નિઃશ્રેયસફલાવેવ ધર્માર્થાવિતરાવપિ। અધર્માનર્થયોઃ પ્રાપ્તં ફલં ચ પ્રત્યવાયિકમ્
ધર્મ અને અર્થથી તો શ્રેષ્ઠ ફળ મળે છે, જ્યારે અધર્મ અને અનર્થથી હાનિકારક પરિણામ જ આવે છે.
ઐહલૌકિકપારક્યં કર્મ પુંભિર્નિષેવ્યતે। કર્માણ્યપિ તુ કલ્યાણિ લભતે કામમાસ્થિતઃ
માણસો આ લોક અને પરલોકના ફળ માટે કર્મ કરે છે; અને જે કામના પર છે, તે પણ શુભ કર્મ પ્રાપ્ત કરે છે.
તત્ર ક્લૃપ્તમિદં રાજ્ઞા હૃદિ કાર્યં મતં ચ નઃ। શત્રૌ હિ સાહસં યત્ તત્ કિમિવાત્રાપનીયતે
રાજાએ જે હૃદયમાં નક્કી કર્યું છે, એ જ અમારું મંતવ્ય છે; દુશ્મન સામે કઈ ધૃષ્ટતા બતાવવાની જરૂર છે?
એકસ્યૈવાભિયાને તુ હેતુર્યઃ પ્રાહૃતસ્ત્વયા। તત્રાપ્યનુપપન્નં તે વક્ષ્યામિ યદસાધુ ચ
એકલા જવા માટે તું જે કારણ આપ્યું છે, તેમાં પણ શું ખોટું અને યોગ્ય નથી, તે હું તને કહું છું.
યેન પૂર્વં જનસ્થાને બહવોઽતિબલા હતાઃ। રાક્ષસા રાઘવં તં ત્વં કથમેકો જયિષ્યસિ
જે રાઘવે અગાઉ જનસ્થાનમાં અનેક શક્તિશાળી રાક્ષસોને મારી નાખ્યા, તેને તું એકલો કેવી રીતે જીતશે?
યે પૂર્વં નિર્જિતાસ્તેન જનસ્થાને મહૌજસઃ। રાક્ષસાંસ્તાન્ પુરે સર્વાન્ ભીતાનદ્ય ન પશ્યસિ
જે મહાબલી રાક્ષસોને તેણે પહેલાં જનસ્થાનમાં હરાવ્યા, એ બધા આજે શહેરમાં ક્યાંય દેખાતા નથી, કેમ કે તેઓ બધા ડરી ગયા છે.
તં સિંહમિવ સંક્રુદ્ધં રામં દશરથાત્મજમ્। સર્પં સુપ્તમહો બુદ્ધ્વા પ્રબોધયિતુમિચ્છસિ
તને તો દશરથપુત્ર રામને, જે ક્રોધિત સિંહ જેવો છે, sleeping સાપને જગાડવા જેવું જગાડવાનો ઇરાદો છે.
જ્વલન્તં તેજસા નિત્યં ક્રોધેન ચ દુરાસદમ્। કસ્તં મૃત્યુમિવાસહ્યમાસાદયિતુમર્હતિ
જે હંમેશા તેજથી પ્રગટ છે, ક્રોધમાં દુર્લંઘ્ય છે, અને મૃત્યુ જેવો અપરાજેય છે, તેને કોણ નજીક જઇ શકે?
સંશયસ્થમિદં સર્વં શત્રોઃ પ્રતિસમાસને। એકસ્ય ગમનં તાત નહિ મે રોચતે ભૃશમ્
દુશ્મન સામે ઊભા છીએ ત્યારે બધું અનિશ્ચિત છે; પિતા, મને એકલા જવાનો વિચાર બિલકુલ પસંદ નથી.
હીનાર્થસ્તુ સમૃદ્ધાર્થં કો રિપું પ્રાકૃતં યથા। નિશ્ચિતં જીવિતત્યાગે વશમાનેતુમિચ્છતિ
જેને પાસે સાધનો નથી, તે પોતાના જીવના જોખમે સમૃદ્ધ દુશ્મનને, સામાન્ય માણસની જેમ, ક્યારે જીતવાનો પ્રયાસ કરે?
યસ્ય નાસ્તિ મનુષ્યેષુ સદૃશો રાક્ષસોત્તમ। કથમાશંસસે યોદ્ધું તુલ્યેનેન્દ્રવિવસ્વતોઃ
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે માણસોમાં તેનો કોઈ સમાન નથી, ત્યારે તું ઇન્દ્ર કે સૂર્ય જેવાં શક્તિશાળી સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કરવાની આશા રાખે છે?
એવમુક્ત્વા તુ સંરબ્ધં કુમ્ભકર્ણં મહોદરઃ। ઉવાચ રક્ષસાં મધ્યે રાવણં લોકરાવણમ્
આ રીતે ક્રોધિત કુંભકર્ણને કહીને મહોદરાએ રાક્ષસોની વચ્ચે વિશ્વનો ભય બનેલા રાવણને સંબોધન કર્યું.
લબ્ધ્વા પુરસ્તાદ્ વૈદેહીં કિમર્થં ત્વં વિલમ્બસે। યદીચ્છસિ તદા સીતા વશગા તે ભવિષ્યતિ
તમે પહેલાથી જ વૈદેહીને પકડી લીધી છે, તો હવે શા માટે વિલંબ કરો છો? જો ઇચ્છો તો સીતા તરત જ તમારી વશમાં આવી જશે.
દૃષ્ટઃ કશ્ચિદુપાયો મે સીતોપસ્થાનકારકઃ। રુચિતશ્ચેત્ સ્વયા બુદ્ધ્યા રાક્ષસેન્દ્ર તતઃ શૃણુ
મને એક એવો ઉપાય દેખાયો છે, જે સીતા ને તારી સામે લાવી શકે છે; રાક્ષસોના રાજા, જો તને આ વિચાર પસંદ આવે, તો પછી સાંભળ.
અહં દ્વિજિહ્વઃ સંહ્રાદી કુમ્ભકર્ણો વિતર્દનઃ। પઞ્ચ રામવધાયૈતે નિર્યાન્તીત્યવઘોષય
હું, દ્વિજિહ્વ, સંહ્રાદી, કુંભકર્ણ અને વિતર્દન — અમે પાંચ જણ રામને મારવા જઇ રહ્યા છીએ, એવું જાહેર કર.
તતો ગત્વા વયં યુદ્ધં દાસ્યામસ્તસ્ય યત્નતઃ। જેષ્યામો યદિ તે શત્રૂન્ નોપાયૈઃ કાર્યમસ્તિ નઃ
પછી અમે જઈને પૂરી કોશિશથી તેની સામે યુદ્ધ કરીશું; જો અમે તારા દુશ્મનોને જીતી લઈએ, તો પછી કોઈ ઉપાયની જરૂર નહીં રહે.
અથ જીવતિ નઃ શત્રુર્વયં ચ કૃતસંયુગાઃ। તતઃ સમભિપત્સ્યામો મનસા યત્ સમીક્ષિતમ્
પણ જો અમારો દુશ્મન જીવતો રહી જાય અને અમે યુદ્ધથી પાછા આવીએ, તો પછી તું જે વિચાર્યું છે, એ પ્રમાણે આગળ વધીશું.
વયં યુદ્ધાદિહૈષ્યામો રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ। વિદાર્ય સ્વતનું બાણૈ રામનામાઙ્કિતૈઃ શરૈઃ
અમે યુદ્ધમાંથી લોહીથી સ્નાત થઈ, રામના નામવાળા તીરો વડે શરીર છિદ્રાયેલી હાલતમાં અહીં પાછા આવીશું.
ભક્ષિતો રાઘવોઽસ્માભિર્લક્ષ્મણશ્ચેતિ વાદિનઃ। તતઃ પાદૌ ગ્રહીષ્યામસ્ત્વં નઃ કામં પ્રપૂરય
અમે કહેશું કે, 'રાઘવ અને લક્ષ્મણને અમે ભક્ષી લીધા છે,' અને પછી તારા પગ પકડીશું — તું અમારો ઇચ્છિત ફળ આપ.
તતોઽવઘોષય પુરે ગજસ્કન્ધેન પાર્થિવ। હતો રામઃ સહ ભ્રાત્રા સસૈન્ય ઇતિ સર્વતઃ
પછી, રાજા, તું હાથીના પીઠ પર ચડીને શહેરમાં બધે જાહેર કર કે રામ અને તેનો ભાઈ તથા તેમની સેનાનું વિનાશ થઈ ગયું છે.
પ્રીતો નામ તતો ભૂત્વા ભૃત્યાનાં ત્વમરિંદમ। ભોગાંશ્ચ પરિવારાંશ્ચ કામાન્ વસુ ચ દાપય
પછી, દુશ્મનોને હરાવનાર, તું આનંદથી તારા સેવકોને ભોગ, સાથીઓ, ઇચ્છિત વસ્તુઓ અને ધન આપ.
તતો માલ્યાનિ વાસાંસિ વીરાણામનુલેપનમ્। પેયં ચ બહુ યોધેભ્યઃ સ્વયં ચ મુદિતઃ પિબ
પછી વીરોએ માટે માળા, વસ્ત્રો, અંગમાં લગાવાની વસ્તુઓ અને યોદ્ધાઓને પીવા માટે ઘણું બધું આપ; અને તું પણ ખુશીથી પી.
તતોઽસ્મિન્ બહુલીભૂતે કૌલીને સર્વતો ગતે। ભક્ષિતઃ સસુહૃદ્ રામો રાક્ષસૈરિતિ વિશ્રુતે
જ્યારે આ ઉજવણી સર્વત્ર ફેલાય અને બધે એવી વાત પ્રસરે કે રામ અને તેના મિત્રોને રાક્ષસોએ ભક્ષી લીધા છે—
પ્રવિશ્યાશ્વાસ્ય ચાપિ ત્વં સીતાં રહસિ સાન્ત્વયન્। ધનધાન્યૈશ્ચ કામૈશ્ચ રત્નૈશ્ચૈનાં પ્રલોભય
પછી, તું એકાંતમાં જઈને સીતાને આશ્વાસન આપ અને તેને ધન, અનાજ, ઇચ્છિત વસ્તુઓ અને રત્નોનું લાલચ આપી મનાવ.
અનયોપધયા રાજન્ ભૂયઃ શોકાનુબન્ધયા। અકામા ત્વદ્વશં સીતા નષ્ટનાથા ગમિષ્યતિ
આવા છેતરપિંડીથી, રાજા, જે ફરી દુઃખ લાવે છે, સીતાને જ્યારે પોતાનો આધાર ગુમાવેલો હશે અને તે ઇચ્છા વિરુદ્ધ, તારા વશમાં આવી જશે.
રમણીયં હિ ભર્તારં વિનષ્ટમધિગમ્ય સા। નૈરાશ્યાત્ સ્ત્રીલઘુત્વાચ્ચ ત્વદ્વશં પ્રતિપત્સ્યતે
પોતાનો પ્રેમાળ પતિ ગુમાવ્યાનું જાણીને, તે સ્ત્રી નિરાશાથી અને સ્ત્રીઓની ચંચળતાથી તારા વશમાં આવી જશે.
સા પુરા સુખસંવૃદ્ધા સુખાર્હા દુઃખકર્શિતા। ત્વય્યધીનં સુખં જ્ઞાત્વા સર્વથૈવ ગમિષ્યતિ
જે પહેલાં સુખમાં ઉછરી હતી અને સુખની હકદાર હતી, હવે દુઃખથી પીડાયેલી છે; તે જાણશે કે સુખ હવે તારા પર આધાર રાખે છે, અને તે દરેક રીતે તારી તરફ વળશે.
એતત્ સુનીતં મમ દર્શનેન રામં હિ દૃષ્ટ્વૈવ ભવેદનર્થઃ। ઇહૈવ તે સેત્સ્યતિ મોત્સુકો ભૂ- ર્મહાનયુદ્ધેન સુખસ્ય લાભઃ
આ વિચાર સાચો છે: જો હું દેખાઈ જાઉં, તો માત્ર રામને જોઈને જ આપત્તિ આવી જાય; તું અહીં જ સફળ થાશે — ચિંતિત ન થા — મોટું યુદ્ધ કરીને સુખ મળતું નથી.
અનષ્ટસૈન્યો હ્યનવાપ્તસંશયો રિપું ત્વયુદ્ધેન જયઞ્જનાધિપઃ। યશશ્ચ પુણ્યં ચ મહાન્મહીપતે શ્રિયં ચ કીર્તિં ચ ચિરં સમશ્નુતે
તારી સેના યથાવત રહે અને કોઈ સંશય ન આવે, તો દુશ્મનને યુદ્ધમાં હરાવીને, રાજા, તું લાંબા સમય સુધી મહાન યશ, પુણ્ય, સંપત્તિ અને કીર્તિ ભોગવશે.
thumb|પઞ્ચષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે પાંસઠમો સર્ગ સાંભળો.