શોણિતાર્દ્રો મહાકાયો રાક્ષસો ભીમદર્શનઃ। યુદ્ધાયાભિમુખો ભૂયો મનશ્ચક્રે નિશાચરઃ
લોહીથી ભીંજાયેલો, વિશાળ શરીર ધરાવતો, ભયાનક દેખાવાવાળો રાક્ષસ ફરીથી યુદ્ધ માટે મનમાં સંકલ્પ કરી આગળ વધ્યો.
અમર્ષાચ્છોણિતોદ્ગારી શુશુભે રાવણાનુજઃ। નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યઃ સસંધ્ય ઇવ તોયદઃ
રાવણનો ભાઈ, ગુસ્સામાં લોહીથી લથબથ, સાંજના પ્રકાશથી રંગાયેલા ઘનઘોર વાદળ સમાન દેખાતો હતો.
ગતે ચ તસ્મિન્ સુરરાજશત્રુઃ ક્રોધાત્ પ્રદુદ્રાવ રણાય ભૂયઃ। અનાયુધોઽસ્મીતિ વિચિન્ત્ય રૌદ્રો ઘોરં તદા મુદ્ગરમાસસાદ
તે જાય છે ત્યારે દેવતાઓના દુશ્મન ફરી ગુસ્સે ભરાઈને યુદ્ધ માટે દોડી આવ્યો; 'હું નિઃશસ્ત્ર છું' એમ વિચારી, તે ભયાનક રાક્ષસે એક મોટો ગદા પકડી લીધો.
તતઃ સ પુર્યાઃ સહસા મહૌજા નિષ્ક્રમ્ય તદ્ વાનરસૈન્યમુગ્રમ્। બભક્ષ રક્ષો યુધિ કુમ્ભકર્ણઃ પ્રજા યુગાન્તાગ્નિરિવ પ્રવૃદ્ધઃ
પછી, અચાનક શહેરમાંથી ભારે શક્તિ સાથે નીકળી, કુંભકર્ણ એ રાક્ષસે યુદ્ધમાં વાનરોની ભયાનક સેના ખાઈ નાખી, જેમ કે યુગના અંતે વિનાશક અગ્નિ સર્વ પ્રાણીઓને ભસ્મ કરી નાખે છે.
બુભુક્ષિતઃ શોણિતમાંસગૃધ્નુઃ પ્રવિશ્ય તદ્ વાનરસૈન્યમુગ્રમ્। ચખાદ રક્ષાંસિ હરીન્ પિશાચા- ન્નૃક્ષાંશ્ચ મોહાદ્ યુધિ કુમ્ભકર્ણઃ। યથૈવ મૃત્યુર્હરતે યુગાન્તે સ ભક્ષયામાસ હરીંશ્ચ મુખ્યાન્
ભૂખ્યો અને લોહી-માંસનો લાલચી કુંભકર્ણ, વાનરોની ભયાનક સેના વચ્ચે ઘૂસી ગયો અને યુદ્ધમાં મોહગ્રસ્ત થઈ રાક્ષસો, વાનરો, પિશાચો અને રીંછો બધાને ખાઈ ગયો; જેમ કે યુગના અંતે મૃત્યુ સર્વ જીવોને પકડી જાય, તેમ તેણે મુખ્ય વાનરોને પણ ભક્ષી લીધા.
એકં દ્વૌ ત્રીન્ બહૂન્ ક્રુદ્ધો વાનરાન્ સહ રાક્ષસૈઃ। સમાદાયૈકહસ્તેન પ્રચિક્ષેપ ત્વરન્ મુખે
તે ગુસ્સામાં એક, બે, ત્રણ કે અનેક વાનરોને રાક્ષસો સાથે એક જ હાથમાં પકડીને ઝડપથી પોતાના મોઢામાં નાખી દેતો હતો.
સમ્પ્રસ્રવંસ્તદા મેદઃ શોણિતં ચ મહાબલઃ। વધ્યમાનો નગેન્દ્રાગ્રૈર્ભક્ષયામાસ વાનરાન્
પર્વતોની ટોચોથી ઘાયલ થતા, તે મહાબલીનું શરીર ચરબી અને લોહીથી ટપકતું હતું, છતાં તે વાનરોને ખાવામાં વ્યસ્ત રહ્યો.
તે ભક્ષ્યમાણા હરયો રામં જગ્મુસ્તદા ગતિમ્। કુમ્ભકર્ણો ભૃશં ક્રુદ્ધઃ કપીન્ ખાદન્ પ્રધાવતિ
જે વાનરો ખાઈ રહ્યા હતા, તેઓ ત્યારે રામ પાસે શરણ લેવા દોડી ગયા; અને કુંભકર્ણ ખૂબ ગુસ્સે થઈ વાનરોને ખાઈને દોડતો રહ્યો.
શતાનિ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ વિંશત્ ત્રિંશત્ તથૈવ ચ। સમ્પરિષ્વજ્ય બાહુભ્યાં ખાદન્ વિપરિધાવતિ
સાતસો, આઠસો, વીસ, ત્રીસ અને વધુ વાનરોને બંને હાથથી પકડીને તે દોડતો અને ખાઈ નાખતો હતો.
મેદોવસાશોણિતદિગ્ધગાત્રઃ કર્ણાવસક્તગ્રથિતાન્ત્રમાલઃ। વવર્ષ શૂલાનિ સુતીક્ષ્ણદંષ્ટ્રઃ કાલો યુગાન્તસ્થ ઇવ પ્રવૃદ્ધઃ
તેનું શરીર ચરબી, મજ્જા અને લોહીથી લપસાયેલું હતું, કાનમાં આંતરડાની માળા લટકતી હતી; તીખી દાંતવાળો તે, યુગના અંતે ભયાનક બનેલા કાળ સમાન, ભાલાં વરસાવતો હતો.
તસ્મિન્ કાલે સુમિત્રાયાઃ પુત્રઃ પરબલાર્દનઃ। ચકાર લક્ષ્મણઃ ક્રુદ્ધો યુદ્ધં પરપુરંજયઃ
એ સમયે સુમિત્રાના પુત્ર, શત્રુસેનાનો વિનાશક, લક્ષ્મણ ગુસ્સે થઈ યુદ્ધ માટે તૈયાર થયો, જે પરશહેરોનો વિજેતા છે.
સ કુમ્ભકર્ણસ્ય શરાન્ શરીરે સપ્ત વીર્યવાન્। નિચખાનાદદે ચાન્યાન્ વિસસર્જ ચ લક્ષ્મણઃ
વીર લક્ષ્મણે કુંભકર્ણના શરીરમાં સાત બાણ ઘૂસી દીધા, પછી બીજા બાણ લઈને પણ છોડ્યા.
પીડ્યમાનસ્તદસ્ત્રં તુ વિશેષં તત્ સ રાક્ષસઃ। તતશ્ચુકોપ બલવાન્ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ
આ વિશેષ અસ્ત્રોથી પીડાતા તે રાક્ષસ ખૂબ ગુસ્સે થયો; અને સુમિત્રાને આનંદ આપનાર મહાબલી લક્ષ્મણ પણ ક્રોધિત થયો.
અથાસ્ય કવચં શુભ્રં જામ્બૂનદમયં શુભમ્। પ્રચ્છાદયામાસ શરૈઃ સંધ્યાભ્રમિવ મારુતઃ
પછી, શુદ્ધ સોનાથી બનેલું તેજસ્વી કવચ, પવન સાંજના વાદળને ઢાંકે તેમ, બાણોથી ઢંકાઈ ગયું.
નીલાઞ્જનચયપ્રખ્યઃ શરૈઃ કાઞ્ચનભૂષણૈઃ। આપીડ્યમાનઃ શુશુભે મેઘૈઃ સૂર્ય ઇવાંશુમાન્
કાજળ જેવા ઘેરા બાણો અને સોનાની અલંકૃતિઓથી ઘેરાયેલો, તે વાદળોથી ઘેરાયેલા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી લાગતો હતો.
તતઃ સ રાક્ષસો ભીમઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનમ્। સાવજ્ઞમેવ પ્રોવાચ વાક્યં મેઘૌઘનિઃસ્વનઃ
પછી એ ભયાનક રાક્ષસે, સુમિત્રાને આનંદ આપનાર લક્ષ્મણને, વાદળના ગર્જનાવાળા અવાજે તિરસ્કારપૂર્વક કહ્યું.
અન્તકસ્યાપ્યકષ્ટેન યુધિ જેતારમાહવે। યુધ્યતા મામભીતેન ખ્યાપિતા વીરતા ત્વયા
મારે સામે યુદ્ધમાં મૃત્યુદેવ પણ જીતવું મુશ્કેલ માને; નિર્ભય થઈ મારી સામે લડીને, તું સાચી વીરતા બતાવી છે.
પ્રગૃહીતાયુધસ્યેહ મૃત્યોરિવ મહામૃધે। તિષ્ઠન્નપ્યગ્રતઃ પૂજ્યઃ કિમુ યુદ્ધપ્રદાયકઃ
મહાયુદ્ધમાં શસ્ત્રધારી બનીને ઊભેલા મનુષ્યને—even જો તે સામે ઊભો હોય—માન આપવો જોઈએ; તો જે યુદ્ધ આપે છે, તેને કેટલું વધારે માન્ય ગણવું.
ઐરાવતં સમારૂઢો વૃતઃ સર્વામરૈઃ પ્રભુઃ। નૈવ શક્રોઽપિ સમરે સ્થિતપૂર્વઃ કદાચન
એરાવત પર આરૂઢ અને સર્વ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્ર પણ, આજ સુધી ક્યારેય મારા સામે યુદ્ધમાં ઊભા રહ્યા નથી.
અદ્ય ત્વયાહં સૌમિત્રે બાલેનાપિ પરાક્રમૈઃ। તોષિતો ગન્તુમિચ્છામિ ત્વામનુજ્ઞાપ્ય રાઘવમ્
હે સૌમિત્રિ, આજે તારી યુવાની હોવા છતાં તારા પરાક્રમથી હું ખુશ છું. હવે હું રાઘવ પાસેથી પરવાનગી લઈ અહીંથી જવા ઈચ્છું છું.
યત્ તુ વીર્યબલોત્સાહૈસ્તોષિતોઽહં રણે ત્વયા। રામમેવૈકમિચ્છામિ હન્તું યસ્મિન્ હતે હતમ્
યદ્ધપિ તારા શૌર્ય, બળ અને ઉત્સાહથી હું સંતોષ પામ્યો છું, છતાં મને માત્ર રામને જ મારવાનો ઇરાદો છે, કેમ કે રામ મૃત્યુ પામે એટલે બધું જ સમાપ્ત થઈ જાય છે.
રામે મયાત્ર નિહતે યેઽન્યે સ્થાસ્યન્તિ સંયુગે। તાનહં યોધયિષ્યામિ સ્વબલેન પ્રમાથિના
જ્યારે અહીં રામ મારા હાથેથી મારાશે, ત્યારે યુદ્ધમાં જે બીજાં રહી જશે, તેમને હું મારા જ બળથી હરાવીશ.
ઇત્યુક્તવાક્યં તદ્ રક્ષઃ પ્રોવાચ સ્તુતિસંહિતમ્। મૃધે ઘોરતરં વાક્યં સૌમિત્રિઃ પ્રહસન્નિવ
આ રીતે વાત કરી તે રાક્ષસે પ્રશંસા સાથે મળેલા શબ્દો કહ્યા, અને સૌમિત્રિ હસતાં હસતાં યુદ્ધમાં પણ વધુ ભયાનક શબ્દોથી જવાબ આપ્યો.
યસ્ત્વં શક્રાદિભિર્દેવૈરસહ્યઃ પ્રાપ્ય પૌરુષમ્। તત્ સત્યં નાન્યથા વીર દૃષ્ટસ્તેઽદ્ય પરાક્રમઃ
તું જે ઈન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓ માટે પણ અપરાજિત છે, એ તારી વીરતા સાચી છે, હે વીર, કારણ કે આજે તારો પરાક્રમ જોઈ લીધો છે.
એષ દાશરથી રામસ્તિષ્ઠત્યદ્રિરિવાચલઃ। ઇતિ શ્રુત્વા હ્યનાદૃત્ય લક્ષ્મણં સ નિશાચરઃ
અહીં દશરથપુત્ર રામ પહાડ જેવો અડગ ઊભો છે; આ સાંભળી રાત્રિમાં ફરતો રાક્ષસે લક્ષ્મણને અવગણ્યો.
અતિક્રમ્ય ચ સૌમિત્રિં કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ। રામમેવાભિદુદ્રાવ કમ્પયન્નિવ મેદિનીમ્
પછી મહાબળવાન કુંભકર્ણે સૌમિત્રિને ઓળંગી સીધો રામ તરફ દોડી ગયો, અને તેની ચાલથી ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી.
અથ દાશરથી રામો રૌદ્રમસ્ત્રં પ્રયોજયન્। કુમ્ભકર્ણસ્ય હૃદયે સસર્જ નિશિતાન્ શરાન્
ત્યારે દશરથપુત્ર રામે ભયાનક અસ્ત્ર ઉપાડી, કુંભકર્ણના હૃદય પર તીક્ષ્ણ બાણ વરસાવ્યા.
તસ્ય રામેણ વિદ્ધસ્ય સહસાભિપ્રધાવતઃ। અઙ્ગારમિશ્રાઃ ક્રુદ્ધસ્ય મુખાન્નિશ્ચેરુરર્ચિષઃ
રામના બાણથી ઘાયલ થઈને, ક્રોધિત કુંભકર્ણ જ્યારે દોડી રહ્યો હતો, ત્યારે તેના મુખમાંથી અગ્નિ અને અંગારની જ્વાલા નીકળી.
રામાસ્ત્રવિદ્ધો ઘોરં વૈ નર્દન્ રાક્ષસપુઙ્ગવઃ। અભ્યધાવત સંક્રુદ્ધો હરીન્ વિદ્રાવયન્ રણે
રામના અસ્ત્રથી ઘાયલ થયેલો ભયાનક રાક્ષસોનો નેતા ગર્જના કરતા ક્રોધિત થઈ વાનરો પર તૂટી પડ્યો અને યુદ્ધમાં તેમને વિખેરી નાખ્યા.
તસ્યોરસિ નિમગ્નાસ્તે શરા બર્હિણવાસસઃ। હસ્તાચ્ચાસ્ય પરિભ્રષ્ટા ગદા ચોર્વ્યાં પપાત હ
મોરપાંખથી શોભતા બાણો તેના છાતીમાં ઘૂસી ગયા, અને તેની ગદા હાથમાંથી છૂટી જમીન પર પડી ગઈ.