અદ્યાયં દુર્મતિઃ કાલે ગુરુભારપ્રપીડિતઃ। પ્રચરન્ રાક્ષસો ભૂમૌ નાન્યાન્ હન્યાત્ પ્લવંગમાન્
આજે આ દુષ્ટબુદ્ધિ રાક્ષસ, ભારે ભારથી પીડાઈને, જમીન પર ફરતો હોય ત્યારે બીજાં કોઈ વાનરને મારવો નહીં જોઈએ.
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાજપુત્રસ્ય ધીમતઃ। તે સમારુરુહુર્હૃષ્ટાઃ કુમ્ભકર્ણં મહાબલાઃ
બુદ્ધિશાળી રાજપુત્રના એ વચન સાંભળી, મહાબલી વાનરો આનંદપૂર્વક કુંભકર્ણ પર ચડી ગયા.
કુમ્ભકર્ણસ્તુ સંક્રુદ્ધઃ સમારૂઢઃ પ્લવંગમૈઃ। વ્યધૂનયત્ તાન્ વેગેન દુષ્ટહસ્તીવ હસ્તિપાન્
કુંભકર્ણ ક્રોધથી ભરાઈને, વાનરોને ઉપર ચડેલા જોઈ, જંગલી હાથી જેમ મહાવતોને ઝાટકે છે તેમ જોરથી તેમને ફેંકી દીધા.
તાન્ દૃષ્ટ્વા નિર્ધુતાન્ રામો રુષ્ટોઽયમિતિ રાક્ષસમ્। સમુત્પપાત વેગેન ધનુરુત્તમમાદદે
એ વાનરોને નીચે ફેંકાતા જોઈ, રામ રાક્ષસ પર ગુસ્સે થઈ ગયા અને ઝડપથી ઊભા રહીને પોતાનું ઉત્તમ ધનુષ્ય પકડી લીધું.
ક્રોધરક્તેક્ષણો ધીરો નિર્દહન્નિવ ચક્ષુષા। રાઘવો રાક્ષસં વેગાદભિદુદ્રાવ વેગિતઃ। યૂથપાન્ હર્ષયન્ સર્વાન્ કુમ્ભકર્ણબલાર્દિતાન્
ક્રોધથી આંખો લાલ થઈ ગયેલા, દૃઢ મનવાળા રાઘવે, પોતાની દૃષ્ટિથી જાણે દહન કરતા હોય તેમ, ઝડપથી રાક્ષસ તરફ દોડી ગયા અને કુંભકર્ણની શક્તિથી પીડાતા બધા યુથપતિઓને ઉત્સાહ આપ્યો.
સ ચાપમાદાય ભુજંગકલ્પં દૃઢજ્યમુગ્રં તપનીયચિત્રમ્। હરીન્ સમાશ્વાસ્ય સમુત્પપાત રામો નિબદ્ધોત્તમતૂણબાણઃ
સર્પ જેવી આકારવાળું, મજબૂત તાંતણાવાળું અને સોનાથી સજેલું ધનુષ્ય હાથમાં લઈને, શ્રેષ્ઠ તીરો ભરેલી તૂણિ સાથે, રામે વાનરોને આશ્વાસન આપ્યું અને આગળ વધ્યા.
સ વાનરગણૈસ્તૈસ્તુ વૃતઃ પરમદુર્જયૈઃ। લક્ષ્મણાનુચરો વીરઃ સમ્પ્રતસ્થે મહાબલઃ
અતિ દુર્જય એવા વાનરોની ટોળીથી ઘેરાયેલા, લક્ષ્મણ સાથે રહેલા મહાબલી અને પરાક્રમી રામે આગળ વધ્યા.
સ દદર્શ મહાત્માનં કિરીટિનમરિંદમમ્। શોણિતાપ્લુતરક્તાક્ષં કુમ્ભકર્ણં મહાબલઃ
તેણે મહાન આત્માવાળા, મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરનાર, દુશ્મનોનો નાશ કરનાર અને મહાબલી કુંભકર્ણને લોહીથી લથપથ આંખો અને શરીર સાથે જોયો.
સર્વાન્ સમભિધાવન્તં યથા રુષ્ટં દિશાગજમ્। માર્ગમાણં હરીન્ ક્રુદ્ધં રાક્ષસૈઃ પરિવારિતમ્
તેને જોઈને એવું લાગ્યું કે જાણે દિશાઓનો હાથી ગુસ્સે થઈને બધાની તરફ દોડી રહ્યો છે, વાનરોને શોધી રહ્યો છે અને રાક્ષસો દ્વારા ઘેરાયેલો છે.
વિન્ધ્યમન્દરસંકાશં કાઞ્ચનાઙ્ગદભૂષણમ્। સ્રવન્તં રુધિરં વક્ત્રાદ્ વર્ષમેઘમિવોત્થિતમ્
તે વિંધ્ય અને મંદર પર્વત જેવો દેખાતો, સોનાની કંકણોથી સજ્જ હતો અને તેના મોઢામાંથી લોહી વહેતું હતું, જાણે તાજું મેઘધન વરસી રહ્યું હોય.
જિહ્વયા પરિલિહ્યન્તં સૃક્કિણી શોણિતોક્ષિતે। મૃદ્નન્તં વાનરાનીકં કાલાન્તકયમોપમમ્
તે પોતાની લોહીથી લથપથ જીભને ચાટી રહ્યો હતો અને વાનરોની સેના ને પીસી નાખતો હતો; એ અંતકાળના યમરાજ જેવો લાગતો હતો.
તં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસશ્રેષ્ઠં પ્રદીપ્તાનલવર્ચસમ્। વિસ્ફારયામાસ તદા કાર્મુકં પુરુષર્ષભઃ
એ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવનાર કુંભકર્ણને જોઈને, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચ્યું.
સ તસ્ય ચાપનિર્ઘોષાત્ કુપિતો રાક્ષસર્ષભઃ। અમૃષ્યમાણસ્તં ઘોષમભિદુદ્રાવ રાઘવમ્
ધનુષ્યના ઘંઘાટથી ગુસ્સે થયેલા અને એ અવાજ સહન ન કરી શકનાર રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કુંભકર્ણે રાઘવ તરફ દોડી આવ્યો.
તતસ્તુ વાતોદ્ધતમેઘકલ્પં ભુજંગરાજોત્તમભોગબાહુઃ। તમાપતન્તં ધરણીધરાભ- મુવાચ રામો યુધિ કુમ્ભકર્ણમ્
પવનથી ઉડતા મેઘ જેવો, સર્પરાજની વળાંક જેવી ભુજાવાળો અને પર્વત જેવો દેખાતો કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં આગળ વધતો હતો ત્યારે રામે તેને સંબોધન કર્યું.
આગચ્છ રક્ષોઽધિપ મા વિષાદ- મવસ્થિતોઽહં પ્રગૃહીતચાપઃ। અવેહિ માં રાક્ષસવંશનાશનં યસ્ત્વં મુહૂર્તાદ્ ભવિતા વિચેતાઃ
આ રાક્ષસાધિપતિ, આગળ આવો, નિરાશ ન થાવ! હું ધનુષ્ય હાથમાં લઈને અહીં ઊભો છું. મને રાક્ષસવંશનો નાશકર્તા જાણો—થોડી જ વારમાં તમે અચેત થઈ જશો.
રામોઽયમિતિ વિજ્ઞાય જહાસ વિકૃતસ્વનમ્। અભ્યધાવત સંક્રુદ્ધો હરીન્ વિદ્રાવયન્ રણે
રામ છે એ ઓળખીને, ભયાનક અવાજે હસ્યો અને ગુસ્સામાં ભરાઈને યુદ્ધમાં વાનરોને ભગાડતો દોડી આવ્યો.
દારયન્નિવ સર્વેષાં હૃદયાનિ વનૌકસામ્। પ્રહસ્ય વિકૃતં ભીમં સ મેઘસ્તનિતોપમમ્
તે ભયાનક રીતે, મેઘના ગર્જન જેવી હાસ્ય સાથે, બધા વનવાસીઓના દિલને будто ફાડી નાખે છે એમ લાગ્યું.
કુમ્ભકર્ણો મહાતેજા રાઘવં વાક્યમબ્રવીત્। નાહં વિરાધો વિજ્ઞેયો ન કબન્ધઃ ખરો ન ચ। ન વાલી ન ચ મારીચઃ કુમ્ભકર્ણઃ સમાગતઃ
મહાન તેજવાળા કુંભકર્ણે રાઘવને કહ્યું: 'હું વિરાધ નથી, ના કબંધ, ના ખર, ના વાલી, ના મારિચ — હું કુંભકર્ણ છું, આવ્યો છું.'
પશ્ય મે મુદ્ગરં ભીમં સર્વં કાલાયસં મહત્। અનેન નિર્જિતા દેવા દાનવાશ્ચ પુરા મયા
મારું આ ભયાનક, કાળલોહથી બનેલું મોટું ગદા જો; આથી મેં પહેલાં દેવો અને દાનવોને હરાવ્યા છે.
વિકર્ણનાસ ઇતિ માં નાવજ્ઞાતું ત્વમર્હસિ। સ્વલ્પાપિ હિ ન મે પીડા કર્ણનાસાવિનાશનાત્
'કાન અને નાક વગરનો' કહીને તું મને હલકું ના માન. મારા કાન અને નાક કપાઈ ગયા છે એથી મને જરા પણ દુઃખ નથી.
દર્શયેક્ષ્વાકુશાર્દૂલ વીર્યં ગાત્રેષુ મેઽનઘ। તતસ્ત્વાં ભક્ષયિષ્યામિ દૃષ્ટપૌરુષવિક્રમમ્
ઇક્ષ્વાકુ વંશના વાઘ, નિર્દોષ રામ, તું તારી તાકાત મારા શરીર પર બતાવ. પછી તારી વીરતા જોઈને હું તને ભક્ષીશ.
સ કુમ્ભકર્ણસ્ય વચો નિશમ્ય રામઃ સુપુઙ્ખાન્ વિસસર્જ બાણાન્। તૈરાહતો વજ્રસમપ્રવેગૈ- ર્ન ચુક્ષુભે ન વ્યથતે સુરારિઃ
કુંભકર્ણના શબ્દો સાંભળી, રામે સુંદર પાંખવાળા તીરો છોડ્યા; વીજળી જેવી ઝડપથી વાગેલા એ તીરો છતાં દેવોના દુશ્મન ન તો ડગમગ્યો, ન તો ગભરાયો.
યૈઃ સાયકૈઃ સાલવરા નિકૃત્તા વાલી હતો વાનરપુઙ્ગવશ્ચ। તે કુમ્ભકર્ણસ્ય તદા શરીરં વજ્રોપમા ન વ્યથયામ્પ્રચક્રુઃ
જે તીરો વડે વાલી મારાયો અને મોટા વૃક્ષો કપાયા, એ જ તીરો કુંભકર્ણના શરીરે વાગ્યા, પણ એ વજ્ર જેવા શરીરે તેમને કોઈ અસર થઈ નહીં.
સ વારિધારા ઇવ સાયકાંસ્તાન્ પિબન્ શરીરેણ મહેન્દ્રશત્રુઃ। જઘાન રામસ્ય શરપ્રવેગં વ્યાવિધ્ય તં મુદ્ગરમુગ્રવેગમ્
ઈન્દ્રના દુશ્મન એ તીરોને પોતાના શરીરે પાણીની ધારો પીવે તેમ પી ગયો, અને ભયાનક ગદા હલાવીને રામના તીરો સામે પ્રહાર કર્યો.
તતસ્તુ રક્ષઃ ક્ષતજાનુલિપ્તં વિત્રાસનં દેવમહાચમૂનામ્। વ્યાવિધ્ય તં મુદ્ગરમુગ્રવેગં વિદ્રાવયામાસ ચમૂં હરીણામ્
પછી એ રાક્ષસ, લોહીથી લથપથ ઘૂંટણો લઈને, દેવોની મહાસેના ડરાવી, ભયાનક ગદા હલાવીને વાનરોની સેના ભગાડી દીધી.
વાયવ્યમાદાય તતોઽપરાસ્ત્રં રામઃ પ્રચિક્ષેપ નિશાચરાય। સમુદ્ગરં તેન જહાર બાહું સ કૃત્તબાહુસ્તુમુલં નનાદ
પછી રામે વાયુનું અસ્ત્ર લઈને બીજું શસ્ત્ર રાત્રિચર પર ફેંક્યું; એથી તેણે ગદા સાથે હાથ કાપી નાખ્યો, અને એક હાથવાળો દૈત્ય જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યો.
સ તસ્ય બાહુર્ગિરિશૃઙ્ગકલ્પઃ સમુદ્ગરો રાઘવબાણકૃત્તઃ। પપાત તસ્મિન્ હરિરાજસૈન્યે જઘાન તાં વાનરવાહિનીં ચ
કુંભકર્ણનો એ હાથ, પર્વતની ચોટી જેવો, ગદા સાથે રાઘવના તીરે કપાઈને વાનર સેના વચ્ચે પડ્યો અને વાનરોને માર્યો.
તે વાનરા ભગ્નહતાવશેષાઃ પર્યન્તમાશ્રિત્ય તદા વિષણ્ણાઃ। પ્રપીડિતાઙ્ગા દદૃશુઃ સુઘોરં નરેન્દ્રરક્ષોઽધિપસંનિપાતમ્
બાકી રહેલા વાનરો, તૂટી ગયેલા અને ઘાયલ, ત્યારે દુઃખી થઈને કિનારે જઈ છુપાયા; તેમના દબાયેલા શરીરે, તેમણે મનુષ્યરાજા અને રાક્ષસાધિપતિ વચ્ચેનું ભયાનક યુદ્ધ જોયું.
સ કુમ્ભકર્ણોઽસ્ત્રનિકૃત્તબાહુ- ર્મહાસિકૃત્તાગ્ર ઇવાચલેન્દ્રઃ। ઉત્પાટયામાસ કરેણ વૃક્ષં તતોઽભિદુદ્રાવ રણે નરેન્દ્રમ્
કુંભકર્ણ, જેનો હાથ અસ્ત્રથી કપાઈ ગયો હતો — જાણે મહા તલવારથી પર્વતની ચોટી કપાઈ હોય — તેણે હાથથી એક વૃક્ષ ઉખાડી અને પછી યુદ્ધમાં મનુષ્યરાજા પર તૂટી પડ્યો.
તં તસ્ય બાહું સહતાલવૃક્ષં સમુદ્યતં પન્નગભોગકલ્પમ્। ઐન્દ્રાસ્ત્રયુક્તેન જઘાન રામો બાણેન જામ્બૂનદચિત્રિતેન
તેના ઊંચકેલા હાથને, જેમાં તાડનું વૃક્ષ હતું અને સાપના ફણાં જેવો દેખાતો, રામે ઈન્દ્રના અસ્ત્રયુક્ત અને સોનાથી શોભિત તીરે ઘાયલ કર્યો.