સ કુમ્ભકર્ણસ્ય ભુજો નિકૃત્તઃ પપાત ભૂમૌ ગિરિસંનિકાશઃ। વિચેષ્ટમાનો નિજઘાન વૃક્ષાન્ શૈલાન્ શિલાવાનરરાક્ષસાંશ્ચ
કુંભકર્ણનો એ હાથ કપાઈને પર્વત જેવો જમીન પર પડ્યો; ફફડતો એ વૃક્ષો, પથ્થરો, વાનરો અને રાક્ષસોને પણ મારતો ગયો.
તં છિન્નબાહું સમવેક્ષ્ય રામઃ સમાપતન્તં સહસા નદન્તમ્। દ્વાવર્ધચન્દ્રૌ નિશિતૌ પ્રગૃહ્ય ચિચ્છેદ પાદૌ યુધિ રાક્ષસસ્ય
કાપેલો હાથ લઈને, અચાનક દોડી આવતો અને ગર્જના કરતો તેને જોઈ, રામે બે તીખા અર્ધચંદ્રાકાર તીરો લઈને યુદ્ધમાં રાક્ષસના પગ કપાઈ નાખ્યા.
તૌ તસ્ય પાદૌ પ્રદિશો દિશશ્ચ ગિરેર્ગુહાશ્ચૈવ મહાર્ણવં ચ। લઙ્કાં ચ સેનાં કપિરાક્ષસાનાં વિનાદયન્તૌ વિનિપેતતુશ્ચ
તેના એ બે પગ, પડતાં પડતાં ગર્જના કરતા, દિશાઓ, પર્વતની ગુફાઓ, મહાસાગર, લંકા અને વાનર-રાક્ષસોની સેનાઓ પર પડી ગયા.
નિકૃત્તબાહુર્વિનિકૃત્તપાદો વિદાર્ય વક્ત્રં વડવામુખાભમ્। દુદ્રાવ રામં સહસાભિગર્જન્ રાહુર્યથા ચન્દ્રમિવાન્તરિક્ષે
હાથ અને પગ કપાઈ ગયેલા, મોં મરણના અગ્નિ જેવી ભયાનક રીતે ખુલ્લું, તે રાક્ષસ રામ તરફ અચાનક ગર્જના કરીને દોડી આવ્યો, જેમ કે રાહુ આકાશમાં ચાંદ્રમાને પકડવા દોડે છે.
અપૂરયત્ તસ્ય મુખં શિતાગ્રૈ રામઃ શરૈર્હેમપિનદ્ધપુઙ્ખૈઃ। સમ્પૂર્ણવક્ત્રો ન શશાક વક્તું ચુકૂજ કૃચ્છ્રેણ મુમૂર્ચ્છ ચાપિ
રામે તીક્ષ્ણ અને સોનાની પટ્ટીથી બંધાયેલા બાણો તેના મોંમાં ભર્યા; મોં પૂરેપૂરું ભરાઈ જતા, તે બોલી શક્યો નહીં, મુશ્કેલીથી કરચલ્યો અને પછી બેભાન થઈ ગયો.
અથાદદે સૂર્યમરીચિકલ્પં સ બ્રહ્મદણ્ડાન્તકકાલકલ્પમ્। અરિષ્ટમૈન્દ્રં નિશિતં સુપુઙ્ખં રામઃ શરં મારુતતુલ્યવેગમ્
પછી રામે સૂર્યકિરણ જેવો, બ્રહ્માનો દંડ, યમરાજ અને સમય જેવો ભયાનક, ઇન્દ્રના બાણ જેવો શક્તિશાળી, તીક્ષ્ણ અને પવન જેવી ઝડપ ધરાવતો બાણ હાથમાં લીધો.
તં વજ્રજામ્બૂનદચારુપુઙ્ખં પ્રદીપ્તસૂર્યજ્વલનપ્રકાશમ્। મહેન્દ્રવજ્રાશનિતુલ્યવેગં રામઃ પ્રચિક્ષેપ નિશાચરાય
તે બાણ, વીજળી જેવી ચમકદાર સોનાની ડાળ સાથે, સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી જ્યોતિ ધરાવતો, ઇન્દ્રના વીજળી જેવી ઝડપથી, રામે રાત્રે ફરતા રાક્ષસ પર ફેંક્યો.
સ સાયકો રાઘવબાહુચોદિતો દિશઃસ્વભાસા દશ સમ્પ્રકાશયન્। વિધૂમવૈશ્વાનરભીમદર્શનો જગામ શક્રાશનિભીમવિક્રમઃ
રાઘવના હાથેથી છોડાયેલો તે બાણ, પોતાની તેજસ્વી પ્રકાશથી દસ દિશાઓ પ્રકાશિત કરી દીધા; ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો દેખાતો, ઇન્દ્રના વીજળી જેવી ભયાનક ગતિથી આગળ વધ્યો.
સ તન્મહાપર્વતકૂટસંનિભં સુવૃત્તદંષ્ટ્રં ચલચારુકુણ્ડલમ્। ચકર્ત રક્ષોઽધિપતેઃ શિરસ્તદા યથૈવ વૃત્રસ્ય પુરા પુરંદરઃ
પછી એ બાણે, પર્વતની ટોચ જેટલું મોટું, સુંદર દાંત અને હલનારા સુંદર કુંડળોથી શોભિત એવા રાક્ષસાધિપતિનું માથું કાપી નાખ્યું, જેમ પુરંદરે પહેલા વૃત્રને માર્યો હતો.
કુમ્ભકર્ણશિરો ભાતિ કુણ્ડલાલંકૃતં મહત્। આદિત્યેઽભ્યુદિતે રાત્રૌ મધ્યસ્થ ઇવ ચન્દ્રમાઃ
કુંભકર્ણનું મોટું માથું, કુંડળોથી શોભિત, રાત્રે ઉગેલા સૂર્યની વચ્ચે ચાંદ્રમાની જેમ તેજસ્વી લાગતું હતું.
તદ્ રામબાણાભિહતં પપાત રક્ષઃશિરઃ પર્વતસંનિકાશમ્। બભઞ્જ ચર્યાગૃહગોપુરાણિ પ્રાકારમુચ્ચં તમપાતયચ્ચ
રાક્ષસનું માથું, રામના બાણથી ઘાયલ અને પર્વત જેવું મોટું, નીચે પડ્યું, આશ્રમો અને દ્વાર તોડી નાખ્યાં અને ઊંચી દીવાલ પણ પડી ગઈ.
તચ્ચાતિકાયં હિમવત્ પ્રકાશં રક્ષસ્તદા તોયનિધૌ પપાત। ગ્રાહાન્ પરાન્ મીનવરાન્ ભુજંગમાન્ મમર્દ ભૂમિં ચ તથા વિવેશ
હિમાલય જેવી તેજસ્વી એ વિશાળ ખોપડી દરિયામાં પડી, તેણે મગર, મોટા માછલીઓ અને સાપોને પીસી નાખ્યા અને પછી જમીનમાં પણ પ્રવેશી ગઈ.
તસ્મિન્ હતે બ્રાહ્મણદેવશત્રૌ મહાબલે સંયતિ કુમ્ભકર્ણે। ચચાલ ભૂર્ભૂમિધરાશ્ચ સર્વે હર્ષાચ્ચ દેવાસ્તુમુલં પ્રણેદુઃ
જ્યારે બ્રાહ્મણો અને દેવોના શત્રુ, મહાબલી કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં મારાયો, ત્યારે ધરતી અને બધા પર્વતો કંપી ઉઠ્યા અને દેવતાઓ આનંદથી ગુંજવા લાગ્યા.
તતસ્તુ દેવર્ષિમહર્ષિપન્નગાઃ સુરાશ્ચ ભૂતાનિ સુપર્ણગુહ્યકાઃ। સયક્ષગન્ધર્વગણા નભોગતાઃ પ્રહર્ષિતા રામપરાક્રમેણ
પછી દેવો, ઋષિઓ, મહર્ષિઓ, નાગો, દેવતાઓ, ભૂતો, સુપર્ણો, ગુહ્યકો અને યક્ષ-ગંધર્વોની ટોળીઓ આકાશમાં રામના પરાક્રમથી આનંદિત થયા.
તતસ્તુ તે તસ્ય વધેન ભૂરિણા મનસ્વિનો નૈર્ઋતરાજબાન્ધવાઃ। વિનેદુરુચ્ચૈર્વ્યથિતા રઘૂત્તમં હરિં સમીક્ષ્યૈવ યથા મતંગજાઃ
પછી, એ મહાન મૃત્યુના કારણે, રાક્ષસરાજના બુદ્ધિશાળી સગાઓ દુઃખથી ઉંચે ઉંચે રડવા લાગ્યા, અને રઘુવંશી રામને જોઈને, જેમ હાથીઓ શોક કરે છે તેમ.
સ દેવલોકસ્ય તમો નિહત્ય સૂર્યો યથા રાહુમુખાદ્ વિમુક્તઃ। તથા વ્યભાસીદ્ધરિસૈન્યમધ્યે નિહત્ય રામો યુધિ કુમ્ભકર્ણમ્
જે રીતે સૂર્ય રાહુના મોઢામાંથી છૂટીને દેવલોકનું અંધકાર દૂર કરે છે, તેવી રીતે રામે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણને મારી વાનર સેના વચ્ચે તેજથી ઝગમગાવ્યો.
પ્રહર્ષમીયુર્બહવશ્ચ વાનરાઃ પ્રબુદ્ધપદ્મપ્રતિમૈરિવાનનૈઃ। અપૂજયન્ રાઘવમિષ્ટભાગિનં હતે રિપૌ ભીમબલે નૃપાત્મજમ્
ઘણા વાનરો, જેમ ખીલેલા કમળ જેવા ચહેરા ધરાવતા, આનંદથી ભરાઈ ગયા; ભયાનક અને શક્તિશાળી દુશ્મનના મૃત્યુ પછી, તેમણે શુભફળ આપનારા રાઘવનું પૂજન કર્યું.
સ કુમ્ભકર્ણં સુરસૈન્યમર્દનં મહત્સુ યુદ્ધેષુ કદાચનાજિતમ્। નનન્દ હત્વા ભરતાગ્રજો રણે મહાસુરં વૃત્રમિવામરાધિપઃ
ભરતના મોટા ભાઈએ, દેવસેનાનો વિનાશક અને મહાન યુદ્ધોમાં અજેય એવા કુંભકર્ણને યુદ્ધમાં મારીને, જેમ દેવરાજે વૃત્રને મારી આનંદ કર્યો હતો તેમ, આનંદ અનુભવ્યો.
thumb|અષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે અષ્ટષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડના અઢીસઠમા સર્ગને સાંભળો.
કુમ્ભકર્ણં હતં દૃષ્ટ્વા રાઘવેણ મહાત્મના। રાક્ષસા રાક્ષસેન્દ્રાય રાવણાય ન્યવેદયન્
મહાન આત્માવાળા રાઘવે દ્વારા કુંભકર્ણના મૃત્યુને જોઈને, રાક્ષસોએ રાક્ષસોના રાજા રાવણને આ વાત કહી.
રાજન્ સ કાલસંકાશઃ સંયુક્તઃ કાલકર્મણા। વિદ્રાવ્ય વાનરીં સેનાં ભક્ષયિત્વા ચ વાનરાન્
રાજા, તે કાળ સમાન અને કાળના કાર્યમાં જોડાયેલા હતા; તેણે વાનર સેના તોડી નાખી અને ઘણા વાનરોને ભક્ષી લીધા.
પ્રતપિત્વા મુહૂર્તં તુ પ્રશાન્તો રામતેજસા। કાયેનાર્ધપ્રવિષ્ટેન સમુદ્રં ભીમદર્શનમ્
થોડી વાર સુધી દુશ્મનને દહોળ્યા પછી, રામની તેજસ્વિતાથી તે શાંત થઈ ગયો; તેનો અડધો શરીર ભયાનક દરિયામાં ડૂબી ગયો હતો અને તે સ્થિર થઈ ગયો.
નિકૃત્તનાસાકર્ણેન વિક્ષરદ્રુધિરેણ ચ। રુદ્ધ્વા દ્વારં શરીરેણ લઙ્કાયાઃ પર્વતોપમઃ
નાક અને કાન કપાઈ ગયેલા, લોહી વહેતું, તે પર્વત જેવું શરીર લંકાના દ્વારને અવરોધી ઊભો રહ્યો.
કુમ્ભકર્ણસ્તવ ભ્રાતા કાકુત્સ્થશરપીડિતઃ। અગણ્ડભૂતો વિવૃતો દાવદગ્ધ ઇવ દ્રુમઃ
કુંભકર્ણ, તારો ભાઈ, કાકુત્સ્થના બાણોથી પીડાઈ, વિકૃત અને ખુલ્લો પડ્યો હતો, જાણે આગમાં બળી ગયેલું વૃક્ષ હોય તેમ.
શ્રુત્વા વિનિહતં સંખ્યે કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્। રાવણઃ શોકસંતપ્તો મુમોહ ચ પપાત ચ
યુદ્ધમાં મહાબલી કુંભકર્ણ મારાયો છે એવું સાંભળીને, રાવણ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો, બેહોશ થઈ જમીન પર પડી ગયો.
પિતૃવ્યં નિહતં શ્રુત્વા દેવાન્તકનરાન્તકૌ। ત્રિશિરાશ્ચાતિકાયશ્ચ રુરુદુઃ શોકપીડિતાઃ
પિતરાઈ ભાઈના મૃત્યુની ખબર સાંભળી, દેવાંતક, નરાંતક, ત્રિશિરા અને અતિકાય—all દુઃખથી રડી પડ્યા.
ભ્રાતરં નિહતં શ્રુત્વા રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા। મહોદરમહાપાર્શ્વૌ શોકાક્રાન્તૌ બભૂવતુઃ
રામે, નિર્દોષ કર્મો ધરાવનાર, તેમના ભાઈને મારી નાખ્યો છે એવું સાંભળીને, મહોદર અને મહાપાર્શ્વ દુઃખમાં ગરકાવ થઈ ગયા.
તતઃ કૃચ્છ્રાત્ સમાસાદ્ય સંજ્ઞાં રાક્ષસપુઙ્ગવઃ। કુમ્ભકર્ણવધાદ્ દીનો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ
પછી, ભારે મુશ્કેલીથી જ્ઞાન પરત મેળવી, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, કુંભકર્ણના મૃત્યુથી દુઃખી, ભાન ગુમાવેલી ઇન્દ્રિયોથી વિલાપ કરવા લાગ્યો.
હા વીર રિપુદર્પઘ્ન કુમ્ભકર્ણ મહાબલ। ત્વં માં વિહાય વૈ દૈવાદ્ યાતોઽસિ યમસાદનમ્
હાય વીર, દુશ્મનોના અભિમાનનો નાશ કરનાર, મહાબલી કુંભકર્ણ! ભાગ્યે કરીને તું મને છોડીને યમના ઘર ગયો છે.
મમ શલ્યમનુદ્ધૃત્ય બાન્ધવાનાં મહાબલ। શત્રુસૈન્યં પ્રતાપ્યૈકઃ ક્વ માં સંત્યજ્ય ગચ્છસિ
મારો અને આપણા સગાંઓના દુઃખ દૂર કરીને, એકલો જ દુશ્મનના સેના દહોળી, હે મહાબલી, હવે મને છોડી તું ક્યાં જઈ રહ્યો છે?