તતસ્તે ત્વરિતાસ્તત્ર રાક્ષસા રાવણાજ્ઞયા। મદ્યં ભક્ષ્યાંશ્ચ વિવિધાન્ ક્ષિપ્રમેવોપહારયન્
પછી રાક્ષસોએ રાવણના આદેશથી ઝડપથી વિવિધ પ્રકારના મદિરા અને ખોરાક લાવી દીધા.
પીત્વા ઘટસહસ્રે દ્વે ગમનાયોપચક્રમે। ઈષત્સમુત્કટો મત્તસ્તેજોબલસમન્વિતઃ
બે હજાર ઘડા પીધા પછી, થોડા નશામાં, ગર્જના કરતા, બળ અને તેજથી ભરપૂર, તે આગળ વધ્યા.
કુમ્ભકર્ણો બભૌ રુષ્ટઃ કાલાન્તકયમોપમઃ। ભ્રાતુઃ સ ભવનં ગચ્છન્ રક્ષોબલસમન્વિતઃ। કુમ્ભકર્ણઃ પદન્યાસૈરકમ્પયત મેદિનીમ્
કુંભકર્ણ ક્રોધિત થઈને, સમયના અંતે આવતાં યમરાજ જેવો દેખાતો હતો; ભાઈના મહેલ તરફ રાક્ષસોની સેના સાથે જતા, તેના પગલાંથી ધરતી ધ્રુજી ઉઠી.
સ રાજમાર્ગં વપુષા પ્રકાશયન્ સહસ્રરશ્મિર્ધરણીમિવાંશુભિઃ। જગામ તત્રાઞ્જલિમાલયા વૃતઃ શતક્રતુર્ગેહમિવ સ્વયંભુવઃ
તે પોતાની તેજસ્વી કાયાથી રાજમાર્ગને પ્રકાશિત કરતાં, જાણે હજારો કિરણો ધરતી પર છાંયલાં હોય એમ, હાથોની માળા ધારણ કરીને ત્યાં ગયો, જાણે સ્વયંભૂ ઇન્દ્રના ગૃહમાં પ્રવેશ કરે છે.
તં રાજમાર્ગસ્થમમિત્રઘાતિનં વનૌકસસ્તે સહસા બહિઃસ્થિતાઃ। દૃષ્ટ્વાપ્રમેયં ગિરિશૃઙ્ગકલ્પં વિતત્રસુસ્તે સહ યૂથપાલૈઃ
જંગલમાં રહેતાં વાનરો, બહાર ઊભા હતા, તેમણે શત્રુઓના સંહારક, પહાડના શિખર જેવાં, અપરિમિત કુંભકર્ણને રાજમાર્ગ પર જોઈને પોતાના નેતાઓ સાથે ડરી ગયા.
કેચિચ્છરણ્યં શરણં સ્મ રામં વ્રજન્તિ કેચિદ્ વ્યથિતાઃ પતન્તિ। કેચિદ્ દશશ્ચ વ્યથિતાઃ પતન્તિ કેચિદ્ ભયાર્તા ભુવિ શેરતે સ્મ
કેટલાંક રામને આશ્રય લેવા દોડી ગયા; કેટલાક ભયથી જમીન પર પડી ગયા; કેટલાક ભયગ્રસ્ત થઈને ઢળી પડ્યા; અને કેટલાક તો ડરથી ધરતી પર પડ્યા રહ્યા.
તમદ્રિશૃઙ્ગપ્રતિમં કિરીટિનં સ્પૃશન્તમાદિત્યમિવાત્મતેજસા। વનૌકસઃ પ્રેક્ષ્ય વિવૃદ્ધમદ્ભુતં ભયાર્દિતા દુદ્રુવિરે યતસ્તતઃ
પહાડના શિખર જેવો, મસ્તક પર મુગટ ધારણ કરેલો, પોતાના તેજથી સૂર્ય જેવો દેખાતો કુંભકર્ણ જોઈને, વાનરો તેના વિશાળ અને અજાયબી રૂપ જોઈ ડરથી ચારે બાજુ ભાગી ગયા.
thumb|એકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે એકસઠમો સર્ગ સાંભળો.
તતો રામો મહાતેજા ધનુરાદાય વીર્યવાન્। કિરીટિનં મહાકાયં કુમ્ભકર્ણં દદર્શ હ
પછી મહાતેજસ્વી અને પરાક્રમી રામે ધનુષ ઉઠાવ્યું અને મુગટ ધારણ કરેલા, વિશાળકાય કુંભકર્ણને જોયા.
તં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસશ્રેષ્ઠં પર્વતાકારદર્શનમ્। ક્રમમાણમિવાકાશં પુરા નારાયણં યથા
પર્વત જેવો દેખાતો, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેને આકાશમાં પગલાં ભરતો જોઈને, જાણે પ્રાચીન સમયમાં નારાયણ ચાલતા હોય એમ લાગ્યું.
સતોયામ્બુદસંકાશં કાઞ્ચનાઙ્ગદભૂષણમ્। દૃષ્ટ્વા પુનઃ પ્રદુદ્રાવ વાનરાણાં મહાચમૂઃ
પાણી ભરેલા મેઘ જેવો દેખાતો, સોનાના કડા પહેરેલો તેને ફરીથી જોઈને વાનરોની મોટી સેના ડરીને ભાગી ગઈ.
વિદ્રુતાં વાહિનીં દૃષ્ટ્વા વર્ધમાનં ચ રાક્ષસમ્। સવિસ્મિતમિદં રામો વિભીષણમુવાચ હ
સેનાને વિખેરાયેલી અને રાક્ષસને વધતો જોઈને, આશ્ચર્યચકિત રામે વિભીષણને કહ્યું.
કોઽસૌ પર્વતસંકાશઃ કિરીટી હરિલોચનઃ। લઙ્કાયાં દૃશ્યતે વીરઃ સવિદ્યુદિવ તોયદઃ
લંકામાં જે પર્વત જેવો, મસ્તક પર મુગટ ધરાવતો, સિંહ જેવી આંખો ધરાવતો, વીજળી સાથેના મેઘ જેવો વીર દેખાય છે, એ કોણ છે?
પૃથિવ્યાં કેતુભૂતોઽસૌ મહાનેકોઽત્ર દૃશ્યતે। યં દૃષ્ટ્વા વાનરાઃ સર્વે વિદ્રવન્તિ તતસ્તતઃ
પૃથ્વી પર ધ્વજ સમાન, વિશાળ અને અનન્ય એવો એ દેખાય છે; જેને જોઈને બધા વાનરો ચારે બાજુ ભાગી જાય છે.
આચક્ષ્વ સુમહાન્ કોઽસૌ રક્ષો વા યદિ વાસુરઃ। ન મયૈવંવિધં ભૂતં દૃષ્ટપૂર્વં કદાચન
કૃપા કરીને કહો, આ મહાન કોણ છે? રાક્ષસ છે કે અસુર? મેં આવો ભયાનક રૂપ ક્યારેય જોયો નથી.
સમ્પૃષ્ટો રાજપુત્રેણ રામેણાક્લિષ્ટકર્મણા। વિભીષણો મહાપ્રાજ્ઞઃ કાકુત્સ્થમિદમબ્રવીત્
નિર્દોષ કર્મો ધરાવતા રાજપુત્ર રામે પૂછતાં, વિભીષણે કાકુત્સ્થને આ રીતે જવાબ આપ્યો.
યેન વૈવસ્વતો યુદ્ધે વાસવશ્ચ પરાજિતઃ। સૈષ વિશ્રવસઃ પુત્રઃ કુમ્ભકર્ણઃ પ્રતાપવાન્। અસ્ય પ્રમાણસદૃશો રાક્ષસોઽન્યો ન વિદ્યતે
જેણે યુદ્ધમાં વૈવસ્વત અને ઇન્દ્રને હરાવ્યા, એ વિશ્રવાસનો પુત્ર, પ્રભાવી કુંભકર્ણ છે; એની સમાન કાયાવાળો બીજો કોઈ રાક્ષસ નથી.
એતેન દેવા યુધિ દાનવાશ્ચ યક્ષા ભુજંગાઃ પિશિતાશનાશ્ચ। ગન્ધર્વવિદ્યાધરકિંનરાશ્ચ સહસ્રશો રાઘવ સમ્પ્રભગ્નાઃ
રાઘવ, એના હાથથી હજારો દેવ, દાનવ, યક્ષ, સાપ, માંસખોર, ગંધર્વ, વિદ્યાધર અને કિન્નર યુદ્ધમાં હરાઈ ચૂક્યા છે.
શૂલપાણિં વિરૂપાક્ષં કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્। હન્તું ન શેકુસ્ત્રિદશાઃ કાલોઽયમિતિ મોહિતાઃ
શૂળ ધારણ કરતો, વિકૃત આંખો ધરાવતો અને મહાબળવાન કુંભકર્ણ દેવતાઓથી મારવામાં અસમર્થ રહ્યો; તેઓ મોહમાં આવી 'આજ સમય છે' એમ માની બેઠા.
પ્રકૃત્યા હ્યેષ તેજસ્વી કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ। અન્યેષાં રાક્ષસેન્દ્રાણાં વરદાનકૃતં બલમ્
કુંભકર્ણ તો સ્વભાવથી જ તેજસ્વી અને મહાબળવાન છે; જ્યારે બીજા રાક્ષસ રાજાઓને મળેલું બળ તો તેમને મળેલી વરદાનોથી છે.
બાલેન જાતમાત્રેણ ક્ષુધાર્તેન મહાત્મના। ભક્ષિતાનિ સહસ્રાણિ પ્રજાનાં સુબહૂન્યપિ
જન્મતાની સાથે જ ભૂખ્યો રહેલો આ મહાન આત્મા બાળપણમાં જ હજારો જીવંત પ્રજાઓને ભક્ષી ગયો હતો.
તેષુ સમ્ભક્ષ્યમાણેષુ પ્રજા ભયનિપીડિતાઃ। યાન્ત સ્મ શરણં શક્રં તમપ્યર્થં ન્યવેદયન્
જ્યારે એ પ્રજાઓ ભક્ષાતી હતી, ત્યારે ડરી ગયેલી પ્રજાએ શરણ માટે ઇન્દ્ર પાસે જઈને આખી વાત કહી.
સ કુમ્ભકર્ણં કુપિતો મહેન્દ્રો જઘાન વજ્રેણ શિતેન વજ્રી। સ શક્રવજ્રાભિહતો મહાત્મા ચચાલ કોપાચ્ચ ભૃશં નનાદ
પછી ક્રોધિત મહેન્દ્રએ કુંભકર્ણને તીક્ષ્ણ વજ્રથી પ્રહાર કર્યો; શક્રના વજ્રથી ઘાયલ થયેલા એ મહાન આત્મા ગુસ્સે ધ્રૂજી ઉઠ્યો અને જોરથી દહાડ્યો.
તસ્ય નાનદ્યમાનસ્ય કુમ્ભકર્ણસ્ય રક્ષસઃ। શ્રુત્વા નિનાદં વિત્રસ્તાઃ પ્રજા ભૂયો વિતત્રસુઃ
કુંભકર્ણ રાક્ષસની એ ભયાનક દહાડ સાંભળી, ડરી ગયેલી પ્રજાઓની ભય 더욱 વધી ગઈ.
તતઃ ક્રુદ્ધો મહેન્દ્રસ્ય કુમ્ભકર્ણો મહાબલઃ। નિષ્કૃષ્યૈરાવતાદ્ દન્તં જઘાનોરસિ વાસવમ્
પછી ક્રોધિત અને મહાબળવાન કુંભકર્ણે એરાવતના દાંત ખેંચી કાઢ્યો અને વાસવના છાતી પર ઘા કર્યો.
કુમ્ભકર્ણપ્રહારાર્તો વિજજ્વાલ સ વાસવઃ। તતો વિષેદુઃ સહસા દેવા બ્રહ્મર્ષિદાનવાઃ
કુંભકર્ણના ઘા થી વાસવ દુખથી જલી ઉઠ્યો; ત્યારે અચાનક બધા દેવો, બ્રહ્મર્ષિ અને દાનવો નિરાશ થઈ ગયા.
પ્રજાભિઃ સહ શક્રશ્ચ યયૌ સ્થાનં સ્વયંભુવઃ। કુમ્ભકર્ણસ્ય દૌરાત્મ્યં શશંસુસ્તે પ્રજાપતેઃ
પ્રજાઓ સાથે ઇન્દ્ર સ્વયંભૂના સ્થાન પર ગયો અને બધા મળીને પ્રજાપતિને કુંભકર્ણના દુષ્કૃત્યની ફરિયાદ કરી.
પ્રજાનાં ભક્ષણં ચાપિ દેવાનાં ચાપિ ધર્ષણમ્। આશ્રમધ્વંસનં ચાપિ પરસ્ત્રીહરણં ભૃશમ્
લોકોને ખાવું, દેવતાઓને દુઃખ આપવું, આશ્રમોનો નાશ કરવો અને બીજાની પત્નીઓને વારંવાર અપહરણ કરવું—
એવં પ્રજા યદિ ત્વેષ ભક્ષયિષ્યતિ નિત્યશઃ। અચિરેણૈવ કાલેન શૂન્યો લોકો ભવિષ્યતિ
જો એ આ રીતે લોકોનું સતત ભક્ષણ કરતો રહેશે, તો થોડા જ સમયમાં આખું જગત ખાલી થઈ જશે.
વાસવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સર્વલોકપિતામહઃ। રક્ષાંસ્યાવાહયામાસ કુમ્ભકર્ણં દદર્શ હ
વાસવના વચન સાંભળી, સર્વલોકોના પિતામહે રાક્ષસોને બોલાવ્યા અને કુંભકર્ણને જોયો.