તતઃ સંતપ્તહૃદયઃ સ્મરન્નિગ્રહમાત્મનઃ। વિનિઃશ્વસ્ય વિનિઃશ્વસ્ય કૃતવૈરો મહાત્મના
પછી, દુઃખથી ભરાયેલા હૃદયથી, પોતાની હાર યાદ કરીને, તેણે વારંવાર ઊંડો શ્વાસ લીધો અને મહાત્મા સાથે વૈર રાખ્યું.
સ દક્ષિણાં દિશં ગત્વા મહિષ્યા સહ રાઘવ। તતાપ પરમં ઘોરં વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ
પછી તેણે પોતાની પત્ની સાથે દક્ષિણ દિશામાં જઈ, હે રાઘવ, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્રે અત્યંત કઠિન તપ આરંભ્યું.
ફલમૂલાશનો દાન્તશ્ચચાર પરમં તપઃ। અથાસ્ય જજ્ઞિરે પુત્રાઃ સત્યધર્મપરાયણાઃ
તે સમયે તેમણે ફળ અને મૂળ ખાધાં, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, ઊંચું તપ કર્યું. પછી તેમને એવા પુત્રો થયા, જે સત્ય અને ધર્મના માર્ગે ચાલનારા હતા.
હવિષ્પન્દો મધુષ્પન્દો દૃઢનેત્રો મહારથઃ। પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
હવિષ્પંદ, મધુષ્પંદ અને દૃઢનેત્ર નામના મહાન રથયોધ્ધા પુત્રો થયા. જ્યારે હજાર વર્ષ પૂરા થયા, ત્યારે બ્રહ્મા, જે લોકપિતામહા છે,
અબ્રવીન્મધુરં વાક્યં વિશ્વામિત્રં તપોધનમ્। જિતા રાજર્ષિલોકાસ્તે તપસા કુશિકાત્મજ
તેણે તપના ધન વિશ્વામિત્રને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'હે કુશિકપુત્ર, તું તપ દ્વારા રાજર્ષિ લોકને જીત્યો છે.'
અનેન તપસા ત્વાં હિ રાજર્ષિરિતિ વિદ્મહે। એવમુક્ત્વા મહાતેજા જગામ સહ દૈવતૈઃ
'આ તપના કારણે અમે તને રાજર્ષિ તરીકે ઓળખીએ છીએ.' એવું કહીને તે મહાપ્રભાવી દેવતાઓ સાથે ચાલ્યો ગયો.
ત્રિવિષ્ટપં બ્રહ્મલોકં લોકાનાં પરમેશ્વરઃ। વિશ્વામિત્રોઽપિ તચ્છ્રુત્વા હ્રિયા કિંચિદવાઙ્મુખઃ
લોકોના પરમેશ્વર બ્રહ્મા ત્રિવિષ્ટપ, એટલે કે બ્રહ્મલોકમાં ગયા. વિશ્વામિત્રે આ સાંભળીને થોડો સંકોચથી નિરાશ થયો.
દુઃખેન મહતાવિષ્ટઃ સમન્યુરિદમબ્રવીત્। તપશ્ચ સુમહત્ તપ્તં રાજર્ષિરિતિ માં વિદુઃ
મોટા દુઃખ અને ગુસ્સાથી ભરાઈ, તેણે કહ્યું: 'મારે તો બહુ મોટું તપ કર્યું છે, છતાં લોકો મને માત્ર રાજર્ષિ જ કહે છે.'
દેવાઃ સર્ષિગણાઃ સર્વે નાસ્તિ મન્યે તપઃ ફલમ્। એવં નિશ્ચિત્ય મનસા ભૂય એવ મહાતપાઃ
'બધા દેવતાઓ અને ઋષિગણો—મને લાગે છે કે તપનું કોઈ ફળ નથી.' એમ મનમાં નક્કી કરીને, એ મહાન તપસ્વીએ,
તપશ્ચચાર ધર્માત્મા કાકુત્સ્થ પરમાત્મવાન્। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ
ધર્મમાં સ્થિત, પરમાત્મા કાકુત્સ્થએ પણ તપ કર્યું. એ જ સમયે, એક સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયજિત વ્યક્તિ,
ત્રિશઙ્કુરિતિ વિખ્યાત ઇક્ષ્વાકુકુલવર્ધનઃ। તસ્ય બુદ્ધિઃ સમુત્પન્ના યજેયમિતિ રાઘવ
ત્રિશંકુ, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશને વધારનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તેણે મનમાં વિચાર્યું: 'હું યજ્ઞ કરું છું, હે રાઘવ.'
ગચ્છેયં સ્વશરીરેણ દેવતાનાં પરાં ગતિમ્। વસિષ્ઠં સ સમાહૂય કથયામાસ ચિન્તિતમ્
'હું મારા શરીરથી દેવતાઓની પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરું.' એમ વિચારી, તેણે વસિષ્ઠને બોલાવી પોતાનું મન જણાવ્યું.
અશક્યમિતિ ચાપ્યુક્તો વસિષ્ઠેન મહાત્મના। પ્રત્યાખ્યાતો વસિષ્ઠેન સ યયૌ દક્ષિણાં દિશમ્
પણ મહાત્મા વસિષ્ઠે તેને કહ્યું: 'આ શક્ય નથી.' વસિષ્ઠે અસ્વીકાર કરતાં, તે દક્ષિણ દિશામાં ગયો.
તતસ્તત્કર્મસિદ્ધ્યર્થં પુત્રાંસ્તસ્ય ગતો નૃપઃ। વાસિષ્ઠા દીર્ઘતપસસ્તપો યત્ર હિ તેપિરે
પછી તે કાર્ય સિદ્ધ થાય એ માટે, રાજાએ વસિષ્ઠના પુત્રો પાસે ગયો, જ્યાં લાંબા સમયથી તપ કરતા વસિષ્ઠપુત્રો હતા.
ત્રિશઙ્કુસ્તુ મહાતેજાઃ શતં પરમભાસ્વરમ્। વસિષ્ઠપુત્રાન્ દદૃશે તપ્યમાનાન્ મનસ્વિનઃ
મહાતેજસ્વી ત્રિશંકુએ ત્યાં વસિષ્ઠના એકસો તેજસ્વી, મનથી સ્થિર એવા પુત્રોને તપ કરતાં જોયા.
સોઽભિગમ્ય મહાત્માનઃ સર્વાનેવ ગુરોઃ સુતાન્। અભિવાદ્યાનુપૂર્વેણ હ્રિયા કિંચિદવાઙ્મુખઃ
તે મહાત્માઓ પાસે ગયો, દરેક ગુરુપુત્રને એક પછી એક નમસ્કાર કર્યા અને થોડો સંકોચથી નમ્રતાપૂર્વક ઊભો રહ્યો.
અબ્રવીત્ સ મહાત્માનઃ સર્વાનેવ કૃતાઞ્જલિઃ। શરણં વઃ પ્રપન્નોઽહં શરણ્યાન્ શરણં ગતઃ
હાથ જોડીને, તેણે બધા મહાત્માઓને કહ્યું: 'હું આશ્રય લેવા આવ્યો છું, આશ્રય આપનારાઓ પાસે આશ્રય માગું છું.'
પ્રત્યાખ્યાતો હિ ભદ્રં વો વસિષ્ઠેન મહાત્મના। યષ્ટુકામો મહાયજ્ઞં તદનુજ્ઞાતુમર્હથ
'મને મહાત્મા વસિષ્ઠે અસ્વીકાર કર્યો છે, તમને શુભ થાય. હું મહાયજ્ઞ કરવા ઇચ્છું છું, તમે મને અનુમતિ આપો.'
ગુરુપુત્રાનહં સર્વાન્ નમસ્કૃત્ય પ્રસાદયે। શિરસા પ્રણતો યાચે બ્રાહ્મણાંસ્તપસિ સ્થિતાન્
'હું બધા ગુરુપુત્રોને વંદન કરીને વિનંતી કરું છું; માથું ઝુકાવી, તપમાં સ્થિત બ્રાહ્મણો પાસે પ્રાર્થના કરું છું.'
તે માં ભવન્તઃ સિદ્ધ્યર્થં યાજયન્તુ સમાહિતાઃ। સશરીરો યથાહં વૈ દેવલોકમવાપ્નુયામ્
'મારા કાર્યની સિદ્ધિ માટે, તમે મન એકાગ્ર કરીને મને યજ્ઞ કરાવો, જેથી હું મારા શરીરથી દેવલોક પ્રાપ્ત કરી શકું.'
પ્રત્યાખ્યાતો વસિષ્ઠેન ગતિમન્યાં તપોધનાઃ। ગુરુપુત્રાનૃતે સર્વાન્ નાહં પશ્યામિ કાંચન
વસિષ્ઠજી દ્વારા નકારવામાં આવ્યા પછી, હે તપસ્વીઓ, હું ગુરુપુત્રો સિવાય બીજી કોઈ રીત જોઈ શકતો નથી.
ઇક્ષ્વાકૂણાં હિ સર્વેષાં પુરોધાઃ પરમા ગતિઃ। તસ્માદનન્તરં સર્વે ભવન્તો દૈવતં મમ
ઇક્ષ્વાકુઓમાં બધા માટે કુળપુજારી જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે; તેથી, તેમના પછી તમે બધા જ મારા માટે દેવતાસમાન છો.
thumb|અષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે અષ્ટપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૧-
શ્રીમદ્વાલ્મીકી રામાયણના બાલકાંડમાં અઠાવનમો સર્ગ સાંભળો.
તતસ્ત્રિશઙ્કોર્વચનં શ્રુત્વા ક્રોધસમન્વિતમ્। ઋષિપુત્રશતં રામ રાજાનમિદમબ્રવીત્
પછી, હે રામ, ત્રિશંકુના ગુસ્સાથી ભરેલા શબ્દો સાંભળીને, ઋષિના સો પુત્રોએ રાજાને આ રીતે કહ્યું:
પ્રત્યાખ્યાતોઽસિ દુર્મેધો ગુરુણા સત્યવાદિના। તં કથં સમતિક્રમ્ય શાખાન્તરમુપેયિવાન્
તને તારા સત્યવંત ગુરુએ નકારી દીધો છે, હે દુર્વૃત્ત, તો પછી તું કેવી રીતે બીજાં શાખામાં ગયો?
ઇક્ષ્વાકૂણાં હિ સર્વેષાં પુરોધાઃ પરમા ગતિઃ। ન ચાતિક્રમિતું શક્યં વચનં સત્યવાદિનઃ
ઇક્ષ્વાકુઓમાં સૌ માટે કુળપુજારી શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે; અને સત્ય બોલનારના શબ્દોનું ઉલ્લંઘન કરી શકાતું નથી.
અશક્યમિતિ સોવાચ વસિષ્ઠો ભગવાનૃષિઃ। તં વયં વૈ સમાહર્તું ક્રતું શક્તાઃ કથંચન
વસિષ્ઠજી એ કહ્યું કે 'આ અશક્ય છે'; છતાં, અમે કોઈ રીતે યજ્ઞ એકત્રિત કરી શકીએ છીએ.
બાલિશસ્ત્વં નરશ્રેષ્ઠ ગમ્યતાં સ્વપુરં પુનઃ। યાજને ભગવાન્ શક્તસ્ત્રૈલોક્યસ્યાપિ પાર્થિવ
તુ બાળિશ છે, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, ફરી તારા શહેરમાં જા. ભગવાન તો ત્રણેય લોક માટે પણ યજ્ઞ કરી શકે છે, હે રાજા.
અવમાનં કથં કર્તું તસ્ય શક્ષ્યામહે વયમ્। તેષાં તદ્ વચનં શ્રુત્વા ક્રોધપર્યાકુલાક્ષરમ્
અમે કેવી રીતે તેમને અપમાન કરી શકીએ? તેમનાં ગુસ્સાથી ભરેલા શબ્દો સાંભળીને—
સ રાજા પુનરેવૈતાનિદં વચનમબ્રવીત્। પ્રત્યાખ્યાતો ભગવતા ગુરુપુત્રૈસ્તથૈવ હિ
પછી રાજાએ ફરીથી તેમને કહ્યું: 'મને ભગવાને અને ગુરુપુત્રોએ પણ નકારી દીધો છે.'