સ લબ્ધસંજ્ઞોઽતિબલો મુષ્ટિં સંગૃહ્ય રાક્ષસઃ। અપહસ્તેન ચિક્ષેપ વિસંજ્ઞઃ સ પપાત હ
પછી એ મહાબલી રાક્ષસે સંજ્ઞાનમાં આવીને પોતાનો મુઠ્ઠી બાંધીને ડાબા હાથથી ફેંકી મારી; એ ઘા થી એ બેભાન થઈ જમીન પર પડી ગયો.
તસ્મિન્ પ્લવગશાર્દૂલે વિસંજ્ઞે પતિતે ભુવિ। તચ્છૂલં સમુપાદાય સુગ્રીવમભિદુદ્રુવે
જ્યારે એ વાનરશ્રેષ્ઠ બેભાન થઈ જમીન પર પડ્યો, ત્યારે કુંભકર્ણે પોતાનું શૂળ ઉઠાવી સુગ્રીવ તરફ દોડી ગયો.
તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્। ઉત્પપાત તદા વીરઃ સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ
કુંભકર્ણ મહાબલી ઝડપથી આવી રહ્યો છે એ જોઈને વાનરાધિપતિ વીર સુગ્રીવે તરત જ ઉડીને ઊભો રહ્યો.
સ પર્વતાગ્રમુત્ક્ષિપ્ય સમાવિધ્ય મહાકપિઃ। અભિદુદ્રાવ વેગેન કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્
એ મહાકપી એ પર્વતનું શિખર ઉઠાવીને ઘુમાવી અને ઝડપથી મહાબલી કુંભકર્ણ તરફ દોડી ગયો.
તમાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય કુમ્ભકર્ણઃ પ્લવંગમમ્। તસ્થૌ વિવૃત્તસર્વાઙ્ગો વાનરેન્દ્રસ્ય સમ્મુખઃ
કુંભકર્ણે એ વાનરને દોડી આવતો જોઈને, પોતાનું આખું શરીર ફુલાવીને વાનરરાજા સામે ઊભો રહ્યો.
કપિશોણિતદિગ્ધાઙ્ગં ભક્ષયન્તં મહાકપીન્। કુમ્ભકર્ણં સ્થિતં દૃષ્ટ્વા સુગ્રીવો વાક્યમબ્રવીત્
કુંભકર્ણને ઊભેલો જોઈને, જેના અંગો વાનરોના લોહીથી લથપથ હતા અને જે મહાન વાનરોને ખાઈ રહ્યો હતો, સુગ્રીવે કહ્યું.
પાતિતાશ્ચ ત્વયા વીરાઃ કૃતં કર્મ સુદુષ્કરમ્। ભક્ષિતાનિ ચ સૈન્યાનિ પ્રાપ્તં તે પરમં યશઃ
તમે અનેક વીરોને પાડી નાખ્યા, બહુ જ મુશ્કેલ કામ કર્યું અને સેના પણ ખાઈ નાખી; તમને હવે સર્વોચ્ચ યશ મળ્યું છે.
ત્યજ તદ્ વાનરાનીકં પ્રાકૃતૈઃ કિં કરિષ્યસિ। સહસ્વૈકં નિપાતં મે પર્વતસ્યાસ્ય રાક્ષસ
આ વાનર સેના છોડો, સામાન્ય વાનરો સાથે શું કરશો? હવે તો મારા હાથથી આ પર્વતનો પ્રહાર સહન કરો, રાક્ષસ.
તદ્ વાક્યં હરિરાજસ્ય સત્ત્વધૈર્યસમન્વિતમ્। શ્રુત્વા રાક્ષસશાર્દૂલઃ કુમ્ભકર્ણોઽબ્રવીદ્ વચઃ
હરિરાજાના સાહસ અને ધૈર્યથી ભરપૂર શબ્દો સાંભળીને, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા કુંભકર્ણે ઉત્તર આપ્યો.
પ્રજાપતેસ્તુ પૌત્રસ્ત્વં તથૈવર્ક્ષરજઃસુતઃ। ધૃતિપૌરુષસમ્પન્નસ્તસ્માદ્ ગર્જસિ વાનર
તમે પ્રજાપતિના પૌત્ર અને અર્કરાજના પુત્ર છો, ધૈર્ય અને પરાક્રમથી ભરપૂર છો, તેથી જ વાનર, તમે ગર્જના કરો છો.
સ કુમ્ભકર્ણસ્ય વચો નિશમ્ય વ્યાવિધ્ય શૈલં સહસા મુમોચ। તેનાજઘાનોરસિ કુમ્ભકર્ણં શૈલેન વજ્રાશનિસંનિભેન
કુંભકર્ણના શબ્દો સાંભળીને, સુગ્રીવે પર્વતને ઘુમાવીને ઝડપથી ફેંકી દીધો; એ વીજળી જેવો પર્વત કુંભકર્ણના છાતી પર વાગ્યો.
તચ્છૈલશૃઙ્ગં સહસા વિભિન્નં ભુજાન્તરે તસ્ય તદા વિશાલે। તતો વિષેદુઃ સહસા પ્લવંગા રક્ષોગણાશ્ચાપિ મુદા વિનેદુઃ
એ પર્વતનું શિખર તેની વિશાળ બાહુઓ વચ્ચે તૂટી ગયું; પછી વાનરો ભયથી ચીસો પાડવા લાગ્યા અને રાક્ષસોની ટોળકી આનંદથી ગૂંજી ઉઠી.
સ શૈલશૃઙ્ગાભિહતશ્ચુકોપ નનાદ રોષાચ્ચ વિવૃત્ય વક્ત્રમ્। વ્યાવિધ્ય શૂલં સ તડિત્પ્રકાશં ચિક્ષેપ હર્યૃક્ષપતેર્વધાય
પર્વતના પ્રહારથી કુંભકર્ણ ગુસ્સે થયો, ગુસ્સામાં મોઢું પહોળું કરીને ગર્જના કરી; વીજળી જેવું તેજવાળું શૂળ ઘુમાવીને તેણે વાનરપતિને મારવા ફેંક્યું.
તત્ કુમ્ભકર્ણસ્ય ભુજપ્રણુન્નં શૂલં શિતં કાઞ્ચનધામયષ્ટિમ્। ક્ષિપ્રં સમુત્પત્ય નિગૃહ્ય દોર્ભ્યાં બભઞ્જ વેગેન સુતોઽનિલસ્ય
કુંભકર્ણના બળથી ફેંકાયેલું, સોનાની ડાંડીવાળું તીખું શૂળ હનુમાને ઝડપથી ઉડીને બંને હાથથી પકડી લીધું અને જોરથી તોડી નાખ્યું.
કૃતં ભારસહસ્રસ્ય શૂલં કાલાયસં મહત્। બભઞ્જ જાનુમારોપ્ય તદા હૃષ્ટઃ પ્લવંગમઃ
હજારો મણ જેટલું ભારે, મોટું કાળલોહીનું શૂળ હનુમાને પોતાના ઘૂંટણે મૂકી તોડી નાખ્યું અને આનંદિત થયો.
શૂલં ભગ્નં હનુમતા દૃષ્ટ્વા વાનરવાહિની। હૃષ્ટા નનાદ બહુશઃ સર્વતશ્ચાપિ દુદ્રુવે
હનુમાન દ્વારા શૂળ તૂટી ગયું જોઈ વાનર સેના આનંદથી ગર્જના કરવા લાગી અને ચારે બાજુ દોડવા લાગી.
બભૂવાથ પરિત્રસ્તો રાક્ષસો વિમુખોઽભવત્। સિંહનાદં ચ તે ચક્રુઃ પ્રહૃષ્ટા વનગોચરાઃ। મારુતિં પૂજયાંચક્રુર્દૃષ્ટ્વા શૂલં તથાગતમ્
પછી રાક્ષસ ડરી ગયો અને પીઠ ફેરવી; વનવાસીઓ આનંદથી સિંહગર્જના કરવા લાગ્યા અને શૂળ તૂટી ગયું જોઈ મારુતિનું પૂજન કર્યું.
સ તત્ તથા ભગ્નમવેક્ષ્ય શૂલં ચુકોપ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા। ઉત્પાટ્ય લઙ્કામલયાત્ સ શૃઙ્ગં જઘાન સુગ્રીવમુપેત્ય તેન
શૂળ એમ તૂટેલું જોઈને, મહાન આત્માવાળા રાક્ષસોના રાજાએ ગુસ્સે થઈ લંકાના પર્વત પરથી એક શિખર ઉખાડી, નજીક આવતા સુગ્રીવને એથી માર્યું.
સમભ્યુપેત્યાદ્ભુતઘોરવીર્યં સ કુમ્ભકર્ણો યુધિ વાનરેન્દ્રમ્। જહાર સુગ્રીવમભિપ્રગૃહ્ય યથાનિલો મેઘમિવ પ્રચણ્ડઃ
પછી અદ્ભુત અને ભયાનક બળ ધરાવતો કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં વાનરરાજા તરફ આગળ વધ્યો; તેણે સુગ્રીવને મજબૂતીથી પકડી લીધો અને જેમ તીવ્ર પવન મેઘને ઉડાવી જાય તેમ લઈ ગયો.
સ તં મહામેઘનિકાશરૂપ- મુત્પાટ્ય ગચ્છન્ યુધિ કુમ્ભકર્ણઃ। રરાજ મેરુપ્રતિમાનરૂપો મેરુર્યથા વ્યુચ્છ્રિતઘોરશૃઙ્ગઃ
મહા મેઘ જેવું રૂપ ધારણ કરેલો કુંભકર્ણ યુદ્ધમાં સુગ્રીવને ઉઠાવી લઈ ગયો; તેની કાયાં મેરુ પર્વત જેવી તેજસ્વી અને ભયાનક શિખરવાળી દેખાતી હતી.
તતસ્તમાદાય જગામ વીરઃ સંસ્તૂયમાનો યુધિ રાક્ષસેન્દ્રઃ। શૃણ્વન્ નિનાદં ત્રિદિવાલયાનાં પ્લવઙ્ગરાજગ્રહવિસ્મિતાનામ્
પછી વીર રાક્ષસરાજા યુદ્ધભૂમિમાં વખાણવામાં આવતો સુગ્રીવને લઈ ગયો; સ્વર્ગવાસીઓના આશ્ચર્યથી ભરેલા ચીસો સાંભળતો ગયો, જેમણે વાનરરાજાની પકડ જોઈ.
તતસ્તમાદાય તદા સ મેને હરીન્દ્રમિન્દ્રોપમમિન્દ્રવીર્યઃ। અસ્મિન્ હતે સર્વમિદં હતં સ્યાત્ સરાઘવં સૈન્યમિતીન્દ્રશત્રુઃ
પછી કુંભકર્ણે સુગ્રીવને પકડીને વિચાર્યું: 'હું જો આ વાનરરાજાને મારી નાખું તો આખું રામ સહિતનું સૈન્ય નાશ પામશે.'
વિદ્રુતાં વાહિનીં દૃષ્ટ્વા વાનરાણામિતસ્તતઃ। કુમ્ભકર્ણેન સુગ્રીવં ગૃહીતં ચાપિ વાનરમ્
વાનર સેના અહીં-ત્યાં ભાગતી જોઈ અને કુંભકર્ણે સુગ્રીવને પકડી લીધો જોઈ વાનરો ભયભીત થઈ ગયા.
હનૂમાંશ્ચિન્તયામાસ મતિમાન્ મારુતાત્મજઃ। એવં ગૃહીતે સુગ્રીવે કિં કર્તવ્યં મયા ભવેત્
હનુમાન, જે બુદ્ધિશાળી પવનપુત્ર છે, વિચારવા લાગ્યા: 'સુગ્રીવને આ રીતે પકડાઈ ગયો છે, હવે હું શું કરું?'
યદ્ધિ ન્યાય્યં મયા કર્તું તત્ કરિષ્યામ્યસંશયમ્। ભૂત્વા પર્વતસંકાશો નાશયિષ્યામિ રાક્ષસમ્
'મારે જે યોગ્ય છે એ નિશ્ચિતપણે કરીશ; પહાડ જેવું રૂપ ધારણ કરી, હું રાક્ષસનો નાશ કરીશ.'
મયા હતે સંયતિ કુમ્ભકર્ણે મહાબલે મુષ્ટિવિશીર્ણદેહે। વિમોચિતે વાનરપાર્થિવે ચ ભવન્તુ હૃષ્ટાઃ પ્લવગાઃ સમગ્રાઃ
'જો હું યુદ્ધમાં મહાબલી કુંભકર્ણને મારી નાખું, મારી મુઠ્ઠીઓથી તેનું શરીર ચૂર કરી દઉં અને વાનરરાજને મુક્ત કરી દઉં, તો બધા વાનરો આનંદિત થશે.'
અથવા સ્વયમપ્યેષ મોક્ષં પ્રાપ્સ્યતિ વાનરઃ। ગૃહીતોઽયં યદિ ભવેત્ ત્રિદશૈઃ સાસુરોરગૈઃ
'અથવા, જો દેવો, અસુરો કે નાગોએ તેને પકડ્યો હોય, તો કદાચ આ વાનર પોતે જ મુક્તિ મેળવી લેશે.'
મન્યે ન તાવદાત્માનં બુધ્યતે વાનરાધિપઃ। શૈલપ્રહારાભિહતઃ કુમ્ભકર્ણેન સંયુગે
'મને લાગે છે કે વાનરાધિપતિ હજુ સુધી પોતાનું ભાન પામ્યો નથી, કેમ કે યુદ્ધમાં કુંભકર્ણે તેને પહાડ જેવો ઘા માર્યો છે.'
અયં મુહૂર્તાત્ સુગ્રીવો લબ્ધસંજ્ઞો મહાહવે। આત્મનો વાનરાણાં ચ યત્ પથ્યં તત્ કરિષ્યતિ
'આ મહાયુદ્ધમાં થોડા જ સમયમાં સુગ્રીવને ફરીથી સંજ્ઞાન આવી જશે અને તે પોતે તથા વાનરો માટે જે યોગ્ય હશે તે કરશે.'
મયા તુ મોક્ષિતસ્યાસ્ય સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ। અપ્રીતિશ્ચ ભવેત્ કષ્ટા કીર્તિનાશશ્ચ શાશ્વતઃ
'પણ જો હું આ મહાત્મા સુગ્રીવને મુક્ત કરી દઉં, તો તેને દુઃખ અને કાયમી અપમાનનો સામનો કરવો પડશે.'