શંસ કસ્માદ્ ભયં તેઽત્ર કો વા પ્રેતો ભવિષ્યતિ। ભ્રાતરં રાવણઃ ક્રુદ્ધં કુમ્ભકર્ણમવસ્થિતમ્
'કહો, તને અહીં શાનો ડર છે? કોણ મરવાનો છે?' એમ રાવણે પોતાના ક્રોધિત ભાઈ કુંભકર્ણને પૂછ્યું.
રોષેણ પરિવૃત્તાભ્યાં નેત્રાભ્યાં વાક્યમબ્રવીત્। અદ્ય તે સુમહાન્ કાલઃ શયાનસ્ય મહાબલ
ક્રોધથી ફેરવાયેલી આંખોથી તેણે કહ્યું: 'હે મહાબલી, તને સૂઈને બહુ લાંબો સમય થઈ ગયો છે.'
સુષુપ્તસ્ત્વં ન જાનીષે મમ રામકૃતં ભયમ્। એષ દાશરથિઃ શ્રીમાન્ સુગ્રીવસહિતો બલી
'તું ઊંઘમાં હતો એટલે રામે મને જે ભય આપ્યું તે તને ખબર નહોતી. દશરથપુત્ર, તેજસ્વી અને બલવાન, સુગ્રીવ સાથે અહીં આવ્યો છે.'
સમુદ્રં લઙ્ઘયિત્વા તુ મૂલં નઃ પરિકૃન્તતિ। હન્ત પશ્યસ્વ લઙ્કાયાં વનાન્યુપવનાનિ ચ
સમુદ્ર પાર કરી ને, એ આપણાં મૂળને કાપી રહ્યો છે. જુઓ તો, લંકામાં કેટલાંય વન અને બગીચાઓ છે.
સેતુના સુખમાગત્ય વાનરૈકાર્ણવં કૃતમ્। યે રાક્ષસા મુખ્યતમા હતાસ્તે વાનરૈર્યુધિ
પુલ બનાવીને વાનરોએ સહેલાઈથી દરિયો પાર કરી લીધો છે અને આખો દરિયો વાનરોથી ભરાઈ ગયો છે. લડાઈમાં વાનરોએ આપણા મુખ્ય રાક્ષસોને મારી નાખ્યા છે.
વાનરાણાં ક્ષયં યુદ્ધે ન પશ્યામિ કથંચન। ન ચાપિ વાનરા યુદ્ધે જિતપૂર્વાઃ કદાચન
મારે તો લડાઈમાં વાનરોનો નાશ થતો ક્યાંય દેખાતો નથી, અને વાનરો ક્યારેય યુદ્ધમાં હાર્યા પણ નથી.
તદેતદ્ ભયમુત્પન્નં ત્રાયસ્વેહ મહાબલ। નાશય ત્વમિમાનદ્ય તદર્થં બોધિતો ભવાન્
હવે તો ભય ઊભું થયું છે, હે મહાબલી, અમને અહીં બચાવો. આજે જ આ દુશ્મનોનો નાશ કરો; એ માટે જ તમને જાગૃત કરાયા છો.
સર્વક્ષપિતકોશં ચ સ ત્વમભ્યુપપદ્ય મામ્। ત્રાયસ્વેમાં પુરીં લઙ્કાં બાલવૃદ્ધાવશેષિતામ્
મારું આખું ખજાનો ખાલી થઈ ગયું છે, એટલે હું તમારી પાસે આવ્યો છું. હવે લંકા શહેરમાં માત્ર બાળકો અને વૃદ્ધો જ બાકી રહ્યા છે, એ શહેરને બચાવો.
ભ્રાતુરર્થે મહાબાહો કુરુ કર્મ સુદુષ્કરમ્। મયૈવં નોક્તપૂર્વો હિ ભ્રાતા કશ્ચિત્ પરંતપ
ભાઈના હિત માટે, હે મહાબાહુ, આ બહુ જ મુશ્કેલ કામ કરો. હું ક્યારેય કોઈ ભાઈને આવી રીતે કહ્યું નથી, હે દુશ્મનોને હરાવનાર.
ત્વય્યસ્તિ મમ ચ સ્નેહઃ પરા સમ્ભાવના ચ મે। દેવાસુરેષુ યુદ્ધેષુ બહુશો રાક્ષસર્ષભ
તમારા અને મારા વચ્ચે પ્રેમ છે અને હું તમારું બહુ માન રાખું છું. દેવો અને અસુરો સાથેના યુદ્ધોમાં, હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે ઘણીવાર જીત્યા છો.
ત્વયા દેવાઃ પ્રતિવ્યૂહ્ય નિર્જિતાશ્ચાસુરા યુધિ
તમારા દ્વારા દેવોને અટકાવાયા છે અને યુદ્ધમાં અસુરોને હરાવાયા છે.
તદેતત્ સર્વમાતિષ્ઠ વીર્યં ભીમપરાક્રમ। નહિ તે સર્વભૂતેષુ દૃશ્યતે સદૃશો બલી
હવે તમારું આખું બળ અને ભયાનક પરાક્રમ બતાવો, કેમ કે બધા જીવોમાં તમારાથી બળવાન બીજું કોઈ નથી દેખાતું.
કુરુષ્વ મે પ્રિયહિતમેતદુત્તમં યથાપ્રિયં પ્રિયરણ બાન્ધવપ્રિય। સ્વતેજસા વ્યથય સપત્નવાહિનીં શરદ્ઘનં પવન ઇવોદ્યતો મહાન્
મારા માટે આ શ્રેષ્ઠ અને મનગમતું કામ કરો, હે યુદ્ધપ્રિય અને સગાંને પ્રિય. તમારા તેજથી દુશ્મનના સૈન્યને તોડી નાખો, જેમ પવન પતઝડના વાદળોને ઉડાડી દે છે.
thumb|ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે ત્રેસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તસ્ય રાક્ષસરાજસ્ય નિશમ્ય પરિદેવિતમ્। કુમ્ભકર્ણો બભાષેદં વચનં પ્રજહાસ ચ
રાક્ષસોના રાજાની વ્યથા સાંભળી, કુંભકર્ણે આ શબ્દો કહ્યા અને હસી પડ્યો.
દૃષ્ટો દોષો હિ યોઽસ્માભિઃ પુરા મન્ત્રવિનિર્ણયે। હિતેષ્વનભિયુક્તેન સોઽયમાસાદિતસ્ત્વયા
અપણે પહેલાં જ સલાહમાં જે ભૂલ જોઈ હતી, અને જે તમારા હિતમાં લાગેલા નહોતા, એ ભૂલ હવે તમારે અનુભવી છે.
શીઘ્રં ખલ્વભ્યુપેતં ત્વાં ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ। નિરયેષ્વેવ પતનં યથા દુષ્કૃતકર્મણઃ
તમે ઝડપથી પાપ કર્મનું ફળ ભોગવી લીધું છે; જેમ દુષ્કર્મ કરનારને નરકમાં પડવું પડે છે, એમ.
પ્રથમં વૈ મહારાજ કૃત્યમેતદચિન્તિતમ્। કેવલં વીર્યદર્પેણ નાનુબન્ધો વિચારિતઃ
હે મહારાજ, આ કામ પહેલાં વિચારે વિના, ફક્ત પોતાની તાકાતના અહંકારમાં, શરૂ કર્યું હતું; પરિણામની ચિંતાં જ નહોતી.
યઃ પશ્ચાત્પૂર્વકાર્યાણિ કુર્યાદૈશ્વર્યમાસ્થિતઃ। પૂર્વં ચોત્તરકાર્યાણિ ન સ વેદ નયાનયૌ
જે સત્તામાં રહીને, પહેલાં કરવાનું કામ પછી કરે છે અને પછી કરવાનું કામ પહેલાં કરે છે, એ સાચું-ખોટું જાણતો જ નથી.
દેશકાલવિહીનાનિ કર્માણિ વિપરીતવત્। ક્રિયમાણાનિ દુષ્યન્તિ હવીંષ્યપ્રયતેષ્વિવ
જે કામો યોગ્ય સમય અને સ્થળ વિના કે ઉલટાં કરવામાં આવે છે, એ બગડી જાય છે, જેમ યોગ્ય રીતે ન કરેલા હવન બગડે છે.
ત્રયાણાં પઞ્ચધા યોગં કર્મણાં યઃ પ્રપદ્યતે। સચિવૈઃ સમયં કૃત્વા સ સમ્યગ્ વર્તતે પથિ
જે મંત્રીમંડળ સાથે વિચાર વિમર્શ કરીને ત્રણ પ્રકારના કામોના પાંચ રીતે સંયોજન કરે છે, એ જ સાચા માર્ગે ચાલે છે.
યથાગમં ચ યો રાજા સમયં ચ ચિકીર્ષતિ। બુધ્યતે સચિવૈર્બુદ્ધ્યા સુહૃદશ્ચાનુપશ્યતિ
જે રાજા પરંપરાગત રીત પ્રમાણે કરાર કરવા ઈચ્છે છે, તે પોતાના મંત્રીઓની સમજથી અને મિત્રો સાથે વિચારવિમર્શ કરીને એ સમજણ પ્રાપ્ત કરે છે.
ધર્મમર્થં હિ કામં વા સર્વાન્ વા રક્ષસાં પતે। ભજેત પુરુષઃ કાલે ત્રીણિ દ્વન્દ્વાનિ વા પુનઃ
હે રાક્ષસોના રાજા, માણસે યોગ્ય સમયે ધર્મ, સંપત્તિ કે કામમાંથી કોઈ એક, બે અથવા ત્રણેયનું પાલન કરવું જોઈએ.
ત્રિષુ ચૈતેષુ યચ્છ્રેષ્ઠં શ્રુત્વા તન્નાવબુધ્યતે। રાજા વા રાજમાત્રો વા વ્યર્થં તસ્ય બહુશ્રુતમ્
આ ત્રણમાંથી શ્રેષ્ઠ શું છે એ સાંભળ્યા પછી પણ જો રાજા કે તેનો મંત્રી એ સમજતો નથી, તો તેની બધી શીખ વ્યર્થ જાય છે.
ઉપપ્રદાનં સાન્ત્વં ચ ભેદં કાલે ચ વિક્રમમ્। યોગં ચ રક્ષસાં શ્રેષ્ઠ તાવુભૌ ચ નયાનયૌ
હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, મૈત્રી, દાન, ફૂટ પાડવી, યોગ્ય સમયે પરાક્રમ અને જોડાણ—આ બધામાં યોગ્ય અને અયોગ્ય બંને જાણવું જોઈએ.
કાલે ધર્માર્થકામાન્ યઃ સમ્મન્ત્ર્ય સચિવૈઃ સહ। નિષેવેતાત્મવાઁલ્લોકે ન સ વ્યસનમાપ્નુયાત્
જે માણસ બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓ સાથે સલાહ કરીને યોગ્ય સમયે ધર્મ, સંપત્તિ અને કામનું પાલન કરે છે અને પોતાને સંયમમાં રાખે છે, તે ક્યારેય દુઃખમાં પડતો નથી.
હિતાનુબન્ધમાલોક્ય કુર્યાત્ કાર્યમિહાત્મનઃ। રાજા સહાર્થતત્ત્વજ્ઞૈઃ સચિવૈર્બુદ્ધિજીવિભિઃ
રાજાએ હંમેશા લાભની જોડાણ જોઈને, સંપત્તિનું તત્વ જાણતા અને બુદ્ધિથી જીવતા મંત્રીઓ સાથે મળીને પોતાનું કામ કરવું જોઈએ.
અનભિજ્ઞાય શાસ્ત્રાર્થાન્ પુરુષાઃ પશુબુદ્ધયઃ। પ્રાગલ્ભ્યાદ્ વક્તુમિચ્છન્તિ મન્ત્રિષ્વભ્યન્તરીકૃતાઃ
જે લોકો શાસ્ત્રનો અર્થ જાણતા નથી અને પશુ જેવી બુદ્ધિ ધરાવે છે, તેઓ મંત્રીઓમાં સ્થાન મળતાં જ ધાડસથી બોલવા ઈચ્છે છે.
અશાસ્ત્રવિદુષાં તેષાં કાર્યં નાભિહિતં વચઃ। અર્થશાસ્ત્રાનભિજ્ઞાનાં વિપુલાં શ્રિયમિચ્છતામ્
જે લોકો શાસ્ત્ર જાણતા નથી અને સંપત્તિનું જ્ઞાન વગર મોટું વૈભવ ઈચ્છે છે, તેમની વાતને કામમાં લેવી નહીં.
અહિતં ચ હિતાકારં ધાર્ષ્ટ્યાજ્જલ્પન્તિ યે નરાઃ। અવશ્યં મન્ત્રબાહ્યાસ્તે કર્તવ્યાઃ કૃત્યદૂષકાઃ
જે લોકો ધાડસથી હિતના રૂપમાં અહિતની વાત કરે છે, તેઓને સલાહમાંથી દૂર રાખવા જ જોઈએ, કેમ કે તેઓ કામ બગાડે છે.