ મને હસશે, કારણ કે મેં પહેલું અપકાર કર્યું છે; હવે તું, કુંભકર્ણ, માર્યો છે, તો હું ઇન્દ્રને કેવી રીતે જીતી શકીશ?
તદિદં મામનુપ્રાપ્તં વિભીષણવચઃ શુભમ્। યદજ્ઞાનાન્મયા તસ્ય ન ગૃહીતં મહાત્મનઃ
હવે વિભીષણના શુભ ઉપદેશની યાદ મને આવી છે, પણ અજ્ઞાનતામાં હું એ મહાન આત્માના વચનને માન્ય ન રાખી શક્યો.
વિભીષણવચસ્તાવત્ કુમ્ભકર્ણપ્રહસ્તયોઃ। વિનાશોઽયં સમુત્પન્નો માં વ્રીડયતિ દારુણઃ
વિભીષણના વચનને અવગણવાથી કુંભકર્ણ અને પ્રહસ્તનો વિનાશ થયો છે, અને એ વાત મને ખૂબ જ શરમ આવે છે.
તસ્યાયં કર્મણઃ પ્રાપ્તો વિપાકો મમ શોકદઃ। યન્મયા ધાર્મિકઃ શ્રીમાન્ સ નિરસ્તો વિભીષણઃ
મારા કરેલા કર્મનું આ દુઃખદ ફળ છે કે, મેં ધર્મી અને તેજસ્વી વિભીષણને દૂર કરી દીધો, અને એથી મને દુઃખ મળ્યું છે.
ઇતિ બહુવિધમાકુલાન્તરાત્મા કૃપણમતીવ વિલપ્ય કુમ્ભકર્ણમ્। ન્યપતદપિ દશાનનો ભૃશાર્ત- સ્તમનુજમિન્દ્રરિપું હતં વિદિત્વા
આ રીતે, અંતરમાં ભારે વ્યથિત અને અત્યંત દુઃખી થઈને રાવણે કુંભકર્ણના બાજુએ પડી ગયો, કારણ કે તેને જાણ થઈ હતી કે ઇન્દ્રનો શત્રુ એવા પોતાના ભાઈનું મૃત્યુ થયું છે.
thumb|એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ઓગણસિત્તેરમો સર્ગ સાંભળો.
એવં વિલપમાનસ્ય રાવણસ્ય દુરાત્મનઃ। શ્રુત્વા શોકાભિભૂતસ્ય ત્રિશિરા વાક્યમબ્રવીત્
આ રીતે દુઃખમાં રડતા દુષ્ટ રાવણના વિલાપ સાંભળીને ત્રિશિરાએ વાત કરી.
એવમેવ મહાવીર્યો હતો નસ્તાતમધ્યમઃ। ન તુ સત્પુરુષા રાજન્ વિલપન્તિ યથા ભવાન્
નિષ્ઠુર રાવણ, આપણો મહાન વીર અને પિતૃસમાન કુંભકર્ણ મારાયો છે, પણ રાજા, સારા પુરુષો તમારી જેમ રડતા નથી.
નૂનં ત્રિભુવનસ્યાપિ પર્યાપ્તસ્ત્વમસિ પ્રભો। સ કસ્માત્ પ્રાકૃત ઇવ શોચસ્યાત્માનમીદૃશમ્
હે પ્રભુ, તમે તો ત્રણેય લોક માટે પણ પૂરતા છો, તો પછી સામાન્ય માણસની જેમ તમે કેમ પોતાનું દુઃખ કરો છો?
બ્રહ્મદત્તાસ્તિ તે શક્તિઃ કવચં સાયકો ધનુઃ। સહસ્રખરસંયુક્તો રથો મેઘસમસ્વનઃ
તમારે બ્રહ્માએ આપેલી શક્તિ, કવચ, બાણ અને ધનુષ છે; હજારો ખચ્ચરો જોડાયેલું અને મેઘ જેવું ગર્જન કરતું રથ પણ છે.
ત્વયાસકૃદ્ધિ શસ્ત્રેણ વિશસ્તા દેવદાનવાઃ। સ સર્વાયુધસમ્પન્નો રાઘવં શાસ્તુમર્હસિ
તમે તો અનેકવાર શસ્ત્રોથી દેવો અને દાનવોને હરાવ્યા છે; હવે બધા શસ્ત્રોથી સજ્જ થઈને રાઘવને પણ જીતવો જોઈએ.
કામં તિષ્ઠ મહારાજ નિર્ગમિષ્યામ્યહં રણે। ઉદ્ધરિષ્યામિ તે શત્રૂન્ ગરુડઃ પન્નગાનિવ
મહારાજ, તમે જેમ ઇચ્છો તેમ રહો; હું પોતે જ યુદ્ધમાં જઈને તમારા દુશ્મનોને ગરુડ જેવો સાપોને દૂર કરે તેમ નાશ કરી દઈશ.