તદપ્યસ્ત્રં મહાઘોરં બ્રાહ્મં બ્રાહ્મેણ તેજસા। વસિષ્ઠો ગ્રસતે સર્વં બ્રહ્મદણ્ડેન રાઘવ
હે રાઘવ, એ અત્યંત ભયાનક બ્રહ્માસ્ત્ર પણ, વસિષ્ઠજીએ પોતાના બ્રહ્મદંડની તાકાતથી આખું ભસ્મ કરી નાખ્યું.
બ્રહ્માસ્ત્રં ગ્રસમાનસ્ય વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। ત્રૈલોક્યમોહનં રૌદ્રં રૂપમાસીત્ સુદારુણમ્
જ્યારે મહાત્મા વસિષ્ઠજી બ્રહ્માસ્ત્ર શોષી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમનું રૂપ એટલું ભયાનક અને રૌદ્ર થયું કે ત્રણેય લોકોએ આશ્ચર્ય અનુભવ્યું.
રોમકૂપેષુ સર્વેષુ વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। મરીચ્ય ઇવ નિષ્પેતુરગ્નેર્ધૂમાકુલાર્ચિષઃ
મહાત્મા વસિષ્ઠજીના દરેક રોમકૂપમાંથી ધૂમરહિત અગ્નિના તેજસ્વી જ્યોતની જેમ કિરણો નીકળી આવી.
પ્રાજ્વલદ્ બ્રહ્મદણ્ડશ્ચ વસિષ્ઠસ્ય કરોદ્યતઃ। વિધૂમ ઇવ કાલાગ્નેર્યમદણ્ડ ઇવાપરઃ
વસિષ્ઠજીના હાથમાં ઊંચકાયેલો બ્રહ્મદંડ તેજથી પ્રજ્વલિત થયો; એ ધૂમરહિત પ્રલયાગ્નિ જેવો અને યમદંડ જેવો બીજો દંડ લાગતો હતો.
તતોઽસ્તુવન્ મુનિગણા વસિષ્ઠં જપતાં વરમ્। અમોઘં તે બલં બ્રહ્મંસ્તેજો ધારય તેજસા
પછી બધા ઋષિગણોએ મંત્ર જાપમાં શ્રેષ્ઠ એવા વસિષ્ઠજીની સ્તુતિ કરી: 'તમારી તાકાત અખૂટ છે, હે બ્રાહ્મણ; તમારું તેજ તમારી જોતે જળવાઈ રહે.'
નિગૃહીતસ્ત્વયા બ્રહ્મન્ વિશ્વામિત્રો મહાબલઃ। અમોઘં તે બલં શ્રેષ્ઠ લોકાઃ સન્તુ ગતવ્યથાઃ
'હે બ્રાહ્મણ, તમારી દ્વારા મહાબલી વિશ્વામિત્ર દમાઈ ગયા; તમારી તાકાત શ્રેષ્ઠ અને અખૂટ છે—લોકો નિર્ભય રહે.'
એવમુક્તો મહાતેજાઃ શમં ચક્રે મહાબલઃ। વિશ્વામિત્રો વિનિકૃતો વિનિઃશ્વસ્યેદમબ્રવીત્
આવી રીતે વખાણ સાંભળી મહાતેજસ્વી અને મહાબલી વસિષ્ઠજીએ પોતાને શાંત કર્યા; હારેલા વિશ્વામિત્રે ઊંડો શ્વાસ લીધો અને કહ્યું:
ધિગ્ બલં ક્ષત્રિયબલં બ્રહ્મતેજોબલં બલમ્। એકેન બ્રહ્મદણ્ડેન સર્વાસ્ત્રાણિ હતાનિ મે
'ક્ષત્રિય બળ પર ધિક્કાર છે; સાચું બળ તો બ્રાહ્મણનું તેજ છે. એક જ બ્રહ્મદંડથી મારા બધા શસ્ત્રો નાશ પામ્યા.'
તદેતત્ પ્રસમીક્ષ્યાહં પ્રસન્નેન્દ્રિયમાનસઃ। તપો મહત્ સમાસ્થાસ્યે યદ્ વૈ બ્રહ્મત્વકારણમ્
આ બધું વિચારીને, ઇન્દ્રિય અને મન શાંત કરીને, તેણે કહ્યું: 'હવે હું મહાન તપ કરીશ, જે બ્રાહ્મણ બનવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે.'
thumb|સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે સપ્તપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના બાલકાંડનો સત્તાવનમો સર્ગ સાંભળો.
તતઃ સંતપ્તહૃદયઃ સ્મરન્નિગ્રહમાત્મનઃ। વિનિઃશ્વસ્ય વિનિઃશ્વસ્ય કૃતવૈરો મહાત્મના
પછી, દુઃખથી ભરાયેલા હૃદયથી, પોતાની હાર યાદ કરીને, તેણે વારંવાર ઊંડો શ્વાસ લીધો અને મહાત્મા સાથે વૈર રાખ્યું.
સ દક્ષિણાં દિશં ગત્વા મહિષ્યા સહ રાઘવ। તતાપ પરમં ઘોરં વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ
પછી તેણે પોતાની પત્ની સાથે દક્ષિણ દિશામાં જઈ, હે રાઘવ, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્રે અત્યંત કઠિન તપ આરંભ્યું.
ફલમૂલાશનો દાન્તશ્ચચાર પરમં તપઃ। અથાસ્ય જજ્ઞિરે પુત્રાઃ સત્યધર્મપરાયણાઃ
તે સમયે તેમણે ફળ અને મૂળ ખાધાં, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી, ઊંચું તપ કર્યું. પછી તેમને એવા પુત્રો થયા, જે સત્ય અને ધર્મના માર્ગે ચાલનારા હતા.
હવિષ્પન્દો મધુષ્પન્દો દૃઢનેત્રો મહારથઃ। પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે તુ બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
હવિષ્પંદ, મધુષ્પંદ અને દૃઢનેત્ર નામના મહાન રથયોધ્ધા પુત્રો થયા. જ્યારે હજાર વર્ષ પૂરા થયા, ત્યારે બ્રહ્મા, જે લોકપિતામહા છે,
અબ્રવીન્મધુરં વાક્યં વિશ્વામિત્રં તપોધનમ્। જિતા રાજર્ષિલોકાસ્તે તપસા કુશિકાત્મજ
તેણે તપના ધન વિશ્વામિત્રને મીઠા શબ્દોમાં કહ્યું: 'હે કુશિકપુત્ર, તું તપ દ્વારા રાજર્ષિ લોકને જીત્યો છે.'
અનેન તપસા ત્વાં હિ રાજર્ષિરિતિ વિદ્મહે। એવમુક્ત્વા મહાતેજા જગામ સહ દૈવતૈઃ
'આ તપના કારણે અમે તને રાજર્ષિ તરીકે ઓળખીએ છીએ.' એવું કહીને તે મહાપ્રભાવી દેવતાઓ સાથે ચાલ્યો ગયો.
ત્રિવિષ્ટપં બ્રહ્મલોકં લોકાનાં પરમેશ્વરઃ। વિશ્વામિત્રોઽપિ તચ્છ્રુત્વા હ્રિયા કિંચિદવાઙ્મુખઃ
લોકોના પરમેશ્વર બ્રહ્મા ત્રિવિષ્ટપ, એટલે કે બ્રહ્મલોકમાં ગયા. વિશ્વામિત્રે આ સાંભળીને થોડો સંકોચથી નિરાશ થયો.
દુઃખેન મહતાવિષ્ટઃ સમન્યુરિદમબ્રવીત્। તપશ્ચ સુમહત્ તપ્તં રાજર્ષિરિતિ માં વિદુઃ
મોટા દુઃખ અને ગુસ્સાથી ભરાઈ, તેણે કહ્યું: 'મારે તો બહુ મોટું તપ કર્યું છે, છતાં લોકો મને માત્ર રાજર્ષિ જ કહે છે.'
દેવાઃ સર્ષિગણાઃ સર્વે નાસ્તિ મન્યે તપઃ ફલમ્। એવં નિશ્ચિત્ય મનસા ભૂય એવ મહાતપાઃ
'બધા દેવતાઓ અને ઋષિગણો—મને લાગે છે કે તપનું કોઈ ફળ નથી.' એમ મનમાં નક્કી કરીને, એ મહાન તપસ્વીએ,
તપશ્ચચાર ધર્માત્મા કાકુત્સ્થ પરમાત્મવાન્। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ
ધર્મમાં સ્થિત, પરમાત્મા કાકુત્સ્થએ પણ તપ કર્યું. એ જ સમયે, એક સત્યવચન અને ઇન્દ્રિયજિત વ્યક્તિ,
ત્રિશઙ્કુરિતિ વિખ્યાત ઇક્ષ્વાકુકુલવર્ધનઃ। તસ્ય બુદ્ધિઃ સમુત્પન્ના યજેયમિતિ રાઘવ
ત્રિશંકુ, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશને વધારનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, તેણે મનમાં વિચાર્યું: 'હું યજ્ઞ કરું છું, હે રાઘવ.'
ગચ્છેયં સ્વશરીરેણ દેવતાનાં પરાં ગતિમ્। વસિષ્ઠં સ સમાહૂય કથયામાસ ચિન્તિતમ્
'હું મારા શરીરથી દેવતાઓની પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરું.' એમ વિચારી, તેણે વસિષ્ઠને બોલાવી પોતાનું મન જણાવ્યું.
અશક્યમિતિ ચાપ્યુક્તો વસિષ્ઠેન મહાત્મના। પ્રત્યાખ્યાતો વસિષ્ઠેન સ યયૌ દક્ષિણાં દિશમ્
પણ મહાત્મા વસિષ્ઠે તેને કહ્યું: 'આ શક્ય નથી.' વસિષ્ઠે અસ્વીકાર કરતાં, તે દક્ષિણ દિશામાં ગયો.
તતસ્તત્કર્મસિદ્ધ્યર્થં પુત્રાંસ્તસ્ય ગતો નૃપઃ। વાસિષ્ઠા દીર્ઘતપસસ્તપો યત્ર હિ તેપિરે
પછી તે કાર્ય સિદ્ધ થાય એ માટે, રાજાએ વસિષ્ઠના પુત્રો પાસે ગયો, જ્યાં લાંબા સમયથી તપ કરતા વસિષ્ઠપુત્રો હતા.
ત્રિશઙ્કુસ્તુ મહાતેજાઃ શતં પરમભાસ્વરમ્। વસિષ્ઠપુત્રાન્ દદૃશે તપ્યમાનાન્ મનસ્વિનઃ
મહાતેજસ્વી ત્રિશંકુએ ત્યાં વસિષ્ઠના એકસો તેજસ્વી, મનથી સ્થિર એવા પુત્રોને તપ કરતાં જોયા.
સોઽભિગમ્ય મહાત્માનઃ સર્વાનેવ ગુરોઃ સુતાન્। અભિવાદ્યાનુપૂર્વેણ હ્રિયા કિંચિદવાઙ્મુખઃ
તે મહાત્માઓ પાસે ગયો, દરેક ગુરુપુત્રને એક પછી એક નમસ્કાર કર્યા અને થોડો સંકોચથી નમ્રતાપૂર્વક ઊભો રહ્યો.
અબ્રવીત્ સ મહાત્માનઃ સર્વાનેવ કૃતાઞ્જલિઃ। શરણં વઃ પ્રપન્નોઽહં શરણ્યાન્ શરણં ગતઃ
હાથ જોડીને, તેણે બધા મહાત્માઓને કહ્યું: 'હું આશ્રય લેવા આવ્યો છું, આશ્રય આપનારાઓ પાસે આશ્રય માગું છું.'
પ્રત્યાખ્યાતો હિ ભદ્રં વો વસિષ્ઠેન મહાત્મના। યષ્ટુકામો મહાયજ્ઞં તદનુજ્ઞાતુમર્હથ
'મને મહાત્મા વસિષ્ઠે અસ્વીકાર કર્યો છે, તમને શુભ થાય. હું મહાયજ્ઞ કરવા ઇચ્છું છું, તમે મને અનુમતિ આપો.'
ગુરુપુત્રાનહં સર્વાન્ નમસ્કૃત્ય પ્રસાદયે। શિરસા પ્રણતો યાચે બ્રાહ્મણાંસ્તપસિ સ્થિતાન્
'હું બધા ગુરુપુત્રોને વંદન કરીને વિનંતી કરું છું; માથું ઝુકાવી, તપમાં સ્થિત બ્રાહ્મણો પાસે પ્રાર્થના કરું છું.'
તે માં ભવન્તઃ સિદ્ધ્યર્થં યાજયન્તુ સમાહિતાઃ। સશરીરો યથાહં વૈ દેવલોકમવાપ્નુયામ્
'મારા કાર્યની સિદ્ધિ માટે, તમે મન એકાગ્ર કરીને મને યજ્ઞ કરાવો, જેથી હું મારા શરીરથી દેવલોક પ્રાપ્ત કરી શકું.'