લોહિતાર્દ્રાસ્તુ બહવઃ શેરતે વાનરર્ષભાઃ। નિરસ્તાઃ પતિતા ભૂમૌ તામ્રપુષ્પા ઇવ દ્રુમાઃ
ઘણા વાનર નેતાઓ લોહીથી તરબતર થઈને જમીન પર પડેલા છે, જાણે તાંબાં જેવા ફૂલો ધરાવતા વૃક્ષો ધરતી પર પડી ગયા હોય.
લઙ્ઘયન્તઃ પ્રધાવન્તો વાનરા નાવલોકયન્। કેચિત્ સમુદ્રે પતિતાઃ કેચિદ્ ગગનમાસ્થિતાઃ
વાનરો કૂદી અને દોડી રહ્યા છે, પાછળ જોઈયા વિના; કેટલાંક સમુદ્રમાં પડી ગયા, કેટલાંક આકાશ સુધી પહોંચી ગયા.
વધ્યમાનાસ્તુ તે વીરા રાક્ષસેન ચ લીલયા। સાગરં યેન તે તીર્ણાઃ પથા તેનૈવ દુદ્રુવુઃ
રાક્ષસે સરળતાથી મારતા, એ વીરોએ એ જ રસ્તે ભાગ લીધો, જેને લઈને તેઓ સમુદ્ર પાર કર્યા હતા.
તે સ્થલાનિ તદા નિમ્નં વિવર્ણવદના ભયાત્। ઋક્ષા વૃક્ષાન્ સમારૂઢાઃ કેચિત્ પર્વતમાશ્રિતાઃ
એ સમયે ભયથી ભમાયેલા, વાદળી ચહેરાવાળા રીંછોએ જમીન છોડીને કેટલાક વૃક્ષો પર ચઢી ગયા, તો કેટલાક પહાડો પર આશરો લેવા દોડી ગયા.
મમજ્જુરર્ણવે કેચિદ્ ગુહાઃ કેચિત્ સમાશ્રિતાઃ। નિપેતુઃ કેચિદપરે કેચિન્નૈવાવતસ્થિરે। કેચિદ્ ભૂમૌ નિપતિતાઃ કેચિત્ સુપ્તા મૃતા ઇવ
કેટલાક ઉગ્ર સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા, કેટલાક ગુફાઓમાં છુપાઈ ગયા, બીજા કેટલાક પડી ગયા, કેટલાક ઊભા રહી શક્યા નહીં; કેટલાક જમીન પર પડ્યા હતા, તો કેટલાક તો મરણ પામ્યા હોય એમ સૂઈ ગયા હતા.
તાન્ સમીક્ષ્યાઙ્ગદો ભગ્નાન્ વાનરાનિદમબ્રવીત્। અવતિષ્ઠત યુધ્યામો નિવર્તધ્વં પ્લવંગમાઃ
આ રીતે વાનરોને તૂટેલા જોઈને અંગદએ કહ્યું: 'દૃઢ રહો! ચાલો, આપણે લડીયે! વાનરો, પાછા વળો!'
ભગ્નાનાં વો ન પશ્યામિ પરિક્રમ્ય મહીમિમામ્। સ્થાનં સર્વે નિવર્તધ્વં કિં પ્રાણાન્ પરિરક્ષથ
હું આખી ધરતી ફર્યા પછી પણ તૂટેલા તમારો ક્યાંય આશરો નથી જોઈ રહ્યો. બધા પાછા વળો! જીવ બચાવવા શું કરો છો?
નિરાયુધાનાં ક્રમતામસઙ્ગગતિપૌરુષાઃ। દારા હ્યુપહસિષ્યન્તિ સ વૈ ઘાતઃ સુજીવતામ્
હથિયાર વિના, મનોબળ અને પરાક્રમ વગર, તમારી પત્નીઓ તમારો ઉપહાસ કરશે; એ જ સાચા જીવંત લોકોનું ખરાબ અંત છે.
કુલેષુ જાતાઃ સર્વેઽસ્મિન્ વિસ્તીર્ણેષુ મહત્સુ ચ। ક્વ ગચ્છત ભયત્રસ્તાઃ પ્રાકૃતા હરયો યથા। અનાર્યાઃ ખલુ યદ્ભીતાસ્ત્યક્ત્વા વીર્યં પ્રધાવત
આ વિશાળ અને મહાન કુળોમાં જન્મેલા તમે બધા—ક્યાં દોડી રહ્યા છો, ડરથી કંપતા સામાન્ય વાનરોની જેમ? ખરેખર, નિર્દય લોકો જ ડરીને પોતાનું શૌર્ય છોડી ભાગે છે.
વિકત્થનાનિ વો યાનિ ભવદ્ભિર્જનસંસદિ। તાનિ વઃ ક્વ નુ યાતાનિ સોદગ્રાણિ હિતાનિ ચ
લોકોમાં તમે જે મોટા મોટા દાવા કર્યા હતા, એ બધા ગર્વભર્યા અને ઉત્તમ શબ્દો હવે ક્યાં ગયા?
ભીરોઃ પ્રવાદાઃ શ્રૂયન્તે યસ્તુ જીવતિ ધિક્કૃતઃ। માર્ગઃ સત્પુરુષૈર્જુષ્ટઃ સેવ્યતાં ત્યજ્યતાં ભયમ્
ડરપોકોની વાતો સાંભળાય છે; જે જીવતો રહે છે તે નિંદિત થાય છે. સારા લોકો જે માર્ગે ચાલે છે, એ અનુસરો, ડર છોડો.
શયામહે વા નિહતાઃ પૃથિવ્યામલ્પજીવિતાઃ। પ્રાપ્નુયામો બ્રહ્મલોકં દુષ્પ્રાપં ચ કુયોધિભિઃ
ચાલો, આપણે ધરતી પર મરી પડીએ, આપણું જીવન ટૂંકું છે; કદાચ આપણે બ્રહ્માનો લોક પ્રાપ્ત કરી શકીશું, જે દુષ્ટો માટે અઘરો છે.
અવાપ્નુયામઃ કીર્તિં વા નિહત્વા શત્રુમાહવે। નિહતા વીરલોકસ્ય ભોક્ષ્યામો વસુ વાનરાઃ
અથવા, ચાલો દુશ્મનને યુદ્ધમાં મારીને કીર્તિ મેળવીએ; જો મરી જઈએ તો વીરલોકમાં આનંદ માણીશું, અથવા ધન સંપત્તિ મેળવશું, વાનરો.
ન કુમ્ભકર્ણઃ કાકુત્સ્થં દૃષ્ટ્વા જીવન્ ગમિષ્યતિ। દીપ્યમાનમિવાસાદ્ય પતઙ્ગો જ્વલનં યથા
કુંભકર્ણ કાકુત્સ્થને જોઈને જીવતો નહીં બચી શકે, જેમ કે જ્યોત પાસે ગયેલો પતંગિયો આગમાં ભસ્મ થઈ જાય છે.
પલાયનેન ચોદ્દિષ્ટાઃ પ્રાણાન્ રક્ષામહે વયમ્। એકેન બહવો ભગ્ના યશો નાશં ગમિષ્યતિ
અમે ભાગીને જીવ બચાવીએ છીએ; એકે અનેકને તોડી નાખ્યા છે, અને આપણું યશ નાશ પામશે.
એવં બ્રુવાણં તં શૂરમઙ્ગદં કનકાઙ્ગદમ્। દ્રવમાણાસ્તતો વાક્યમૂચુઃ શૂરવિગર્હિતમ્
જ્યારે સુવર્ણ આભૂષણોથી સજ્જ એવા વીર અંગદે આવું કહ્યું, ત્યારે ભાગી રહેલા વાનરો એવાં શબ્દો બોલ્યા જે વીરોએ નાપસંદ કર્યા.
કૃતં નઃ કદનં ઘોરં કુમ્ભકર્ણેન રક્ષસા। ન સ્થાનકાલો ગચ્છામો દયિતં જીવિતં હિ નઃ
કુંભકર્ણ રાક્ષસે અમારો ભયાનક સંહાર કર્યો છે; હવે ઊભા રહેવાનો સમય કે સ્થાન નથી—ચાલો, કેમ કે આપણું જીવન અમને પ્રિય છે.
એતાવદુક્ત્વા વચનં સર્વે તે ભેજિરે દિશઃ। ભીમં ભીમાક્ષમાયાન્તં દૃષ્ટ્વા વાનરયૂથપાઃ
આવાં શબ્દો બોલીને, બધા અલગ અલગ દિશામાં દોડી ગયા, કારણ કે વાનર નેતાઓએ ભયાનક અને ભયંકર આંખો ધરાવતા ભીમને આવતો જોઈ લીધો હતો.
દ્રવમાણાસ્તુ તે વીરા અઙ્ગદેન બલીમુખાઃ। સાન્ત્વનૈશ્ચાનુમાનૈશ્ચ તતઃ સર્વે નિવર્તિતાઃ
પણ એ વીર વાનરો, અંગદના નેતૃત્વમાં, તેની સમજાવટ અને સમજણથી પાછા વળી આવ્યા.
પ્રહર્ષમુપનીતાશ્ચ વાલિપુત્રેણ ધીમતા। આજ્ઞાપ્રતીક્ષાસ્તસ્થુશ્ચ સર્વે વાનરયૂથપાઃ
વાળીપુત્રની બુદ્ધિથી ખુશ થઈને, બધા વાનર નેતાઓ આજ્ઞાની રાહ જોઈને ઊભા રહ્યા.
ઋષભશરભમૈન્દધૂમ્રનીલાઃ કુમુદસુષેણગવાક્ષરમ્ભતારાઃ। દ્વિવિદપનસવાયુપુત્રમુખ્યા- સ્ત્વરિતતરાભિમુખં રણં પ્રયાતાઃ
ઋષભ, શરભ, મૈંદ, ધૂમ્ર, નીલ, કુમુદ, સુષેણ, ગવાક્ષ, રંભા, તારા અને મુખ્ય વાનરો—દ્વિવિદ, પનસ અને વાયુપુત્ર—બધા જલદી જલદી યુદ્ધ તરફ દોડી ગયા.
thumb|સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડના સત્તરમું સર્ગ સાંભળો.
તે નિવૃત્તા મહાકાયાઃ શ્રુત્વાઙ્ગદવચસ્તદા। નૈષ્ઠિકીં બુદ્ધિમાસ્થાય સર્વે સંગ્રામકાઙ્ક્ષિણઃ
આ મહાન દેહવાળા વાનરો એંગદના શબ્દો સાંભળીને પાછા ફર્યા અને બધા જ યુદ્ધની ઇચ્છા રાખીને દૃઢ નિશ્ચયે ઉભા રહ્યા.
સમુદીરિતવીર્યાસ્તે સમારોપિતવિક્રમાઃ। પર્યવસ્થાપિતા વાક્યૈરઙ્ગદેન બલીયસા
તેમની હિંમત જાગી, પરાક્રમ પણ પ્રગટ થયો; શક્તિશાળી એંગદના શબ્દોથી તેઓ સ્થિર થયા.
પ્રયાતાશ્ચ ગતા હર્ષં મરણે કૃતનિશ્ચયાઃ। ચક્રુઃ સુતુમુલં યુદ્ધં વાનરાસ્ત્યક્તજીવિતાઃ
મૃત્યુનો નિશ્ચય કરીને, તેઓ આનંદથી આગળ વધ્યા; વાનરો પોતાનું જીવન ત્યજીને ભારે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
અથ વૃક્ષાન્ મહાકાયાઃ સાનૂનિ સુમહાન્તિ ચ। વાનરાસ્તૂર્ણમુદ્યમ્ય કુમ્ભકર્ણમભિદ્રવન્
પછી મોટા દેહવાળા વાનરો ઝડપથી વિશાળ વૃક્ષો અને પહાડના શિખરો ઉઠાવીને કુંભકર્ણા પર તૂટી પડ્યા.
કુમ્ભકર્ણઃ સુસંક્રુદ્ધો ગદામુદ્યમ્ય વીર્યવાન્। ધર્ષયન્ સ મહાકાયઃ સમન્તાદ્ વ્યક્ષિપદ્ રિપૂન્
કુંભકર્ણા ખૂબ જ ગુસ્સામાં અને શક્તિશાળી બનીને ગદા ઉંચકીને, પોતાના વિશાળ દેહથી ચારે બાજુ દુશ્મનોને મારવા લાગ્યો.
શતાનિ સપ્ત ચાષ્ટૌ ચ સહસ્રાણિ ચ વાનરાઃ। પ્રકીર્ણાઃ શેરતે ભૂમૌ કુમ્ભકર્ણેન તાડિતાઃ
કુંભકર્ણાના ઘાતથી સાતસો અને આઠ હજાર વાનરો જમીન પર વિખેરાઈ પડ્યા.
ષોડશાષ્ટૌ ચ દશ ચ વિંશત્ત્રિંશત્તથૈવ ચ। પરિક્ષિપ્ય ચ બાહુભ્યાં ખાદન્ સ પરિધાવતિ। ભક્ષયન્ ભૃશસંક્રુદ્ધો ગરુડઃ પન્નગાનિવ
પછી તે સોળ, આઠ, દસ, વીસ અને ત્રીસ વાનરોને પોતાના હાથથી ઘેરીને દોડતો દોડતો ખાતો ગયો, જેમ ગુસ્સે ભરેલો ગરુડ સાપોને ભક્ષે છે.
કૃચ્છ્રેણ ચ સમાશ્વસ્તાઃ સંગમ્ય ચ તતસ્તતઃ। વૃક્ષાદ્રિહસ્તા હરયસ્તસ્થુઃ સંગ્રામમૂર્ધનિ
મોટી મુશ્કેલીથી થોડા વાનરો ફરી સંભળી, અહીં-અહીં ભેગા થઈને વૃક્ષો અને પહાડો હાથમાં લઈને યુદ્ધના મથકે ઊભા રહ્યા.