વધેન તે દાશરથેઃ સુખાવહં સુખં સમાહર્તુમહં વ્રજામિ। નિહત્ય રામં સહ લક્ષ્મણેન ખાદામિ સર્વાન્ હરિયૂથમુખ્યાન્
દશરથપુત્રને મારીને હું સુખ મેળવો છું; રામ અને લક્ષ્મણને મારીને, હું બધા વાનર સેનાપતિઓને ભક્ષી જઇશ.
રમસ્વ રાજન્ પિબ ચાદ્ય વારુણીં કુરુષ્વ કૃત્યાનિ વિનીય દુઃખમ્। મયાદ્ય રામે ગમિતે યમક્ષયં ચિરાય સીતા વશગા ભવિષ્યતિ
રાજા, આજે આનંદ માણ, વારુણી પી, દુઃખ ભૂલીને જે કરવું હોય તે કર; હું આજે રામને યમલોક મોકલીશ, પછી સીતાએ લાંબા સમય સુધી તારા વશમાં રહેશે.
thumb|ચતુષ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુષ્ષષ્ઠિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ચૌસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તદુક્તમતિકાયસ્ય બલિનો બાહુશાલિનઃ। કુમ્ભકર્ણસ્ય વચનં શ્રુત્વોવાચ મહોદરઃ
મહાબલી અને બાહુબલી અતિકાયના શબ્દો સાંભળીને મહોદરે કુંભકર્ણને ઉત્તર આપ્યો.
કુમ્ભકર્ણ કુલે જાતો ધૃષ્ટઃ પ્રાકૃતદર્શનઃ। અવલિપ્તો ન શક્નોષિ કૃત્યં સર્વત્ર વેદિતુમ્
કુંભકર્ણના કુળમાં જન્મેલો, તું ધૃષ્ટ અને સામાન્ય સમજવાળો છે; અહંકારથી તું દરેક સમયે શું કરવું તે સમજતો નથી.
નહિ રાજા ન જાનીતે કુમ્ભકર્ણ નયાનયૌ। ત્વં તુ કૈશોરકાદ્ ધૃષ્ટઃ કેવલં વક્તુમિચ્છસિ
રાજા ને યોગ્ય અને અયોગ્યનું જ્ઞાન નથી એવું નથી, કુંભકર્ણ; પણ તું તો બાળપણથી જ ધૃષ્ટ બનીને માત્ર બોલવાનું જ ઇચ્છે છે.
સ્થાનં વૃદ્ધિં ચ હાનિં ચ દેશકાલવિધાનવિત્। આત્મનશ્ચ પરેષાં ચ બુધ્યતે રાક્ષસર્ષભઃ
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા માણસને પોતાનું અને બીજાનું સ્થાન, વૃદ્ધિ, હાની અને સમય-સ્થાનનું યોગ્ય જ્ઞાન હોય છે.
યત્ ત્વશક્યં બલવતા વક્તું પ્રાકૃતબુદ્ધિના। અનુપાસિતવૃદ્ધેન કઃ કુર્યાત્ તાદૃશં બુધઃ
જેને જ્ઞાન હોય તે તારા જેવી સામાન્ય બુદ્ધિથી, વૃદ્ધોની સેવા કર્યા વિના, આવું બોલીને આવું વર્તન કરે?
યાંસ્તુ ધર્માર્થકામાંસ્ત્વં બ્રવીષિ પૃથગાશ્રયાન્। અવબોદ્ધું સ્વભાવેન નહિ લક્ષણમસ્તિ તાન્
તું જે ધર્મ, અર્થ અને કામને અલગ-અલગ કહીને સમજાવું છે, તેમને સાચા અર્થમાં ઓળખવાની ક્ષમતા તારી સ્વભાવમાં નથી.
કર્મ ચૈવ હિ સર્વેષાં કારણાનાં પ્રયોજનમ્। શ્રેયઃ પાપીયસાં ચાત્ર ફલં ભવતિ કર્મણામ્
દરેક કારણ માટે કર્મ જ મુખ્ય છે; અને અહીં કર્મનું ફળ સારા કે ખરાબ તેના સ્વરૂપ પ્રમાણે મળે છે.
નિઃશ્રેયસફલાવેવ ધર્માર્થાવિતરાવપિ। અધર્માનર્થયોઃ પ્રાપ્તં ફલં ચ પ્રત્યવાયિકમ્
ધર્મ અને અર્થથી તો શ્રેષ્ઠ ફળ મળે છે, જ્યારે અધર્મ અને અનર્થથી હાનિકારક પરિણામ જ આવે છે.
ઐહલૌકિકપારક્યં કર્મ પુંભિર્નિષેવ્યતે। કર્માણ્યપિ તુ કલ્યાણિ લભતે કામમાસ્થિતઃ
માણસો આ લોક અને પરલોકના ફળ માટે કર્મ કરે છે; અને જે કામના પર છે, તે પણ શુભ કર્મ પ્રાપ્ત કરે છે.
તત્ર ક્લૃપ્તમિદં રાજ્ઞા હૃદિ કાર્યં મતં ચ નઃ। શત્રૌ હિ સાહસં યત્ તત્ કિમિવાત્રાપનીયતે
રાજાએ જે હૃદયમાં નક્કી કર્યું છે, એ જ અમારું મંતવ્ય છે; દુશ્મન સામે કઈ ધૃષ્ટતા બતાવવાની જરૂર છે?
એકસ્યૈવાભિયાને તુ હેતુર્યઃ પ્રાહૃતસ્ત્વયા। તત્રાપ્યનુપપન્નં તે વક્ષ્યામિ યદસાધુ ચ
એકલા જવા માટે તું જે કારણ આપ્યું છે, તેમાં પણ શું ખોટું અને યોગ્ય નથી, તે હું તને કહું છું.
યેન પૂર્વં જનસ્થાને બહવોઽતિબલા હતાઃ। રાક્ષસા રાઘવં તં ત્વં કથમેકો જયિષ્યસિ
જે રાઘવે અગાઉ જનસ્થાનમાં અનેક શક્તિશાળી રાક્ષસોને મારી નાખ્યા, તેને તું એકલો કેવી રીતે જીતશે?
યે પૂર્વં નિર્જિતાસ્તેન જનસ્થાને મહૌજસઃ। રાક્ષસાંસ્તાન્ પુરે સર્વાન્ ભીતાનદ્ય ન પશ્યસિ
જે મહાબલી રાક્ષસોને તેણે પહેલાં જનસ્થાનમાં હરાવ્યા, એ બધા આજે શહેરમાં ક્યાંય દેખાતા નથી, કેમ કે તેઓ બધા ડરી ગયા છે.
તં સિંહમિવ સંક્રુદ્ધં રામં દશરથાત્મજમ્। સર્પં સુપ્તમહો બુદ્ધ્વા પ્રબોધયિતુમિચ્છસિ
તને તો દશરથપુત્ર રામને, જે ક્રોધિત સિંહ જેવો છે, sleeping સાપને જગાડવા જેવું જગાડવાનો ઇરાદો છે.
જ્વલન્તં તેજસા નિત્યં ક્રોધેન ચ દુરાસદમ્। કસ્તં મૃત્યુમિવાસહ્યમાસાદયિતુમર્હતિ
જે હંમેશા તેજથી પ્રગટ છે, ક્રોધમાં દુર્લંઘ્ય છે, અને મૃત્યુ જેવો અપરાજેય છે, તેને કોણ નજીક જઇ શકે?
સંશયસ્થમિદં સર્વં શત્રોઃ પ્રતિસમાસને। એકસ્ય ગમનં તાત નહિ મે રોચતે ભૃશમ્
દુશ્મન સામે ઊભા છીએ ત્યારે બધું અનિશ્ચિત છે; પિતા, મને એકલા જવાનો વિચાર બિલકુલ પસંદ નથી.
હીનાર્થસ્તુ સમૃદ્ધાર્થં કો રિપું પ્રાકૃતં યથા। નિશ્ચિતં જીવિતત્યાગે વશમાનેતુમિચ્છતિ
જેને પાસે સાધનો નથી, તે પોતાના જીવના જોખમે સમૃદ્ધ દુશ્મનને, સામાન્ય માણસની જેમ, ક્યારે જીતવાનો પ્રયાસ કરે?
યસ્ય નાસ્તિ મનુષ્યેષુ સદૃશો રાક્ષસોત્તમ। કથમાશંસસે યોદ્ધું તુલ્યેનેન્દ્રવિવસ્વતોઃ
રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, જ્યારે માણસોમાં તેનો કોઈ સમાન નથી, ત્યારે તું ઇન્દ્ર કે સૂર્ય જેવાં શક્તિશાળી સાથે કેવી રીતે યુદ્ધ કરવાની આશા રાખે છે?
એવમુક્ત્વા તુ સંરબ્ધં કુમ્ભકર્ણં મહોદરઃ। ઉવાચ રક્ષસાં મધ્યે રાવણં લોકરાવણમ્
આ રીતે ક્રોધિત કુંભકર્ણને કહીને મહોદરાએ રાક્ષસોની વચ્ચે વિશ્વનો ભય બનેલા રાવણને સંબોધન કર્યું.
લબ્ધ્વા પુરસ્તાદ્ વૈદેહીં કિમર્થં ત્વં વિલમ્બસે। યદીચ્છસિ તદા સીતા વશગા તે ભવિષ્યતિ
તમે પહેલાથી જ વૈદેહીને પકડી લીધી છે, તો હવે શા માટે વિલંબ કરો છો? જો ઇચ્છો તો સીતા તરત જ તમારી વશમાં આવી જશે.
દૃષ્ટઃ કશ્ચિદુપાયો મે સીતોપસ્થાનકારકઃ। રુચિતશ્ચેત્ સ્વયા બુદ્ધ્યા રાક્ષસેન્દ્ર તતઃ શૃણુ
મને એક એવો ઉપાય દેખાયો છે, જે સીતા ને તારી સામે લાવી શકે છે; રાક્ષસોના રાજા, જો તને આ વિચાર પસંદ આવે, તો પછી સાંભળ.
અહં દ્વિજિહ્વઃ સંહ્રાદી કુમ્ભકર્ણો વિતર્દનઃ। પઞ્ચ રામવધાયૈતે નિર્યાન્તીત્યવઘોષય
હું, દ્વિજિહ્વ, સંહ્રાદી, કુંભકર્ણ અને વિતર્દન — અમે પાંચ જણ રામને મારવા જઇ રહ્યા છીએ, એવું જાહેર કર.
તતો ગત્વા વયં યુદ્ધં દાસ્યામસ્તસ્ય યત્નતઃ। જેષ્યામો યદિ તે શત્રૂન્ નોપાયૈઃ કાર્યમસ્તિ નઃ
પછી અમે જઈને પૂરી કોશિશથી તેની સામે યુદ્ધ કરીશું; જો અમે તારા દુશ્મનોને જીતી લઈએ, તો પછી કોઈ ઉપાયની જરૂર નહીં રહે.
અથ જીવતિ નઃ શત્રુર્વયં ચ કૃતસંયુગાઃ। તતઃ સમભિપત્સ્યામો મનસા યત્ સમીક્ષિતમ્
પણ જો અમારો દુશ્મન જીવતો રહી જાય અને અમે યુદ્ધથી પાછા આવીએ, તો પછી તું જે વિચાર્યું છે, એ પ્રમાણે આગળ વધીશું.
વયં યુદ્ધાદિહૈષ્યામો રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ। વિદાર્ય સ્વતનું બાણૈ રામનામાઙ્કિતૈઃ શરૈઃ
અમે યુદ્ધમાંથી લોહીથી સ્નાત થઈ, રામના નામવાળા તીરો વડે શરીર છિદ્રાયેલી હાલતમાં અહીં પાછા આવીશું.
ભક્ષિતો રાઘવોઽસ્માભિર્લક્ષ્મણશ્ચેતિ વાદિનઃ। તતઃ પાદૌ ગ્રહીષ્યામસ્ત્વં નઃ કામં પ્રપૂરય
અમે કહેશું કે, 'રાઘવ અને લક્ષ્મણને અમે ભક્ષી લીધા છે,' અને પછી તારા પગ પકડીશું — તું અમારો ઇચ્છિત ફળ આપ.
તતોઽવઘોષય પુરે ગજસ્કન્ધેન પાર્થિવ। હતો રામઃ સહ ભ્રાત્રા સસૈન્ય ઇતિ સર્વતઃ
પછી, રાજા, તું હાથીના પીઠ પર ચડીને શહેરમાં બધે જાહેર કર કે રામ અને તેનો ભાઈ તથા તેમની સેનાનું વિનાશ થઈ ગયું છે.