તસ્મિન્ કાલે સુમિત્રાયાઃ પુત્રઃ પરબલાર્દનઃ। ચકાર લક્ષ્મણઃ ક્રુદ્ધો યુદ્ધં પરપુરંજયઃ
એ સમયે સુમિત્રાના પુત્ર, શત્રુસેનાનો વિનાશક, લક્ષ્મણ ગુસ્સે થઈ યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો, જે પરશહેરોનો વિજેતા છે.
સ કુમ્ભકર્ણસ્ય શરાન્ શરીરે સપ્ત વીર્યવાન્। નિચખાનાદદે ચાન્યાન્ વિસસર્જ ચ લક્ષ્મણઃ
વીર લક્ષ્મણે કુંભકર્ણના શરીરમાં સાત બાણ ઘૂસી દીધા, પછી બીજા બાણ લઈને પણ છોડ્યા.
પીડ્યમાનસ્તદસ્ત્રં તુ વિશેષં તત્ સ રાક્ષસઃ। તતશ્ચુકોપ બલવાન્ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ
આ વિશેષ અસ્ત્રોથી પીડાતા તે રાક્ષસ ખૂબ ગુસ્સે થયો; અને સુમિત્રાને આનંદ આપનાર મહાબલી લક્ષ્મણ પણ ક્રોધિત થયો.
અથાસ્ય કવચં શુભ્રં જામ્બૂનદમયં શુભમ્। પ્રચ્છાદયામાસ શરૈઃ સંધ્યાભ્રમિવ મારુતઃ
પછી, શુદ્ધ સોનાથી બનેલું તેજસ્વી કવચ, પવન સાંજના વાદળને ઢાંકે તેમ, બાણોથી ઢંકાઈ ગયું.
નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યઃ શરૈઃ કાઞ્ચનભૂષણૈઃ। આપીડ્યમાનઃ શુશુભે મેઘૈઃ સૂર્ય ઇવાંશુમાન્
કાજળ જેવા ઘેરા બાણો અને સોનાની અલંકૃતિઓથી ઘેરાયેલો, તે વાદળોથી ઘેરાયેલા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી લાગતો હતો.
તતઃ સ રાક્ષસો ભીમઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનમ્। સાવજ્ઞમેવ પ્રોવાચ વાક્યં મેઘૌઘનિઃસ્વનઃ
પછી એ ભયાનક રાક્ષસે, સુમિત્રાને આનંદ આપનાર લક્ષ્મણને, વાદળના ગર્જનાવાળા અવાજે તિરસ્કારપૂર્વક કહ્યું.
અન્તકસ્યાપ્યકષ્ટેન યુધિ જેતારમાહવે। યુધ્યતા મામભીતેન ખ્યાપિતા વીરતા ત્વયા
મારે સામે યુદ્ધમાં મૃત્યુદેવ પણ જીતવું મુશ્કેલ માને; નિર્ભય થઈ મારી સામે લડીને, તું સાચી વીરતા બતાવી છે.
પ્રગૃહીતાયુધસ્યેહ મૃત્યોરિવ મહામૃધે। તિષ્ઠન્નપ્યગ્રતઃ પૂજ્યઃ કિમુ યુદ્ધપ્રદાયકઃ
મહાયુદ્ધમાં શસ્ત્રધારી બનીને ઊભેલા મનુષ્યને—even જો તે સામે ઊભો હોય—માન આપવો જોઈએ; તો જે યુદ્ધ આપે છે, તેને કેટલું વધારે માન્ય ગણવું.
ઐરાવતં સમારૂઢો વૃતઃ સર્વામરૈઃ પ્રભુઃ। નૈવ શક્રોઽપિ સમરે સ્થિતપૂર્વઃ કદાચન
એરાવત પર આરૂઢ અને સર્વ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્ર પણ, આજ સુધી ક્યારેય મારા સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહ્યા નથી.
અદ્ય ત્વયાહં સૌમિત્રે બાલેનાપિ પરાક્રમૈઃ। તોષિતો ગન્તુમિચ્છામિ ત્વામનુજ્ઞાપ્ય રાઘવમ્
હે સૌમિત્રિ, આજે તારી યુવાની હોવા છતાં તારા પરાક્રમથી હું ખુશ છું. હવે હું રાઘવ પાસેથી પરવાનગી લઈ અહીંથી જવા ઈચ્છું છું.
યત્ તુ વીર્યબલોત્સાહૈસ્તોષિતોઽહં રણે ત્વયા। રામમેવૈકમિચ્છામિ હન્તું યસ્મિન્ હતે હતમ્
યદ્ધપિ તારા શૌર્ય, બળ અને ઉત્સાહથી હું સંતોષ પામ્યો છું, છતાં મને માત્ર રામને જ મારવાનો ઇરાદો છે, કેમ કે રામ મૃત્યુ પામે એટલે બધું જ સમાપ્ત થઈ જાય છે.
રામે મયાત્ર નિહતે યેઽન્યે સ્થાસ્યન્તિ સંયુગે। તાનહં યોધયિષ્યામિ સ્વબલેન પ્રમાથિના
જ્યારે અહીં રામ મારા હાથેથી મારાશે, ત્યારે યુદ્ધમાં જે બીજાં રહી જશે, તેમને હું મારા જ બળથી હરાવીશ.
ઇત્યુક્તવાક્યં તદ્ રક્ષઃ પ્રોવાચ સ્તુતિસંહિતમ્। મૃધે ઘોરતરં વાક્યં સૌમિત્રિઃ પ્રહસન્નિવ
આ રીતે વાત કરી તે રાક્ષસે પ્રશંસા સાથે મળેલા શબ્દો કહ્યા, અને સૌમિત્રિ હસતાં હસતાં યુદ્ધમાં પણ વધુ ભયાનક શબ્દોથી જવાબ આપ્યો.
યસ્ત્વં શક્રાદિભિર્દેવૈરસહ્યઃ પ્રાપ્ય પૌરુષમ્। તત્ સત્યં નાન્યથા વીર દૃષ્ટસ્તેઽદ્ય પરાક્રમઃ
તું જે ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ માટે પણ અપરાજિત છે, એ તારી વીરતા સાચી છે, હે વીર, કારણ કે આજે તારો પરાક્રમ જોઈ લીધો છે.
એષ દાશરથી રામસ્તિષ્ઠત્યદ્રિરિવાચલઃ। ઇતિ શ્રુત્વા હ્યનાદૃત્ય લક્ષ્મણં સ નિશાચરઃ
અહીં દશરથપુત્ર રામ પહાડ જેવો અડગ ઊભો છે; આ સાંભળી રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસે લક્ષ્મણને અવગણ્યો.
અતિક્રમ્ય ચ સૌમિત્રિં કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ। રામમેવાભિદુદ્રાવ કમ્પયન્નિવ મેદિનીમ્
પછી મહાબળવાન કુંભકર્ણે સૌમિત્રિને ઓળંગી સીધો રામ તરફ દોડી ગયો, અને તેની ચાલથી ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી.
અથ દાશરથી રામો રૌદ્રમસ્ત્રં પ્રયોજયન્। કુમ્ભકર્ણસ્ય હૃદયે સસર્જ નિશિતાન્ શરાન્
ત્યારે દશરથપુત્ર રામે ભયાનક અસ્ત્ર ઉપાડી, કુંભકર્ણના હૃદય પર તીક્ષ્ણ બાણ વરસાવ્યા.
તસ્ય રામેણ વિદ્ધસ્ય સહસાભિપ્રધાવતઃ। અઙ્ગારમિશ્રાઃ ક્રુદ્ધસ્ય મુખાન્નિશ્ચેરુરર્ચિષઃ
રામના બાણથી ઘાયલ થઈને, ક્રોધિત કુંભકર્ણ જ્યારે દોડી રહ્યો હતો, ત્યારે તેના મુખમાંથી અગ્નિ અને અંગારની જ્વાલા નીકળી.
રામાસ્ત્રવિદ્ધો ઘોરં વૈ નર્દન્ રાક્ષસપુઙ્ગવઃ। અભ્યધાવત સંક્રુદ્ધો હરીન્ વિદ્રાવયન્ રણે
રામના અસ્ત્રથી ઘાયલ થયેલો ભયાનક રાક્ષસોનો નેતા ગર્જના કરતા ક્રોધિત થઈ વાનરો પર તૂટી પડ્યો અને યુદ્ધમાં તેમને વિખેરી નાખ્યા.
તસ્યોરસિ નિમગ્નાસ્તે શરા બર્હિણવાસસઃ। હસ્તાચ્ચાસ્ય પરિભ્રષ્ટા ગદા ચોર્વ્યાં પપાત હ
મોરપાંખથી શોભતા બાણો તેના છાતીમાં ઘૂસી ગયા, અને તેની ગદા હાથમાંથી છૂટી જમીન પર પડી ગઈ.
આયુધાનિ ચ સર્વાણિ વિપ્રકીર્યન્ત ભૂતલે। સ નિરાયુધમાત્માનં યદા મેને મહાબલઃ
તેના બધા હથિયારો જમીન પર છૂટી પડ્યા, અને મહાબળવાને સમજ્યું કે હવે તે નિઃશસ્ત્ર થઈ ગયો છે.
મુષ્ટિભ્યાં ચ કરાભ્યાં ચ ચકાર કદનં મહત્। સ બાણૈરતિવિદ્ધાઙ્ગઃ ક્ષતજેન સમુક્ષિતઃ। રુધિરં પરિસુસ્રાવ ગિરિઃ પ્રસ્રવણં યથા
પછી તેણે મુઠ્ઠી અને હાથથી ભયાનક સંહાર કર્યો; બાણોથી ઘાયલ અને લોહીથી ભીંજાયેલો તેનો શરીર, પર્વત પરથી વહેતા ઝરણાં જેવું લાલ લોહી વહાવતો હતો.
સ તીવ્રેણ ચ કોપેન રુધિરેણ ચ મૂર્ચ્છિતઃ। વાનરાન્ રાક્ષસાનૃક્ષાન્ ખાદન્ સ પરિધાવતિ
તીવ્ર ક્રોધ અને લોહીથી બેહોશ થઈ, તે વાનરો, રાક્ષસો અને રીંછોને ખાતો દોડતો રહ્યો.
અથ શૃઙ્ગં સમાવિધ્ય ભીમં ભીમપરાક્રમઃ। ચિક્ષેપ રામમુદ્દિશ્ય બલવાનન્તકોપમઃ
પછી ભયાનક પરાક્રમ ધરાવનારે, એક ભયાનક પર્વતશિખર ઉંચકીને, રામ તરફ મરણ સમાન બળથી ફેંક્યું.
અપ્રાપ્તમન્તરા રામઃ સપ્તભિસ્તમજિહ્મગૈઃ। ચિચ્છેદ ગિરિશૃઙ્ગં તં પુનઃ સંધાય કાર્મુકમ્
તે પર્વતશિખર રામ સુધી પહોંચે એ પહેલા, રામે પોતાનું ધનુષ્ય તાણીને સીધા જતા સાત બાણોથી તેને સાત ભાગમાં કાપી નાખ્યું.
તતસ્તુ રામો ધર્માત્મા તસ્ય શૃઙ્ગં મહત્ તદા। શરૈઃ કાઞ્ચનચિત્રાઙ્ગૈશ્ચિચ્છેદ ભરતાગ્રજઃ
પછી ધર્મનિષ્ઠ રામે, ભરતના મોટા ભાઈએ, સોનાથી શોભતા બાણોથી એ મોટું શિખર તોડી નાખ્યું.
તન્મેરુશિખરાકારં દ્યોતમાનમિવ શ્રિયા। દ્વે શતે વાનરાણાં ચ પતમાનમપાતયત્
મેરુ પર્વતના શિખર જેવું તેજસ્વી તે શિખર, પડતાં પડતાં બે સો વાનરો પર પડી ગયું.
તસ્મિન્ કાલે સ ધર્માત્મા લક્ષ્મણો રામમબ્રવીત્। કુમ્ભકર્ણવધે યુક્તો યોગાન્ પરિમૃશન્ બહૂન્
એ સમયે ધર્મપરાયણ લક્ષ્મણે અનેક યુક્તિઓ વિચારીને, કુંભકર્ણને મારવા માટે તૈયાર થઈને રામને કહ્યું.
નૈવાયં વાનરાન્ રાજન્ ન વિજાનાતિ રાક્ષસાન્। મત્તઃ શોણિતગન્ધેન સ્વાન્ પરાંશ્ચૈવ ખાદતિ
રાજા, આ રાક્ષસને તો વાનરો કે રાક્ષસો વચ્ચે ફરક જ પડતો નથી; લોહીની સુગંધથી બેહોશ થઈને એ પોતાના અને દુશ્મન બંનેને ખાઈ જાય છે.
સાધ્વેનમધિરોહન્તુ સર્વતો વાનરર્ષભાઃ। યૂથપાશ્ચ યથા મુખ્યાસ્તિષ્ઠન્ત્વસ્મિન્ સમન્તતઃ
સર્વત્ર વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વાનરોએ ઉપર ચડી જવું જોઈએ અને મુખ્ય યુથપતિઓએ ચારેય બાજુ ઊભા રહેવું જોઈએ.