સમ્પૃષ્ટો રાજપુત્રેણ રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા। વિભીષણો મહાપ્રાજ્ઞઃ કાકુત્સ્થમિદમબ્રવીત્
નિર્દોષ કર્મો ધરાવતા રાજપુત્ર રામે પૂછતાં, વિભીષણે કાકુત્સ્થને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
યેન વૈવસ્વતો યુદ્ધે વાસવશ્ચ પરાજિતઃ। સૈષ વિશ્રવસઃ પુત્રઃ કુમ્ભકર્ણઃ પ્રતાપવાન્। અસ્ય પ્રમાણસદૃશો રાક્ષસોઽન્યો ન વિદ્યતે
જેણે યુદ્ધમાં વૈવસ્વત અને ઇન્દ્રને હરાવ્યા, એ વિશ્રવાસનો પુત્ર, પ્રભાવી કુંભકર્ણ છે; એની સમાન કાયાવાળો બીજો કોઈ રાક્ષસ નથી.
એતેન દેવા યુધિ દાનવાશ્ચ યક્ષા ભુજંગાઃ પિશિતાશનાશ્ચ। ગન્ધર્વવિદ્યાધરકિંનરાશ્ચ સહસ્રશો રાઘવ સમ્પ્રભગ્નાઃ
રાઘવ, એના હાથથી હજારો દેવ, દાનવ, યક્ષ, સાપ, માંસખોર, ગંધર્વ, વિદ્યાધર અને કિન્નર યુદ્ધમાં હરાઈ ચૂક્યા છે.
શૂલપાણિં વિરૂપાક્ષં કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્। હન્તું ન શેકુસ્ત્રિદશાઃ કાલોઽયમિતિ મોહિતાઃ
શૂળ ધારણ કરતો, વિકૃત આંખો ધરાવતો અને મહાબળવાન કુંભકર્ણ દેવતાઓથી મારવામાં અસમર્થ રહ્યો; તેઓ મોહમાં આવી 'આજ સમય છે' એમ માની બેઠા.
પ્રકૃત્યા હ્યેષ તેજસ્વી કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ। અન્યેષાં રાક્ષસેન્દ્રાણાં વરદાનકૃતં બલમ્
કુંભકર્ણ તો સ્વભાવથી જ તેજસ્વી અને મહાબળવાન છે; જ્યારે બીજા રાક્ષસ રાજાઓને મળેલું બળ તો તેમને મળેલી વરદાનોથી છે.
બાલેન જાતમાત્રેણ ક્ષુધાર્તેન મહાત્મના। ભક્ષિતાનિ સહસ્રાણિ પ્રજાનાં સુબહૂન્યપિ
જન્મતાની સાથે જ ભૂખ્યો રહેલો આ મહાન આત્મા બાળપણમાં જ હજારો જીવંત પ્રજાઓને ભક્ષી ગયો હતો.
તેષુ સમ્ભક્ષ્યમાણેષુ પ્રજા ભયનિપીડિતાઃ। યાન્ત સ્મ શરણં શક્રં તમપ્યર્થં ન્યવેદયન્
જ્યારે એ પ્રજાઓ ભક્ષાતી હતી, ત્યારે ડરી ગયેલી પ્રજાએ શરણ માટે ઇન્દ્ર પાસે જઈને આખી વાત કહી.
સ કુમ્ભકર્ણં કુપિતો મહેન્દ્રો જઘાન વજ્રેણ શિતેન વજ્રી। સ શક્રવજ્રાભિહતો મહાત્મા ચચાલ કોપાચ્ચ ભૃશં નનાદ
પછી ક્રોધિત મહેન્દ્રએ કુંભકર્ણને તીક્ષ્ણ વજ્રથી પ્રહાર કર્યો; શક્રના વજ્રથી ઘાયલ થયેલા એ મહાન આત્મા ગુસ્સે ધ્રૂજી ઉઠ્યો અને જોરથી દહાડ્યો.
તસ્ય નાનદ્યમાનસ્ય કુમ્ભકર્ણસ્ય રક્ષસઃ। શ્રુત્વા નિનાદં વિત્રસ્તાઃ પ્રજા ભૂયો વિતત્રસુઃ
કુંભકર્ણ રાક્ષસની એ ભયાનક દહાડ સાંભળી, ડરી ગયેલી પ્રજાઓની ભય 더욱 વધી ગઈ.
તતઃ ક્રુદ્ધો મહેન્દ્રસ્ય કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ। નિષ્કૃષ્યૈરાવતાદ્ દન્તં જઘાનોરસિ વાસવમ્
પછી ક્રોધિત અને મહાબળવાન કુંભકર્ણે એરાવતના દાંત ખેંચી કાઢ્યો અને વાસવના છાતી પર ઘા કર્યો.
કુમ્ભકર્ણપ્રહારાર્તો વિજજ્વાલ સ વાસવઃ। તતો વિષેદુઃ સહસા દેવા બ્રહ્મર્ષિદાનવાઃ
કુંભકર્ણના ઘા થી વાસવ દુખથી જલી ઉઠ્યો; ત્યારે અચાનક બધા દેવો, બ્રહ્મર્ષિ અને દાનવો નિરાશ થઈ ગયા.
પ્રજાભિઃ સહ શક્રશ્ચ યયૌ સ્થાનં સ્વયંભુવઃ। કુમ્ભકર્ણસ્ય દૌરાત્મ્યં શશંસુસ્તે પ્રજાપતેઃ
પ્રજાઓ સાથે ઇન્દ્ર સ્વયંભૂના સ્થાન પર ગયો અને બધા મળીને પ્રજાપતિને કુંભકર્ણના દુષ્કૃત્યની ફરિયાદ કરી.
પ્રજાનાં ભક્ષણં ચાપિ દેવાનાં ચાપિ ધર્ષણમ્। આશ્રમધ્વંસનં ચાપિ પરસ્ત્રીહરણં ભૃશમ્
લોકોને ખાવું, દેવતાઓને દુઃખ આપવું, આશ્રમોનો નાશ કરવો અને બીજાની પત્નીઓને વારંવાર અપહરણ કરવું—
એવં પ્રજા યદિ ત્વેષ ભક્ષયિષ્યતિ નિત્યશઃ। અચિરેણૈવ કાલેન શૂન્યો લોકો ભવિષ્યતિ
જો એ આ રીતે લોકોનું સતત ભક્ષણ કરતો રહેશે, તો થોડા જ સમયમાં આખું જગત ખાલી થઈ જશે.
વાસવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વલોકપિતામહઃ। રક્ષાંસ્યાવાહયામાસ કુમ્ભકર્ણં દદર્શ હ
વાસવના વચન સાંભળી, સર્વલોકોના પિતામહે રાક્ષસોને બોલાવ્યા અને કુંભકર્ણને જોયો.
કુમ્ભકર્ણં સમીક્ષ્યૈવ વિતત્રાસ પ્રજાપતિઃ। કુમ્ભકર્ણમથાશ્વાસ્તઃ સ્વયંભૂરિદમબ્રવીત્
કુંભકર્ણને જોઈને પ્રજાપતિ ડરી ગયા; પછી પોતે શાંત થઈ, સ્વયંભૂએ આ રીતે કહ્યું.
ધ્રુવં લોકવિનાશાય પૌલસ્ત્યેનાસિ નિર્મિતઃ। તસ્માત્ ત્વમદ્યપ્રભૃતિ મૃતકલ્પઃ શયિષ્યસે
નક્કી છે કે તું પૌલસ્ત્યના પુત્ર દ્વારા લોકવિનાશ માટે જ સર્જાયો છે; તેથી આજથી તું મૃતક જેવો ઊંઘીશ.
બ્રહ્મશાપાભિભૂતોઽથ નિપપાતાગ્રતઃ પ્રભોઃ। તતઃ પરમસમ્ભ્રાન્તો રાવણો વાક્યમબ્રવીત્
બ્રહ્માના શાપથી પીડાઈ, તે પ્રભુના આગળ પડી ગયો; ત્યારબાદ રાવણ ખૂબ ગભરાઈને બોલ્યો.
પ્રવૃદ્ધઃ કાઞ્ચનો વૃક્ષઃ ફલકાલે નિકૃત્યતે। ન નપ્તારં સ્વકં ન્યાય્યં શપ્તુમેવં પ્રજાપતે
સોનાનો વૃક્ષ ફળ આવે ત્યારે કપાઈ જાય છે; પ્રજાપતિ, પોતાના યોગ્ય પૌત્રને આ રીતે શાપ આપવો યોગ્ય નથી.
ન મિથ્યાવચનશ્ચ ત્વં સ્વપ્સ્યત્યેવ ન સંશયઃ। કાલસ્તુ ક્રિયતામસ્ય શયને જાગરે તથા
તમે ક્યારેય ખોટું બોલતા નથી; એ ચોક્કસ ઊંઘશે, એમાં શંકા નથી. પણ એના ઊંઘવા અને જાગવાની મર્યાદા નક્કી થવી જોઈએ.
રાવણસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ્વયંભૂરિદમબ્રવીત્। શયિતા હ્યેષ ષણ્માસમેકાહં જાગરિષ્યતિ
રાવણના વચન સાંભળી, સ્વયંભૂએ કહ્યું: એ છ મહિના ઊંઘશે અને એક દિવસ જાગશે.
એકેનાહ્ના ત્વસૌ વીરશ્ચરન્ ભૂમિં બુભુક્ષિતઃ। વ્યાત્તાસ્યો ભક્ષયેલ્લોકાન્ સંવૃદ્ધ ઇવ પાવકઃ
પણ એ એક દિવસે, આ વીર ભૂખ્યો રહી, ખુલ્લા મોઢે ધરતી પર ફરતો, અગ્નિ જેવો બધાં લોકોએ ભક્ષી જશે.
સોઽસૌ વ્યસનમાપન્નઃ કુમ્ભકર્ણમબોધયત્। ત્વત્પરાક્રમભીતશ્ચ રાજા સમ્પ્રતિ રાવણઃ
આ રીતે દુઃખમાં પડેલો કુંભકર્ણ જાગાડવામાં આવ્યો; અને હવે, રાજા રાવણ તારી શક્તિથી ડર્યો છે.
સ એષ નિર્ગતો વીરઃ શિબિરાદ્ ભીમવિક્રમઃ। વાનરાન્ ભૃશસંક્રુદ્ધો ભક્ષયન્ પરિધાવતિ
આ વીર, ભયાનક પરાક્રમી, શિબિરમાંથી બહાર આવ્યો છે અને અત્યંત ક્રોધિત થઈ વાનરોને ખાઈ રહ્યો છે.
કુમ્ભકર્ણં સમીક્ષ્યૈવ હરયોઽદ્ય પ્રદુદ્રુવુઃ। કથમેનં રણે ક્રુદ્ધં વારયિષ્યન્તિ વાનરાઃ
આજે કુંભકર્ણને જોઈને વાનરો ભાગી ગયા; યુદ્ધમાં ક્રોધિત એવા એને વાનરો કેવી રીતે રોકશે?
ઉચ્યન્તાં વાનરાઃ સર્વે યન્ત્રમેતત્ સમુચ્છ્રિતમ્। ઇતિ વિજ્ઞાય હરયો ભવિષ્યન્તીહ નિર્ભયાઃ
બધા વાનરોને કહી દો: આ મોટું યંત્ર ઊભું કરાયું છે; આ જાણીને અહીંના વાનરો નિર્ભય બની જશે.
વિભીષણવચઃ શ્રુત્વા હેતુમત્ સુમુખોદ્ગતમ્। ઉવાચ રાઘવો વાક્યં નીલં સેનાપતિં તદા
વિભીષણના સમજદારીભર્યા અને મીઠા વચન સાંભળી, રાઘવએ પછી નીલ સેના નાયકને આ રીતે કહ્યું.
ગચ્છ સૈન્યાનિ સર્વાણિ વ્યૂહ્ય તિષ્ઠસ્વ પાવકે। દ્વારાણ્યાદાય લઙ્કાયાશ્ચર્યાશ્ચાસ્યાથ સંક્રમાન્
બધી સેનાઓને ગોઠવીને, તું અગ્નિસમાન, તૈયાર ઊભો રહેજે; લંકાના દરવાજા અને વિવિધ માર્ગો સંભાળી લે.
શૈલશૃઙ્ગાણિ વૃક્ષાંશ્ચ શિલાશ્ચાપ્યુપસંહરન્। ભવન્તઃ સાયુધાઃ સર્વે વાનરાઃ શૈલપાણયઃ
પર્વતોના શિખરો, વૃક્ષો અને પથ્થરો ભેગા કરો; બધા વાનરો હથિયારધારી બની, પર્વતો હાથમાં લઈ તૈયાર રહેજો.
રાઘવેણ સમાદિષ્ટો નીલો હરિચમૂપતિઃ। શશાસ વાનરાનીકં યથાવત્ કપિકુઞ્જરઃ
રાઘવના આદેશથી, વાનર સેનાના વડા નીલએ યોગ્ય રીતે વાનર સેનાને ગોઠવી, મહાન વાનરપ્રમુખની જેમ વ્યવસ્થા કરી.