યસ્ય નાસ્તિ મનુષ્યેષુ સદૃશો રાક્ષસોત્તમ। કથમાશંસસે યોદ્ધું તુલ્યેનેન્દ્રવિવસ્વતોઃ
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે માણસોમાં તેનો કોઈ સમાન નથી, ત્યારે તું ઇન્દ્ર કે સૂર્ય જેવાં શક્તિશાળી સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કરવાની આશા રાખે છે?
એવમુક્ત્વા તુ સંરબ્ધં કુમ્ભકર્ણં મહોદરઃ। ઉવાચ રક્ષસાં મધ્યે રાવણં લોકરાવણમ્
આ રીતે ક્રોધિત કુંભકર્ણને કહીને મહોદરાએ રાક્ષસોની વચ્ચે વિશ્વનો ભય બનેલા રાવણને સંબોધન કર્યું.
લબ્ધ્વા પુરસ્તાદ્ વૈદેહીં કિમર્થં ત્વં વિલમ્બસે। યદીચ્છસિ તદા સીતા વશગા તે ભવિષ્યતિ
તમે પહેલાથી જ વૈદેહીને પકડી લીધી છે, તો હવે શા માટે વિલંબ કરો છો? જો ઇચ્છો તો સીતા તરત જ તમારી વશમાં આવી જશે.
દૃષ્ટઃ કશ્ચિદુપાયો મે સીતોપસ્થાનકારકઃ। રુચિતશ્ચેત્ સ્વયા બુદ્ધ્યા રાક્ષસેન્દ્ર તતઃ શૃણુ
મને એક એવો ઉપાય દેખાયો છે, જે સીતા ને તારી સામે લાવી શકે છે; રાક્ષસોના રાજા, જો તને આ વિચાર પસંદ આવે, તો પછી સાંભળ.
અહં દ્વિજિહ્વઃ સંહ્રાદી કુમ્ભકર્ણો વિતર્દનઃ। પઞ્ચ રામવધાયૈતે નિર્યાન્તીત્યવઘોષય
હું, દ્વિજિહ્વ, સંહ્રાદી, કુંભકર્ણ અને વિતર્દન — અમે પાંચ જણ રામને મારવા જઇ રહ્યા છીએ, એવું જાહેર કર.
તતો ગત્વા વયં યુદ્ધં દાસ્યામસ્તસ્ય યત્નતઃ। જેષ્યામો યદિ તે શત્રૂન્ નોપાયૈઃ કાર્યમસ્તિ નઃ
પછી અમે જઈને પૂરી કોશિશથી તેની સામે યુદ્ધ કરીશું; જો અમે તારા દુશ્મનોને જીતી લઈએ, તો પછી કોઈ ઉપાયની જરૂર નહીં રહે.
અથ જીવતિ નઃ શત્રુર્વયં ચ કૃતસંયુગાઃ। તતઃ સમભિપત્સ્યામો મનસા યત્ સમીક્ષિતમ્
પણ જો અમારો દુશ્મન જીવતો રહી જાય અને અમે યુદ્ધથી પાછા આવીએ, તો પછી તું જે વિચાર્યું છે, એ પ્રમાણે આગળ વધીશું.
વયં યુદ્ધાદિહૈષ્યામો રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ। વિદાર્ય સ્વતનું બાણૈ રામનામાઙ્કિતૈઃ શરૈઃ
અમે યુદ્ધમાંથી લોહીથી સ્નાત થઈ, રામના નામવાળા તીરો વડે શરીર છિદ્રાયેલી હાલતમાં અહીં પાછા આવીશું.
ભક્ષિતો રાઘવોઽસ્માભિર્લક્ષ્મણશ્ચેતિ વાદિનઃ। તતઃ પાદૌ ગ્રહીષ્યામસ્ત્વં નઃ કામં પ્રપૂરય
અમે કહેશું કે, 'રાઘવ અને લક્ષ્મણને અમે ભક્ષી લીધા છે,' અને પછી તારા પગ પકડીશું — તું અમારો ઇચ્છિત ફળ આપ.
તતોઽવઘોષય પુરે ગજસ્કન્ધેન પાર્થિવ। હતો રામઃ સહ ભ્રાત્રા સસૈન્ય ઇતિ સર્વતઃ
પછી, રાજા, તું હાથીના પીઠ પર ચડીને શહેરમાં બધે જાહેર કર કે રામ અને તેનો ભાઈ તથા તેમની સેનાનું વિનાશ થઈ ગયું છે.
પ્રીતો નામ તતો ભૂત્વા ભૃત્યાનાં ત્વમરિંદમ। ભોગાંશ્ચ પરિવારાંશ્ચ કામાન્ વસુ ચ દાપય
પછી, દુશ્મનોને હરાવનાર, તું આનંદથી તારા સેવકોને ભોગ, સાથીઓ, ઇચ્છિત વસ્તુઓ અને ધન આપ.
તતો માલ્યાનિ વાસાંસિ વીરાણામનુલેપનમ્। પેયં ચ બહુ યોધેભ્યઃ સ્વયં ચ મુદિતઃ પિબ
પછી વીરોએ માટે માળા, વસ્ત્રો, અંગમાં લગાવાની વસ્તુઓ અને યોદ્ધાઓને પીવા માટે ઘણું બધું આપ; અને તું પણ ખુશીથી પી.
તતોઽસ્મિન્ બહુલીભૂતે કૌલીને સર્વતો ગતે। ભક્ષિતઃ સસુહૃદ્ રામો રાક્ષસૈરિતિ વિશ્રુતે
જ્યારે આ ઉજવણી સર્વત્ર ફેલાય અને બધે એવી વાત પ્રસરે કે રામ અને તેના મિત્રોને રાક્ષસોએ ભક્ષી લીધા છે—
પ્રવિશ્યાશ્વાસ્ય ચાપિ ત્વં સીતાં રહસિ સાન્ત્વયન્। ધનધાન્યૈશ્ચ કામૈશ્ચ રત્નૈશ્ચૈનાં પ્રલોભય
પછી, તું એકાંતમાં જઈને સીતાને આશ્વાસન આપ અને તેને ધન, અનાજ, ઇચ્છિત વસ્તુઓ અને રત્નોનું લાલચ આપી મનાવ.
અનયોપધયા રાજન્ ભૂયઃ શોકાનુબન્ધયા। અકામા ત્વદ્વશં સીતા નષ્ટનાથા ગમિષ્યતિ
આવા છેતરપિંડીથી, રાજા, જે ફરી દુઃખ લાવે છે, સીતાને જ્યારે પોતાનો આધાર ગુમાવેલો હશે અને તે ઇચ્છા વિરુદ્ધ, તારા વશમાં આવી જશે.
રમણીયં હિ ભર્તારં વિનષ્ટમધિગમ્ય સા। નૈરાશ્યાત્ સ્ત્રીલઘુત્વાચ્ચ ત્વદ્વશં પ્રતિપત્સ્યતે
પોતાનો પ્રેમાળ પતિ ગુમાવ્યાનું જાણીને, તે સ્ત્રી નિરાશાથી અને સ્ત્રીઓની ચંચળતાથી તારા વશમાં આવી જશે.
સા પુરા સુખસંવૃદ્ધા સુખાર્હા દુઃખકર્શિતા। ત્વય્યધીનં સુખં જ્ઞાત્વા સર્વથૈવ ગમિષ્યતિ
જે પહેલાં સુખમાં ઉછરી હતી અને સુખની હકદાર હતી, હવે દુઃખથી પીડાયેલી છે; તે જાણશે કે સુખ હવે તારા પર આધાર રાખે છે, અને તે દરેક રીતે તારી તરફ વળશે.
એતત્ સુનીતં મમ દર્શનેન રામં હિ દૃષ્ટ્વૈવ ભવેદનર્થઃ। ઇહૈવ તે સેત્સ્યતિ મોત્સુકો ભૂ- ર્મહાનયુદ્ધેન સુખસ્ય લાભઃ
આ વિચાર સાચો છે: જો હું દેખાઈ જાઉં, તો માત્ર રામને જોઈને જ આપત્તિ આવી જાય; તું અહીં જ સફળ થાશે — ચિંતિત ન થા — મોટું યુદ્ધ કરીને સુખ મળતું નથી.
અનષ્ટસૈન્યો હ્યનવાપ્તસંશયો રિપું ત્વયુદ્ધેન જયઞ્જનાધિપઃ। યશશ્ચ પુણ્યં ચ મહાન્મહીપતે શ્રિયં ચ કીર્તિં ચ ચિરં સમશ્નુતે
તારી સેના યથાવત રહે અને કોઈ સંશય ન આવે, તો દુશ્મનને યુદ્ધમાં હરાવીને, રાજા, તું લાંબા સમય સુધી મહાન યશ, પુણ્ય, સંપત્તિ અને કીર્તિ ભોગવશે.
thumb|પઞ્ચષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે પાંસઠમો સર્ગ સાંભળો.
સ તથોક્તસ્તુ નિર્ભર્ત્સ્ય કુમ્ભકર્ણો મહોદરમ્। અબ્રવીદ્ રાક્ષસશ્રેષ્ઠં ભ્રાતરં રાવણં તતઃ
આ રીતે કહેતાં અને ઠપકો આપતાં, કુંભકર્ણે મહોદર સાથે વાત કરી અને પછી રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પોતાના ભાઈ રાવણને કહ્યું.
સોઽહં તવ ભયં ઘોરં વધાત્ તસ્ય દુરાત્મનઃ। રામસ્યાદ્ય પ્રમાર્જામિ નિર્વૈરો હિ સુખી ભવ
હું હવે તારા ઉપર આવેલા એ ભયાનક રામના હાથેથી મૃત્યુના ડરને દૂર કરી દઈશ; હવે નિર્ભય થઈને સુખી રહે, કેમ કે હું તારા પર કોઈ દુશ્મનાવ નથી રાખતો.
ગર્જન્તિ ન વૃથા શૂરા નિર્જલા ઇવ તોયદાઃ। પશ્ય સમ્પદ્યમાનં તુ ગર્જિતં યુધિ કર્મણા
સાચા વીર ખાલી ધમકી નથી આપતા, જેમ કે પાણી વગરના વાદળો; યુદ્ધમાં મારા કામથી જ તું જોઈશ કે મારા શબ્દો કેવી રીતે સાચા પડે છે.
ન મર્ષયન્તિ ચાત્માનં સમ્ભાવયિતુમાત્મના। અદર્શયિત્વા શૂરાસ્તુ કર્મ કુર્વન્તિ દુષ્કરમ્
સાચા વીર પોતાનું વખાણ કરતા નથી કે પોતાને બતાવતા નથી; તેઓ તો મુશ્કેલ કામો પણ શાંતિથી કરી નાખે છે.
વિક્લવાનાં હ્યબુદ્ધીનાં રાજ્ઞાં પણ્ડિતમાનિનામ્। રોચતે ત્વદ્વચો નિત્યં કથ્યમાનં મહોદર
મહોદર, તારા જેવા શબ્દો તો હંમેશા કમજોરી અને મૂર્ખ રાજાઓને જ ગમતા હોય છે, જે પોતાને જ બુદ્ધિશાળી માને છે.
યુદ્ધે કાપુરુષૈર્નિત્યં ભવદ્ભિઃ પ્રિયવાદિભિઃ। રાજાનમનુગચ્છદ્ભિઃ સર્વં કૃત્યં વિનાશિતમ્
તારા જેવા કાયર અને રાજાને ખુશ રાખતા લોકોના કારણે જ યુદ્ધના બધા કામ બગડી ગયા છે.
રાજશેષા કૃતા લઙ્કા ક્ષીણઃ કોશો બલં હતમ્। રાજાનમિમમાસાદ્ય સુહૃચ્ચિહ્નમમિત્રકમ્
હવે લંકામાં માત્ર રાજા જ બચ્યો છે; ખજાનો ખાલી થઈ ગયો છે, સેના નાશ પામી છે; આ રાજા, જે મિત્ર તરીકે ઓળખાતો હતો, હવે દુશ્મન બની ગયો છે.
એષ નિર્યામ્યહં યુદ્ધમુદ્યતઃ શત્રુનિર્જયે। દુર્નયં ભવતામદ્ય સમીકર્તું મહાહવે
હવે હું યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈને બહાર જઈ રહ્યો છું, દુશ્મનને હરાવવા અને આ મહાયુદ્ધમાં તારા ખરાબ સલાહને સુધારવા.
એવમુક્તવતો વાક્યં કુમ્ભકર્ણસ્ય ધીમતઃ। પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં પ્રહસન્ રાક્ષસાધિપઃ
કુંભકર્ણે આ રીતે કહ્યું ત્યારે, રાક્ષસોના રાજાએ હસતાં હસતાં તેને જવાબ આપ્યો.
મહોદરોઽયં રામાત્ તુ પરિત્રસ્તો ન સંશયઃ। ન હિ રોચયતે તાત યુદ્ધં યુદ્ધવિશારદ
આ મહોદર તો રામથી ખરેખર ડરે છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; કેમ કે યુદ્ધમાં નિપુણ હોવા છતાં, એ યુદ્ધ કરવા ઈચ્છતો નથી, ભાઈ.