તદ્ રામબાણાભિહતં પપાત રક્ષઃશિરઃ પર્વતસંનિકાશમ્। બભઞ્જ ચર્યાગૃહગોપુરાણિ પ્રાકારમુચ્ચં તમપાતયચ્ચ
રાક્ષસનું માથું, રામના બાણથી ઘાયલ અને પર્વત જેવું મોટું, નીચે પડ્યું, આશ્રમો અને દ્વાર તોડી નાખ્યાં અને ઊંચી દીવાલ પણ પડી ગઈ.
તચ્ચાતિકાયં હિમવત્ પ્રકાશં રક્ષસ્તદા તોયનિધૌ પપાત। ગ્રાહાન્ પરાન્ મીનવરાન્ ભુજંગમાન્ મમર્દ ભૂમિં ચ તથા વિવેશ
હિમાલય જેવી તેજસ્વી એ વિશાળ ખોપડી દરિયામાં પડી, તેણે મગર, મોટા માછલીઓ અને સાપોને પીસી નાખ્યા અને પછી જમીનમાં પણ પ્રવેશી ગઈ.
તસ્મિન્ હતે બ્રાહ્મણદેવશત્રૌ મહાબલે સંયતિ કુમ્ભકર્ણે। ચચાલ ભૂર્ભૂમિધરાશ્ચ સર્વે હર્ષાચ્ચ દેવાસ્તુમુલં પ્રણેદુઃ
જ્યારે બ્રાહ્મણો અને દેવોના શત્રુ, મહાબલી કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં મારાયો, ત્યારે ધરતી અને બધા પર્વતો કંપી ઉઠ્યા અને દેવતાઓ આનંદથી ગુંજવા લાગ્યા.
તતસ્તુ દેવર્ષિમહર્ષિપન્નગાઃ સુરાશ્ચ ભૂતાનિ સુપર્ણગુહ્યકાઃ। સયક્ષગન્ધર્વગણા નભોગતાઃ પ્રહર્ષિતા રામપરાક્રમેણ
પછી દેવો, ઋષિઓ, મહર્ષિઓ, નાગો, દેવતાઓ, ભૂતો, સુપર્ણો, ગુહ્યકો અને યક્ષ-ગંધર્વોની ટોળીઓ આકાશમાં રામના પરાક્રમથી આનંદિત થયા.
તતસ્તુ તે તસ્ય વધેન ભૂરિણા મનસ્વિનો નૈર્ઋતરાજબાન્ધવાઃ। વિનેદુરુચ્ચૈર્વ્યથિતા રઘૂત્તમં હરિં સમીક્ષ્યૈવ યથા મતંગજાઃ
પછી, એ મહાન મૃત્યુના કારણે, રાક્ષસરાજના બુદ્ધિશાળી સગાઓ દુઃખથી ઉંચે ઉંચે રડવા લાગ્યા, અને રઘુવંશી રામને જોઈને, જેમ હાથીઓ શોક કરે છે તેમ.
સ દેવલોકસ્ય તમો નિહત્ય સૂર્યો યથા રાહુમુખાદ્ વિમુક્તઃ। તથા વ્યભાસીદ્ધરિસૈન્યમધ્યે નિહત્ય રામો યુધિ કુમ્ભકર્ણમ્
જે રીતે સૂર્ય રાહુના મોઢામાંથી છૂટીને દેવલોકનું અંધકાર દૂર કરે છે, તેવી રીતે રામે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણને મારી વાનર સેના વચ્ચે તેજથી ઝગમગાવ્યો.
પ્રહર્ષમીયુર્બહવશ્ચ વાનરાઃ પ્રબુદ્ધપદ્મપ્રતિમૈરિવાનનૈઃ। અપૂજયન્ રાઘવમિષ્ટભાગિનં હતે રિપૌ ભીમબલે નૃપાત્મજમ્
ઘણા વાનરો, જેમ ખીલેલા કમળ જેવા ચહેરા ધરાવતા, આનંદથી ભરાઈ ગયા; ભયાનક અને શક્તિશાળી દુશ્મનના મૃત્યુ પછી, તેમણે શુભફળ આપનારા રાઘવનું પૂજન કર્યું.
સ કુમ્ભકર્ણં સુરસૈન્યમર્દનં મહત્સુ યુદ્ધેષુ કદાચનાજિતમ્। નનન્દ હત્વા ભરતાગ્રજો રણે મહાસુરં વૃત્રમિવામરાધિપઃ
ભરતના મોટા ભાઈએ, દેવસેનાનો વિનાશક અને મહાન યુદ્ધોમાં અજેય એવા કુંભકર્ણને યુદ્ધમાં મારીને, જેમ દેવરાજે વૃત્રને મારી આનંદ કર્યો હતો તેમ, આનંદ અનુભવ્યો.
thumb|અષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે અષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડના અઢીસઠમા સર્ગને સાંભળો.
કુમ્ભકર્ણં હતં દૃષ્ટ્વા રાઘવેણ મહાત્મના। રાક્ષસા રાક્ષસેન્દ્રાય રાવણાય ન્યવેદયન્
મહાન આત્માવાળા રાઘવે દ્વારા કુંભકર્ણના મૃત્યુને જોઈને, રાક્ષસોએ રાક્ષસોના રાજા રાવણને આ વાત કહી.
રાજન્ સ કાલસંકાશઃ સંયુક્તઃ કાલકર્મણા। વિદ્રાવ્ય વાનરીં સેનાં ભક્ષયિત્વા ચ વાનરાન્
રાજા, તે કાળ સમાન અને કાળના કાર્યમાં જોડાયેલા હતા; તેણે વાનર સેના તોડી નાખી અને ઘણા વાનરોને ભક્ષી લીધા.
પ્રતપિત્વા મુહૂર્તં તુ પ્રશાન્તો રામતેજસા। કાયેનાર્ધપ્રવિષ્ટેન સમુદ્રં ભીમદર્શનમ્
થોડી વાર સુધી દુશ્મનને દહોળ્યા પછી, રામની તેજસ્વિતાથી તે શાંત થઈ ગયો; તેનો અડધો શરીર ભયાનક દરિયામાં ડૂબી ગયો હતો અને તે સ્થિર થઈ ગયો.
નિકૃત્તનાસાકર્ણેન વિક્ષરદ્રુધિરેણ ચ। રુદ્ધ્વા દ્વારં શરીરેણ લઙ્કાયાઃ પર્વતોપમઃ
નાક અને કાન કપાઈ ગયેલા, લોહી વહેતું, તે પર્વત જેવું શરીર લંકાના દ્વારને અવરોધી ઊભો રહ્યો.
કુમ્ભકર્ણસ્તવ ભ્રાતા કાકુત્સ્થશરપીડિતઃ। અગણ્ડભૂતો વિવૃતો દાવદગ્ધ ઇવ દ્રુમઃ
કુંભકર્ણ, તારો ભાઈ, કાકુત્સ્થના બાણોથી પીડાઈ, વિકૃત અને ખુલ્લો પડ્યો હતો, જાણે આગમાં બળી ગયેલું વૃક્ષ હોય તેમ.
શ્રુત્વા વિનિહતં સંખ્યે કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્। રાવણઃ શોકસંતપ્તો મુમોહ ચ પપાત ચ
યુદ્ધમાં મહાબલી કુંભકર્ણ મારાયો છે એવું સાંભળીને, રાવણ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો, બેહોશ થઈ જમીન પર પડી ગયો.
પિતૃવ્યં નિહતં શ્રુત્વા દેવાન્તકનરાન્તકૌ। ત્રિશિરાશ્ચાતિકાયશ્ચ રુરુદુઃ શોકપીડિતાઃ
પિતરાઈ ભાઈના મૃત્યુની ખબર સાંભળી, દેવાંતક, નરાંતક, ત્રિશિરા અને અતિકાય—all દુઃખથી રડી પડ્યા.
ભ્રાતરં નિહતં શ્રુત્વા રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા। મહોદરમહાપાર્શ્વૌ શોકાક્રાન્તૌ બભૂવતુઃ
રામે, નિર્દોષ કર્મો ધરાવનાર, તેમના ભાઈને મારી નાખ્યો છે એવું સાંભળીને, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા.
તતઃ કૃચ્છ્રાત્ સમાસાદ્ય સંજ્ઞાં રાક્ષસપુઙ્ગવઃ। કુમ્ભકર્ણવધાદ્ દીનો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ
પછી, ભારે મુશ્કેલીથી જ્ઞાન પરત મેળવી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, કુંભકર્ણના મૃત્યુથી દુઃખી, ભાન ગુમાવેલી ઇન્દ્રિયોથી વિલાપ કરવા લાગ્યો.
હા વીર રિપુદર્પઘ્ન કુમ્ભકર્ણ મહાબલ। ત્વં માં વિહાય વૈ દૈવાદ્ યાતોઽસિ યમસાદનમ્
હાય વીર, દુશ્મનોના અભિમાનનો નાશ કરનાર, મહાબલી કુંભકર્ણ! ભાગ્યે કરીને તું મને છોડીને યમના ઘર ગયો છે.
મમ શલ્યમનુદ્ધૃત્ય બાન્ધવાનાં મહાબલ। શત્રુસૈન્યં પ્રતાપ્યૈકઃ ક્વ માં સંત્યજ્ય ગચ્છસિ
મારો અને આપણા સગાંઓના દુઃખ દૂર કરીને, એકલો જ દુશ્મનના સેના દહોળી, હે મહાબલી, હવે મને છોડી તું ક્યાં જઈ રહ્યો છે?
ઇદાનીં ખલ્વહં નાસ્મિ યસ્ય મે પતિતો ભુજઃ। દક્ષિણોઽયં સમાશ્રિત્ય ન બિભેમિ સુરાસુરાત્
હવે તો હું હું જ રહ્યો નથી, કારણ કે મારા જમણા હાથ જે પર હું આધાર રાખતો હતો, તે પડી ગયો છે; હવે મને દેવો કે દાનવોનો ડર નથી.
કથમેવંવિધો વીરો દેવદાનવદર્પહા। કાલાગ્નિપ્રતિમો હ્યદ્ય રાઘવેણ રણે હતઃ
કેમ એવો વીર, દેવો અને દાનવોના અભિમાનનો નાશ કરનાર, કાળાગ્નિ જેવો, આજે રાઘવ દ્વારા યુદ્ધમાં મારાઈ ગયો?
યસ્ય તે વજ્રનિષ્પેષો ન કુર્યાદ્ વ્યસનં સદા। સ કથં રામબાણાર્તઃ પ્રસુપ્તોઽસિ મહીતલે
જેને વજ્રના ઘા પણ કદી નુકસાન કરી શક્યા નહોતાં, તે રામના બાણોથી ઘાયલ થઈ, આજે જમીન પર સૂતો કેમ છે?
એતે દેવગણાઃ સાર્ધમૃષિભિર્ગગને સ્થિતાઃ। નિહતં ત્વાં રણે દૃષ્ટ્વા નિનદન્તિ પ્રહર્ષિતાઃ
આ દેવો અને ઋષિઓ આકાશમાં ઊભા છે; યુદ્ધમાં તને મારેલો જોઈને તેઓ આનંદથી ચીસો પાડી રહ્યા છે.
ધ્રુવમદ્યૈવ સંહૃષ્ટા લબ્ધલક્ષાઃ પ્લવંગમાઃ। આરોક્ષ્યન્તીહ દુર્ગાણિ લઙ્કાદ્વારાણિ સર્વશઃ
નિશ્ચિત છે કે આજે વાનરો, આનંદથી અને પોતાનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીને, અહીં લંકાના બધા કિલ્લા અને દ્વારો પર ચઢાઈ કરશે.
રાજ્યેન નાસ્તિ મે કાર્યં કિં કરિષ્યામિ સીતયા। કુમ્ભકર્ણવિહીનસ્ય જીવિતે નાસ્તિ મે મતિઃ
હવે તો રાજ્યમાં મને કોઈ રસ નથી, અને સીતામાં પણ નહીં—હું તેનો શું કરું? કુંભકર્ણ વિના મને જીવવામાં કોઈ ઇચ્છા નથી.
યદ્યહં ભ્રાતૃહન્તારં ન હન્મિ યુધિ રાઘવમ્। નનુ મે મરણં શ્રેયો ન ચેદં વ્યર્થજીવિતમ્
જો હું યુદ્ધમાં મારા ભાઈના હત્યારા રામને મારી શકીશ નહીં, તો મારા માટે મૃત્યુ જ શ્રેષ્ઠ છે, આ વ્યર્થ જીવનથી તો સારું.
અદ્યૈવ તં ગમિષ્યામિ દેશં યત્રાનુજો મમ। નહિ ભ્રાતૄન્ સમુત્સૃજ્ય ક્ષણં જીવિતુમુત્સહે
આજે જ હું ત્યાં જઈશ જ્યાં મારો નાના ભાઈ છે, કારણ કે ભાઈઓને છોડીને એક ક્ષણ પણ જીવવું મને સહન થતું નથી.
દેવા હિ માં હસિષ્યન્તિ દૃષ્ટ્વા પૂર્વાપકારિણમ્। કથમિન્દ્રં જયિષ્યામિ કુમ્ભકર્ણ હતે ત્વયિ
દેવો ચોક્કસ મને હસશે, કારણ કે મેં પહેલું અપકાર કર્યું છે; હવે તું, કુંભકર્ણ, માર્યો છે, તો હું ઇન્દ્રને કેવી રીતે જીતી શકીશ?
તદિદં મામનુપ્રાપ્તં વિભીષણવચઃ શુભમ્। યદજ્ઞાનાન્મયા તસ્ય ન ગૃહીતં મહાત્મનઃ
હવે વિભીષણના શુભ ઉપદેશની યાદ મને આવી છે, પણ અજ્ઞાનતામાં હું એ મહાન આત્માના વચનને માન્ય ન રાખી શક્યો.