ઋષભશરભમૈન્દધૂમ્રનીલાઃ કુમુદસુષેણગવાક્ષરમ્ભતારાઃ। દ્વિવિદપનસવાયુપુત્રમુખ્યા- સ્ત્વરિતતરાભિમુખં રણં પ્રયાતાઃ
ઋષભ, શરભ, મૈંદ, ધૂમ્ર, નીલ, કુમુદ, સુષેણ, ગવાક્ષ, રંભા, તારા અને મુખ્ય વાનરો—દ્વિવિદ, પનસ અને વાયુપુત્ર—બધા જલદી જલદી યુદ્ધ તરફ દોડી ગયા.
thumb|સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડના સત્તરમું સર્ગ સાંભળો.
તે નિવૃત્તા મહાકાયાઃ શ્રુત્વાઙ્ગદવચસ્તદા। નૈષ્ઠિકીં બુદ્ધિમાસ્થાય સર્વે સંગ્રામકાઙ્ક્ષિણઃ
આ મહાન દેહવાળા વાનરો એંગદના શબ્દો સાંભળીને પાછા ફર્યા અને બધા જ યુદ્ધની ઇચ્છા રાખીને દૃઢ નિશ્ચયે ઉભા રહ્યા.
સમુદીરિતવીર્યાસ્તે સમારોપિતવિક્રમાઃ। પર્યવસ્થાપિતા વાક્યૈરઙ્ગદેન બલીયસા
તેમની હિંમત જાગી, પરાક્રમ પણ પ્રગટ થયો; શક્તિશાળી એંગદના શબ્દોથી તેઓ સ્થિર થયા.
પ્રયાતાશ્ચ ગતા હર્ષં મરણે કૃતનિશ્ચયાઃ। ચક્રુઃ સુતુમુલં યુદ્ધં વાનરાસ્ત્યક્તજીવિતાઃ
મૃત્યુનો નિશ્ચય કરીને, તેઓ આનંદથી આગળ વધ્યા; વાનરો પોતાનું જીવન ત્યજીને ભારે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
અથ વૃક્ષાન્ મહાકાયાઃ સાનૂનિ સુમહાન્તિ ચ। વાનરાસ્તૂર્ણમુદ્યમ્ય કુમ્ભકર્ણમભિદ્રવન્
પછી મોટા દેહવાળા વાનરો ઝડપથી વિશાળ વૃક્ષો અને પહાડના શિખરો ઉઠાવીને કુંભકર્ણા પર તૂટી પડ્યા.
કુમ્ભકર્ણઃ સુસંક્રુદ્ધો ગદામુદ્યમ્ય વીર્યવાન્। ધર્ષયન્ સ મહાકાયઃ સમન્તાદ્ વ્યક્ષિપદ્ રિપૂન્
કુંભકર્ણા ખૂબ જ ગુસ્સામાં અને શક્તિશાળી બનીને ગદા ઉંચકીને, પોતાના વિશાળ દેહથી ચારે બાજુ દુશ્મનોને મારવા લાગ્યો.
શતાનિ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ સહસ્રાણિ ચ વાનરાઃ। પ્રકીર્ણાઃ શેરતે ભૂમૌ કુમ્ભકર્ણેન તાડિતાઃ
કુંભકર્ણાના ઘાતથી સાતસો અને આઠ હજાર વાનરો જમીન પર વિખેરાઈ પડ્યા.
ષોડશાષ્ટૌ ચ દશ ચ વિંશત્ત્રિંશત્તથૈવ ચ। પરિક્ષિપ્ય ચ બાહુભ્યાં ખાદન્ સ પરિધાવતિ। ભક્ષયન્ ભૃશસંક્રુદ્ધો ગરુડઃ પન્નગાનિવ
પછી તે સોળ, આઠ, દસ, વીસ અને ત્રીસ વાનરોને પોતાના હાથથી ઘેરીને દોડતો દોડતો ખાતો ગયો, જેમ ગુસ્સે ભરેલો ગરુડ સાપોને ભક્ષે છે.
કૃચ્છ્રેણ ચ સમાશ્વસ્તાઃ સંગમ્ય ચ તતસ્તતઃ। વૃક્ષાદ્રિહસ્તા હરયસ્તસ્થુઃ સંગ્રામમૂર્ધનિ
મોટી મુશ્કેલીથી થોડા વાનરો ફરી સંભળી, અહીં-અહીં ભેગા થઈને વૃક્ષો અને પહાડો હાથમાં લઈને યુદ્ધના મથકે ઊભા રહ્યા.
તતઃ પર્વતમુત્પાટ્ય દ્વિવિદઃ પ્લવગર્ષભઃ। દુદ્રાવ ગિરિશૃઙ્ગાભં વિલમ્બ ઇવ તોયદઃ
પછી વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ દ્વિવિદે એક પહાડ ઉખાડી લીધો અને તે પહાડના શિખર જેવા વાદળ જેવો દેખાતો આગળ ધસી ગયો.
તં સમુત્પાટ્ય ચિક્ષેપ કુમ્ભકર્ણાય વાનરઃ। તમપ્રાપ્ય મહાકાયં તસ્ય સૈન્યેઽપતત્ તતઃ
તે વાનરે એ પહાડ ઉખાડી કુંભકર્ણા પર ફેંક્યો, પણ એ મહાન દેહવાળાને ન લાગતાં એ કુંભકર્ણાની સેના પર પડ્યો.
મમર્દાશ્વાન્ ગજાંશ્ચાપિ રથાંશ્ચાપિ ગજોત્તમાન્। તાનિ ચાન્યાનિ રક્ષાંસિ એવં ચાન્યદ્ગિરેઃ શિરઃ
તે ઘોડા, હાથી, રથ અને શ્રેષ્ઠ હાથીઓને પણ ચૂરી નાખ્યા; અને બીજા રાક્ષસો તથા બીજું એક પહાડનું શિખર પણ નષ્ટ કર્યું.
તચ્છૈલવેગાભિહતં હતાશ્વં હતસારથિમ્। રક્ષસાં રુધિરક્લિન્નં બભૂવાયોધનં મહત્
પહાડના ઘાતથી ઘોડા અને રથ ચાલકો મરી ગયા, રાક્ષસોનું લોહી વહેતું મોટું યુદ્ધભૂમિ બની ગયું.
રથિનો વાનરેન્દ્રાણાં શરૈઃ કાલાન્તકોપમૈઃ। શિરાંસિ નર્દતાં જહ્રુઃ સહસા ભીમનિઃસ્વનાઃ
વાનરોએ પોતાના વીર રથસ્વારો દ્વારા, મૃત્યુના ક્રોધ જેટલા ભયાનક બાણોથી, ભયાનક અવાજ કરતા રાક્ષસોના માથા તોડી નાખ્યા.
વાનરાશ્ચ મહાત્માનઃ સમુત્પાટ્ય મહાદ્રુમાન્। રથાનશ્વાન્ ગજાનુષ્ટ્રાન્ રાક્ષસાનભ્યસૂદયન્
મહાન આત્માવાળા વાનરો મોટા વૃક્ષો ઉખાડી, રથ, ઘોડા, હાથી, ઊંટ અને રાક્ષસોને મારવા લાગ્યા.
હનૂમાન્ શૈલશૃઙ્ગાણિ શિલાશ્ચ વિવિધાન્ દ્રુમાન્। વવર્ષ કુમ્ભકર્ણસ્ય શિરસ્યમ્બરમાસ્થિતઃ
હનુમાન આકાશમાં ઊભા રહીને કુંભકર્ણાના માથા પર પહાડના શિખરો, વિવિધ પથ્થરો અને વૃક્ષોની વરસાદ વરસાવતો રહ્યો.
તાનિ પર્વતશૃઙ્ગાણિ શૂલેન સ બિભેદ હ। બભઞ્જ વૃક્ષવર્ષં ચ કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ
પણ મહાબળવાન કુંભકર્ણાએ પોતાના શૂળથી એ પહાડના શિખરો તોડી નાખ્યા અને વૃક્ષોની વરસાદ પણ ભાંગી નાખી.
તતો હરીણાં તદનીકમુગ્રં દુદ્રાવ શૂલં નિશિતં પ્રગૃહ્ય। તસ્થૌ સ તસ્યાપતતઃ પરસ્તા- ન્મહીધરાગ્રં હનુમાન્ પ્રગૃહ્ય
પછી તે તીખો શૂળ પકડીને વાનરોની ભયાનક સેના પર તૂટી પડ્યો; હનુમાને એક પહાડનું શિખર પકડીને તેના સામે ઊભા રહ્યા.
સ કુમ્ભકર્ણં કુપિતો જઘાન વેગેન શૈલોત્તમભીમકાયમ્। સંચુક્ષુભે તેન તદાભિભૂતો મેદાર્દ્રગાત્રો રુધિરાવસિક્તઃ
હનુમાનજી ગુસ્સે થઈને, પહાડ જેવું ભયાનક શરીર ધરાવતા કુંભકર્ણને જોરદાર પ્રહાર કર્યો; એ પ્રહારથી કુંભકર્ણ હચમચી ગયો, એની દેહમાંથી લોહી અને ચરબી વહેતી હતી.
સ શૂલમાવિધ્ય તડિત્પ્રકાશં ગિરિં યથા પ્રજ્વલિતાગ્નિશૃઙ્ગમ્। બાહ્વન્તરે મારુતિમાજઘાન ગુહોઽચલં ક્રૌઞ્ચમિવોગ્રશક્ત્યા
પછી કુંભકર્ણે વીજળી જેવી ચમકતી અને અગ્નિ જેવી ધધકતી શૂળ વડે પહાડને ભેદી, અને એ શૂળથી હનુમાનજીના હાથ વચ્ચે ઘાત કર્યો, જેમ ગુહાએ ભયાનક શક્તિથી ક્રૌંચ પર્વતને ઘાયલ કર્યો હતો.
સ શૂલનિર્ભિન્નમહાભુજાન્તરઃ પ્રવિહ્વલઃ શોણિતમુદ્વમન્ મુખાત્ । નનાદ ભીમં હનુમાન્ મહાહવે યુગાન્તમેઘસ્તનિતસ્વનોપમમ્
શૂળથી હાથ વચ્ચે ઘાયલ થયેલા હનુમાનજી લથડતા, મોઢામાંથી લોહી વહેતું, એ ભયાનક યુદ્ધમાં ભયંકર ગર્જના કરી, જે યુગના અંતે મેઘના ગર્જન જેવી લાગતી હતી.
તતો વિનેદુઃ સહસા પ્રહૃષ્ટા રક્ષોગણાસ્તં વ્યથિતં સમીક્ષ્ય। પ્લવંગમાસ્તુ વ્યથિતા ભયાર્તાઃ પ્રદુદ્રુવુઃ સંયતિ કુમ્ભકર્ણાત્
પછી હનુમાનજીને વ્યથિત જોઈને રાક્ષસો ખુશ થઈને જોરથી ચીસો પાડવા લાગ્યા, જ્યારે વાનરો ડરીને યુદ્ધભૂમિ પર કુંભકર્ણથી ભાગી ગયા.
તતસ્તુ નીલો બલવાન્ પર્યવસ્થાપયન્ બલમ્। પ્રવિચિક્ષેપ શૈલાગ્રં કુમ્ભકર્ણાય ધીમતે
પછી શક્તિશાળી નીલએ સૈન્યને સંભાળ્યું અને બુદ્ધિશાળી કુંભકર્ણ પર એક પર્વતશિખર ફેંક્યું.
તદાપતન્તં સમ્પ્રેક્ષ્ય મુષ્ટિનાભિજઘાન હ। મુષ્ટિપ્રહારાભિહતં તચ્છૈલાગ્રં વ્યશીર્યત। સવિસ્ફુલિઙ્ગં સજ્વાલં નિપપાત મહીતલે
એ પર્વતશિખર ઝડપથી આવતું જોઈ, કુંભકર્ણે મક્કીથી ઘાત કર્યો; એ ઘાતથી પર્વતશિખર તૂટી ગયું અને ચમકતી ચિંગારીઓ સાથે જમીન પર પડી ગયું.
ઋષભઃ શરભો નીલો ગવાક્ષો ગન્ધમાદનઃ। પઞ્ચ વાનરશાર્દૂલાઃ કુમ્ભકર્ણમુપાદ્રવન્
ઋષભ, શરભ, નીલ, ગવાક્ષ અને ગંધમાદન—આ પાંચ વાનરવીર કુંભકર્ણ પર દોડી ગયા.
શૈલૈર્વૃક્ષૈસ્તલૈઃ પાદૈર્મુષ્ટિભિશ્ચ મહાબલાઃ। કુમ્ભકર્ણં મહાકાયં નિજઘ્નુઃ સર્વતો યુધિ
એ શક્તિશાળી વાનરો યુદ્ધમાં ચારેય બાજુથી પર્વતો, વૃક્ષો, તાળી, પગ અને મુઠ્ઠી વડે વિશાળ કાયાવાળા કુંભકર્ણને મારવા લાગ્યા.
સ્પર્શાનિવ પ્રહારાંસ્તાન્ વેદયાનો ન વિવ્યથે। ઋષભં તુ મહાવેગં બાહુભ્યાં પરિષસ્વજે
એ બધા પ્રહારો માત્ર સ્પર્શ જેવાં લાગ્યા, કુંભકર્ણને કશી અસર થઈ નહીં; પણ તેણે ઝડપથી ઋષભને પોતાના હાથમાં પકડી લીધો.
કુમ્ભકર્ણભુજાભ્યાં તુ પીડિતો વાનરર્ષભઃ। નિપપાતર્ષભો ભીમઃ પ્રમુખાગતશોણિતઃ
કુંભકર્ણના હાથમાં દબાયેલા ઋષભ વાનરવીર જમીન પર પડી ગયા, એમના મુખમાંથી લોહી વહેતું હતું.
મુષ્ટિના શરભં હત્વા જાનુના નીલમાહવે। આજઘાન ગવાક્ષં તુ તલેનેન્દ્રરિપુસ્તદા। પાદેનાભ્યહનત્ ક્રુદ્ધસ્તરસા ગન્ધમાદનમ્
કુંભકર્ણે મુઠ્ઠીથી શરભને, ઘૂંટણે થી નીલને, હાથથી ગવાક્ષને અને ગુસ્સામાં ઝડપથી પગથી ગંધમાદનને ઘાત કર્યો.