નિષ્પપાત તદા ચોલ્કા જ્વલન્તી ભીમનિઃસ્વના। આદિત્યો નિષ્પ્રભશ્ચાસીન્ન વાતિ ચ સુખોઽનિલઃ
એ સમયે એક જ્વલંત ઉલ્કા ભયાનક અવાજ સાથે પડી; સૂર્યની તેજસ્વિતા ઓછી પડી ગઈ અને પવન પણ સુખદ રીતે ફૂંકાતો રહ્યો નહીં.
અચિન્તયન્ મહોત્પાતાનુદિતાન્ રોમહર્ષણાન્। નિર્યયૌ કુમ્ભકર્ણસ્તુ કૃતાન્તબલચોદિતઃ
આ ભયાનક અને રોમચંલ અપશકુન વિશે વિચારતો કુંભકર્ણ, મૃત્યુના બળથી પ્રેરિત થઈ, બહાર નીકળી પડ્યો.
સ લઙ્ઘયિત્વા પ્રાકારં પદ્ભ્યાં પર્વતસંનિભઃ। દદર્શાભ્રઘનપ્રખ્યં વાનરાનીકમદ્ભુતમ્
પર્વત જેવો વિશાળ કુંભકર્ણ પગે ચાલીને કિલ્લાની દીવાલ લાંઘી ગયો અને વાદળના ઘન સમાન અજાયબીથી ભરેલી વાનરોની સેના જોઈ.
તે દૃષ્ટ્વા રાક્ષસશ્રેષ્ઠં વાનરાઃ પર્વતોપમમ્। વાયુનુન્ના ઇવ ઘના યયુઃ સર્વા દિશસ્તદા
પર્વત જેવો રાક્ષસોનો શ્રેષ્ઠ કુંભકર્ણને જોઈને વાનરો પણ પર્વત જેવા જ હતા, પણ તેઓ પવનથી ઉડતા વાદળોની જેમ ચારે દિશામાં વિખેરી પડ્યા.
તદ્ વાનરાનીકમતિપ્રચણ્ડં દિશો દ્રવદ્ભિન્નમિવાભ્રજાલમ્। સ કુમ્ભકર્ણઃ સમવેક્ષ્ય હર્ષા- ન્નનાદ ભૂયો ઘનવદ્ઘનાભઃ
અતિ ભયાનક વાનર સેના, જે વાદળના સમૂહની જેમ ચારે બાજુ ફાટી પડી રહી હતી, તેને જોઈને વાદળ સમાન કુંભકર્ણ આનંદથી ફરી ગર્જના કરી ઉઠ્યો, જાણે મેઘગર્જના થાય.
તે તસ્ય ઘોરં નિનદં નિશમ્ય યથા નિનાદં દિવિ વારિદસ્ય। પેતુર્ધરણ્યાં બહવઃ પ્લવઙ્ગા નિકૃત્તમૂલા ઇવ શાલવૃક્ષાઃ
તેના ભયાનક ગર્જનાને, જે આકાશમાં મેઘના ગર્જનાની જેમ હતું, સાંભળી અનેક વાનરો જમીન પર પડી ગયા, જાણે શાલ વૃક્ષોની જેમ જેઓની મૂળ કપાઈ ગઈ હોય.
વિપુલપરિઘવાન્ સ કુમ્ભકર્ણો રિપુનિધનાય વિનિઃસૃતો મહાત્મા। કપિગણભયમાદદત્ સુભીમં પ્રભુરિવ કિંકરદણ્ડવાન્ યુગાન્તે
વિશાળ ગદા ધરાવતો અને મહાન બળવાન કુંભકર્ણ દુશ્મનોનો નાશ કરવા નીકળ્યો, વાનર સેના વચ્ચે ભય ફેલાવી દીધો, જાણે યુગના અંતે કોઈ પ્રભુ દંડ લઈને ઉભો હોય એમ.
thumb|ષટ્ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષટ્ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો છાસઠમો સર્ગ હવે સાંભળો.
સ લઙ્ઘયિત્વા પ્રાકારં ગિરિકૂટોપમો મહાન્। નિર્યયૌ નગરાત્ તૂર્ણં કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ
પર્વત સમાન આકાર ધરાવતો અને મહાન બળવાન કુંભકર્ણે પ્રાકાર લાંઘી ઝડપથી શહેરમાંથી બહાર નીકળી ગયો.
નનાદ ચ મહાનાદં સમુદ્રમભિનાદયન્। વિજયન્નિવ નિર્ઘાતાન્ વિધમન્નિવ પર્વતાન્
તેણે ભયાનક ગર્જના કરી, જે સમુદ્ર સુધી ગુંજી ઉઠી, જાણે વીજળી પર વિજય મેળવ્યો હોય અને પર્વતોને વિખેરી નાખ્યા હોય તેમ.
તમવધ્યં મઘવતા યમેન વરુણેન વા। પ્રેક્ષ્ય ભીમાક્ષમાયાન્તં વાનરા વિપ્રદુદ્રુવુઃ
તેના ભયાનક નેત્રો અને એવાં રૂપને જોઈને, જે ઇન્દ્ર, યમ કે વરુણ માટે પણ અજય છે, વાનરો ડરીને ભાગી પડ્યા.
તાંસ્તુ વિપ્રદ્રુતાન્ દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રોઽઙ્ગદોઽબ્રવીત્। નલં નીલં ગવાક્ષં ચ કુમુદં ચ મહાબલમ્
તેમને ભાગતા જોઈને રાજપુત્ર અંગદે નલ, નીલ, ગવાક્ષ અને મહાબલી કુમુદને કહ્યું.
આત્મનસ્તાનિ વિસ્મૃત્ય વીર્યાણ્યભિજનાનિ ચ। ક્વ ગચ્છત ભયત્રસ્તાઃ પ્રાકૃતા હરયો યથા
તમે પોતાનું બળ અને વંશ ભૂલી ગયા છો? ડરીને ક્યાં જઈ રહ્યા છો, સામાન્ય વાનરોની જેમ?
સાધુ સૌમ્યા નિવર્તધ્વં કિં પ્રાણાન્ પરિરક્ષથ। નાલં યુદ્ધાય વૈ રક્ષો મહતીયં વિભીષિકા
મિત્રો, પાછા આવો! માત્ર પોતાનો જીવ બચાવવાનો શું અર્થ? આ રાક્ષસ યુદ્ધ માટે યોગ્ય નથી; આ ભય તો બહુ મોટો છે.
મહતીમુત્થિતામેનાં રાક્ષસાનાં વિભીષિકામ્। વિક્રમાદ્ વિધમિષ્યામો નિવર્તધ્વં પ્લવઙ્ગમાઃ
રાક્ષસોની આ મોટી ભયંકરતા ઊભી થઈ છે; આપણે પોતાના શૌર્યથી તેને દૂર કરીશું. વાનરો, પાછા આવો!
કૃચ્છ્રેણ તુ સમાશ્વસ્ય સંગમ્ય ચ તતસ્તતઃ। વૃક્ષાન્ ગૃહીત્વા હરયઃ સમ્પ્રતસ્થૂ રણાજિરે
મુશ્કેલીથી પોતાને સંભાળી અને એકઠા થઈને વાનરો વૃક્ષો પકડીને યુદ્ધભૂમિ તરફ આગળ વધ્યા.
તે નિવર્ત્ય તુ સંરબ્ધાઃ કુમ્ભકર્ણં વનૌકસઃ। નિજઘ્નુઃ પરમક્રુદ્ધાઃ સમદા ઇવ કુઞ્જરાઃ
પાછા ફરીને, જંગલવાસી વાનરો ગુસ્સામાં ભરાઈ કુંભકર્ણ પર તૂટી પડ્યા, જાણે મસ્ત હાથીઓ હોય એમ.
પ્રાંશુભિર્ગિરિશૃઙ્ગૈશ્ચ શિલાભિશ્ચ મહાબલાઃ। પાદપૈઃ પુષ્પિતાગ્રૈશ્ચ હન્યમાનો ન કમ્પતે
પર્વતના શિખરો, ભારે પથ્થરો અને ફૂલેલા વૃક્ષોના ટોચોથી માર પડતો હોવા છતાં, એ મહાબલી અડગ રહ્યો.
તસ્ય ગાત્રેષુ પતિતા ભિદ્યન્તે બહવઃ શિલાઃ। પાદપાઃ પુષ્પિતાગ્રાશ્ચ ભગ્નાઃ પેતુર્મહીતલે
તેના શરીર પર પડતા અનેક પથ્થરો તૂટી જાય છે; ફૂલેલા વૃક્ષોના ટોચો તૂટી જમીન પર પડી જાય છે.
સોઽપિ સૈન્યાનિ સંક્રુદ્ધૌ વાનરાણાં મહૌજસામ્। મમન્થ પરમાયત્તો વનાન્યગ્નિરિવોત્થિતઃ
તે પણ ભારે ગુસ્સામાં, પોતાની પૂરી શક્તિથી, વાનરોની સેના વચ્ચે તોફાન મચાવે છે, જાણે જંગલમાં આગ ફાટી નીકળે તેમ.
લોહિતાર્દ્રાસ્તુ બહવઃ શેરતે વાનરર્ષભાઃ। નિરસ્તાઃ પતિતા ભૂમૌ તામ્રપુષ્પા ઇવ દ્રુમાઃ
ઘણા વાનર નેતાઓ લોહીથી તરબતર થઈને જમીન પર પડેલા છે, જાણે તાંબાં જેવા ફૂલો ધરાવતા વૃક્ષો ધરતી પર પડી ગયા હોય.
લઙ્ઘયન્તઃ પ્રધાવન્તો વાનરા નાવલોકયન્। કેચિત્ સમુદ્રે પતિતાઃ કેચિદ્ ગગનમાસ્થિતાઃ
વાનરો કૂદી અને દોડી રહ્યા છે, પાછળ જોઈયા વિના; કેટલાંક સમુદ્રમાં પડી ગયા, કેટલાંક આકાશ સુધી પહોંચી ગયા.
વધ્યમાનાસ્તુ તે વીરા રાક્ષસેન ચ લીલયા। સાગરં યેન તે તીર્ણાઃ પથા તેનૈવ દુદ્રુવુઃ
રાક્ષસે સરળતાથી મારતા, એ વીરોએ એ જ રસ્તે ભાગ લીધો, જેને લઈને તેઓ સમુદ્ર પાર કર્યા હતા.
તે સ્થલાનિ તદા નિમ્નં વિવર્ણવદના ભયાત્। ઋક્ષા વૃક્ષાન્ સમારૂઢાઃ કેચિત્ પર્વતમાશ્રિતાઃ
એ સમયે ભયથી ભમાયેલા, વાદળી ચહેરાવાળા રીંછોએ જમીન છોડીને કેટલાક વૃક્ષો પર ચઢી ગયા, તો કેટલાક પહાડો પર આશરો લેવા દોડી ગયા.
મમજ્જુરર્ણવે કેચિદ્ ગુહાઃ કેચિત્ સમાશ્રિતાઃ। નિપેતુઃ કેચિદપરે કેચિન્નૈવાવતસ્થિરે। કેચિદ્ ભૂમૌ નિપતિતાઃ કેચિત્ સુપ્તા મૃતા ઇવ
કેટલાક ઉગ્ર સમુદ્રમાં ડૂબી ગયા, કેટલાક ગુફાઓમાં છુપાઈ ગયા, બીજા કેટલાક પડી ગયા, કેટલાક ઊભા રહી શક્યા નહીં; કેટલાક જમીન પર પડ્યા હતા, તો કેટલાક તો મરણ પામ્યા હોય એમ સૂઈ ગયા હતા.
તાન્ સમીક્ષ્યાઙ્ગદો ભગ્નાન્ વાનરાનિદમબ્રવીત્। અવતિષ્ઠત યુધ્યામો નિવર્તધ્વં પ્લવંગમાઃ
આ રીતે વાનરોને તૂટેલા જોઈને અંગદએ કહ્યું: 'દૃઢ રહો! ચાલો, આપણે લડીયે! વાનરો, પાછા વળો!'
ભગ્નાનાં વો ન પશ્યામિ પરિક્રમ્ય મહીમિમામ્। સ્થાનં સર્વે નિવર્તધ્વં કિં પ્રાણાન્ પરિરક્ષથ
હું આખી ધરતી ફર્યા પછી પણ તૂટેલા તમારો ક્યાંય આશરો નથી જોઈ રહ્યો. બધા પાછા વળો! જીવ બચાવવા શું કરો છો?
નિરાયુધાનાં ક્રમતામસઙ્ગગતિપૌરુષાઃ। દારા હ્યુપહસિષ્યન્તિ સ વૈ ઘાતઃ સુજીવતામ્
હથિયાર વિના, મનોબળ અને પરાક્રમ વગર, તમારી પત્નીઓ તમારો ઉપહાસ કરશે; એ જ સાચા જીવંત લોકોનું ખરાબ અંત છે.
કુલેષુ જાતાઃ સર્વેઽસ્મિન્ વિસ્તીર્ણેષુ મહત્સુ ચ। ક્વ ગચ્છત ભયત્રસ્તાઃ પ્રાકૃતા હરયો યથા। અનાર્યાઃ ખલુ યદ્ભીતાસ્ત્યક્ત્વા વીર્યં પ્રધાવત
આ વિશાળ અને મહાન કુળોમાં જન્મેલા તમે બધા—ક્યાં દોડી રહ્યા છો, ડરથી કંપતા સામાન્ય વાનરોની જેમ? ખરેખર, નિર્દય લોકો જ ડરીને પોતાનું શૌર્ય છોડી ભાગે છે.
વિકત્થનાનિ વો યાનિ ભવદ્ભિર્જનસંસદિ। તાનિ વઃ ક્વ નુ યાતાનિ સોદગ્રાણિ હિતાનિ ચ
લોકોમાં તમે જે મોટા મોટા દાવા કર્યા હતા, એ બધા ગર્વભર્યા અને ઉત્તમ શબ્દો હવે ક્યાં ગયા?