રાક્ષસાનાં સહસ્રૈશ્ચ વૃતઃ પરમદુર્જયઃ। ગૃહેભ્યઃ પુષ્પવર્ષેણ કીર્યમાણસ્તદા યયૌ
હજારો રાક્ષસો સાથે ઘેરાયેલો, જેને જીતવું અત્યંત મુશ્કેલ હતું, તે ઘરોમાંથી ફૂલ વરસાવતાં આગળ વધ્યો.
સ હેમજાલવિતતં ભાનુભાસ્વરદર્શનમ્। દદર્શ વિપુલં રમ્યં રાક્ષસેન્દ્રનિવેશનમ્
તેને રાક્ષસોના રાજાના વિશાળ અને સુંદર મહેલનું દર્શન થયું, જે સોનાની જાળીથી શોભિત અને સૂર્ય જેવી તેજસ્વી હતી.
સ તત્તદા સૂર્ય ઇવાભ્રજાલં પ્રવિશ્ય રક્ષોધિપતેર્નિવેશનમ્। દદર્શ દૂરેઽગ્રજમાસનસ્થં સ્વયંભુવં શક્ર ઇવાસનસ્થમ્
પછી તે, જાણે સૂર્ય વાદળોમાં પ્રવેશે તેમ, રાક્ષસાધિપતિના મહેલમાં ગયો અને દૂર બેઠેલા પોતાના મોટા ભાઈને, જાણે ઇન્દ્ર સિંહાસન પર બેઠા હોય તેમ, જોયા.
ભ્રાતુઃ સ ભવનં ગચ્છન્ રક્ષોગણસમન્વિતઃ। કુમ્ભકર્ણઃ પદન્યાસૈરકમ્પયત મેદિનીમ્
ભાઈના મહેલ તરફ રાક્ષસોના ટોળાં સાથે જતા કુંભકર્ણના પગલાંથી ધરતી ધ્રુજી ઉઠી.
સોઽભિગમ્ય ગૃહં ભ્રાતુઃ કક્ષ્યામભિવિગાહ્ય ચ। દદર્શોદ્વિગ્નમાસીનં વિમાને પુષ્પકે ગુરુમ્
ભાઈના ઘરમાં પહોંચીને અને અંદરની ઓરડીમાં પ્રવેશીને, તેણે પુષ્પક વિમાનમાં બેઠેલા, ચિંતિત પોતાના પૂજ્ય ભાઈને જોયા.
અથ દૃષ્ટ્વા દશગ્રીવઃ કુમ્ભકર્ણમુપસ્થિતમ્। તૂર્ણમુત્થાય સંહૃષ્ટઃ સંનિકર્ષમુપાનયત્
પછી કુંભકર્ણને હાજર જોઈ દશમુખ તરત જ ખુશીથી ઊભો થયો અને તેને નજીક બોલાવ્યો.
અથાસીનસ્ય પર્યઙ્કે કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ। ભ્રાતુર્વવન્દે ચરણૌ કિં કૃત્યમિતિ ચાબ્રવીત્
પછી મહાબલી કુંભકર્ણ પથારી પર બેઠા ત્યારે, તેણે ભાઈના પગે વંદન કર્યું અને પૂછ્યું: 'શું કરવું છે?'
ઉત્પત્ય ચૈનં મુદિતો રાવણઃ પરિષસ્વજે। સ ભ્રાત્રા સમ્પરિષ્વક્તો યથાવચ્ચાભિનન્દિતઃ
રાવણે આનંદથી ઊભા રહીને તેને ભેટી લીધા; અને ભાઈના આલિંગનથી તે યોગ્ય રીતે આવકારવામાં આવ્યો.
કુમ્ભકર્ણઃ શુભં દિવ્યં પ્રતિપેદે વરાસનમ્। સ તદાસનમાશ્રિત્ય કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ
કુંભકર્ણે શુભ અને દિવ્ય આસન સ્વીકાર્યું; અને તે મહાબલી કુંભકર્ણ તે આસન પર બેઠા.
સંરક્તનયનઃ ક્રોધાદ્ રાવણં વાક્યમબ્રવીત્। કિમર્થમહમાદૃત્ય ત્વયા રાજન્ પ્રબોધિતઃ
ક્રોધથી આંખો લાલ કરીને તેણે રાવણને કહ્યું: 'રાજા, મને આવડી તાત્કાલિકતાથી કેમ જગાડ્યો?'
શંસ કસ્માદ્ ભયં તેઽત્ર કો વા પ્રેતો ભવિષ્યતિ। ભ્રાતરં રાવણઃ ક્રુદ્ધં કુમ્ભકર્ણમવસ્થિતમ્
'કહો, તને અહીં શાનો ડર છે? કોણ મરવાનો છે?' એમ રાવણે પોતાના ક્રોધિત ભાઈ કુંભકર્ણને પૂછ્યું.
રોષેણ પરિવૃત્તાભ્યાં નેત્રાભ્યાં વાક્યમબ્રવીત્। અદ્ય તે સુમહાન્ કાલઃ શયાનસ્ય મહાબલ
ક્રોધથી ફેરવાયેલી આંખોથી તેણે કહ્યું: 'હે મહાબલી, તને સૂઈને બહુ લાંબો સમય થઈ ગયો છે.'
સુષુપ્તસ્ત્વં ન જાનીષે મમ રામકૃતં ભયમ્। એષ દાશરથિઃ શ્રીમાન્ સુગ્રીવસહિતો બલી
'તું ઊંઘમાં હતો એટલે રામે મને જે ભય આપ્યું તે તને ખબર નહોતી. દશરથપુત્ર, તેજસ્વી અને બલવાન, સુગ્રીવ સાથે અહીં આવ્યો છે.'
સમુદ્રં લઙ્ઘયિત્વા તુ મૂલં નઃ પરિકૃન્તતિ। હન્ત પશ્યસ્વ લઙ્કાયાં વનાન્યુપવનાનિ ચ
સમુદ્ર પાર કરી ને, એ આપણાં મૂળને કાપી રહ્યો છે. જુઓ તો, લંકામાં કેટલાંય વન અને બગીચાઓ છે.
સેતુના સુખમાગત્ય વાનરૈકાર્ણવં કૃતમ્। યે રાક્ષસા મુખ્યતમા હતાસ્તે વાનરૈર્યુધિ
પુલ બનાવીને વાનરોએ સહેલાઈથી દરિયો પાર કરી લીધો છે અને આખો દરિયો વાનરોથી ભરાઈ ગયો છે. લડાઈમાં વાનરોએ આપણા મુખ્ય રાક્ષસોને મારી નાખ્યા છે.
વાનરાણાં ક્ષયં યુદ્ધે ન પશ્યામિ કથંચન। ન ચાપિ વાનરા યુદ્ધે જિતપૂર્વાઃ કદાચન
મારે તો લડાઈમાં વાનરોનો નાશ થતો ક્યાંય દેખાતો નથી, અને વાનરો ક્યારેય યુદ્ધમાં હાર્યા પણ નથી.
તદેતદ્ ભયમુત્પન્નં ત્રાયસ્વેહ મહાબલ। નાશય ત્વમિમાનદ્ય તદર્થં બોધિતો ભવાન્
હવે તો ભય ઊભું થયું છે, હે મહાબલી, અમને અહીં બચાવો. આજે જ આ દુશ્મનોનો નાશ કરો; એ માટે જ તમને જાગૃત કરાયા છો.
સર્વક્ષપિતકોશં ચ સ ત્વમભ્યુપપદ્ય મામ્। ત્રાયસ્વેમાં પુરીં લઙ્કાં બાલવૃદ્ધાવશેષિતામ્
મારું આખું ખજાનો ખાલી થઈ ગયું છે, એટલે હું તમારી પાસે આવ્યો છું. હવે લંકા શહેરમાં માત્ર બાળકો અને વૃદ્ધો જ બાકી રહ્યા છે, એ શહેરને બચાવો.
ભ્રાતુરર્થે મહાબાહો કુરુ કર્મ સુદુષ્કરમ્। મયૈવં નોક્તપૂર્વો હિ ભ્રાતા કશ્ચિત્ પરંતપ
ભાઈના હિત માટે, હે મહાબાહુ, આ બહુ જ મુશ્કેલ કામ કરો. હું ક્યારેય કોઈ ભાઈને આવી રીતે કહ્યું નથી, હે દુશ્મનોને હરાવનાર.
ત્વય્યસ્તિ મમ ચ સ્નેહઃ પરા સમ્ભાવના ચ મે। દેવાસુરેષુ યુદ્ધેષુ બહુશો રાક્ષસર્ષભ
તમારા અને મારા વચ્ચે પ્રેમ છે અને હું તમારું બહુ માન રાખું છું. દેવો અને અસુરો સાથેના યુદ્ધોમાં, હે રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે ઘણીવાર જીત્યા છો.
ત્વયા દેવાઃ પ્રતિવ્યૂહ્ય નિર્જિતાશ્ચાસુરા યુધિ
તમારા દ્વારા દેવોને અટકાવાયા છે અને યુદ્ધમાં અસુરોને હરાવાયા છે.
તદેતત્ સર્વમાતિષ્ઠ વીર્યં ભીમપરાક્રમ। નહિ તે સર્વભૂતેષુ દૃશ્યતે સદૃશો બલી
હવે તમારું આખું બળ અને ભયાનક પરાક્રમ બતાવો, કેમ કે બધા જીવોમાં તમારાથી બળવાન બીજું કોઈ નથી દેખાતું.
કુરુષ્વ મે પ્રિયહિતમેતદુત્તમં યથાપ્રિયં પ્રિયરણ બાન્ધવપ્રિય। સ્વતેજસા વ્યથય સપત્નવાહિનીં શરદ્ઘનં પવન ઇવોદ્યતો મહાન્
મારા માટે આ શ્રેષ્ઠ અને મનગમતું કામ કરો, હે યુદ્ધપ્રિય અને સગાંને પ્રિય. તમારા તેજથી દુશ્મનના સૈન્યને તોડી નાખો, જેમ પવન પતઝડના વાદળોને ઉડાડી દે છે.
thumb|ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે ત્રેસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તસ્ય રાક્ષસરાજસ્ય નિશમ્ય પરિદેવિતમ્। કુમ્ભકર્ણો બભાષેદં વચનં પ્રજહાસ ચ
રાક્ષસોના રાજાની વ્યથા સાંભળી, કુંભકર્ણે આ શબ્દો કહ્યા અને હસી પડ્યો.
દૃષ્ટો દોષો હિ યોઽસ્માભિઃ પુરા મન્ત્રવિનિર્ણયે। હિતેષ્વનભિયુક્તેન સોઽયમાસાદિતસ્ત્વયા
અપણે પહેલાં જ સલાહમાં જે ભૂલ જોઈ હતી, અને જે તમારા હિતમાં લાગેલા નહોતા, એ ભૂલ હવે તમારે અનુભવી છે.
શીઘ્રં ખલ્વભ્યુપેતં ત્વાં ફલં પાપસ્ય કર્મણઃ। નિરયેષ્વેવ પતનં યથા દુષ્કૃતકર્મણઃ
તમે ઝડપથી પાપ કર્મનું ફળ ભોગવી લીધું છે; જેમ દુષ્કર્મ કરનારને નરકમાં પડવું પડે છે, એમ.
પ્રથમં વૈ મહારાજ કૃત્યમેતદચિન્તિતમ્। કેવલં વીર્યદર્પેણ નાનુબન્ધો વિચારિતઃ
હે મહારાજ, આ કામ પહેલાં વિચારે વિના, ફક્ત પોતાની તાકાતના અહંકારમાં, શરૂ કર્યું હતું; પરિણામની ચિંતાં જ નહોતી.
યઃ પશ્ચાત્પૂર્વકાર્યાણિ કુર્યાદૈશ્વર્યમાસ્થિતઃ। પૂર્વં ચોત્તરકાર્યાણિ ન સ વેદ નયાનયૌ
જે સત્તામાં રહીને, પહેલાં કરવાનું કામ પછી કરે છે અને પછી કરવાનું કામ પહેલાં કરે છે, એ સાચું-ખોટું જાણતો જ નથી.
દેશકાલવિહીનાનિ કર્માણિ વિપરીતવત્। ક્રિયમાણાનિ દુષ્યન્તિ હવીંષ્યપ્રયતેષ્વિવ
જે કામો યોગ્ય સમય અને સ્થળ વિના કે ઉલટાં કરવામાં આવે છે, એ બગડી જાય છે, જેમ યોગ્ય રીતે ન કરેલા હવન બગડે છે.