સ પ્રવિશ્ય પુરીં લઙ્કાં રામબાણભયાર્દિતઃ। ભગ્નદર્પસ્તદા રાજા બભૂવ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ
રામના બાણોથી ડરાયેલો, ગર્વ તૂટી ગયેલો એ રાજા લંકાની નગરીમાં પ્રવેશ્યો અને તેના ઇન્દ્રિયો દુઃખી થઈ ગયા.
માતંગ ઇવ સિંહેન ગરુડેનેવ પન્નગઃ। અભિભૂતોઽભવદ્ રાજા રાઘવેણ મહાત્મના
જેમ સિંહથી માથાભારે હાથી અને ગરુડથી સાપ દબાઈ જાય છે, તેમ એ રાજા મહાત્મા રાઘવ દ્વારા પરાજિત થયો.
બ્રહ્મદણ્ડપ્રતીકાનાં વિદ્યુચ્ચલિતવર્ચસામ્। સ્મરન્ રાઘવબાણાનાં વિવ્યથે રાક્ષસેશ્વરઃ
રાઘવના બાણો, જેમ બ્રહ્માનો દંડ લાગે અને વીજળી જેવી તેજવાળા હોય, એમને યાદ કરીને રાક્ષસોના રાજાનું મન ગભરાઈ ગયું.
સ કાઞ્ચનમયં દિવ્યમાશ્રિત્ય પરમાસનમ્। વિપ્રેક્ષમાણો રક્ષાંસિ રાવણો વાક્યમબ્રવીત્
સોનાથી બનેલા દિવ્ય આસન પર બેસીને, રાવણે રાક્ષસોને જોઈને એમ કહ્યું:
સર્વં તત્ ખલુ મે મોઘં યત્ તપ્તં પરમં તપઃ। યત્ સમાનો મહેન્દ્રેણ માનુષેણ વિનિર્જિતઃ
મારા બધા મહાન તપસ્યા વ્યર્થ ગઈ, કારણ કે હું ઇન્દ્ર જેવો હતો છતાં પણ માનવથી હરાઈ ગયો.
ઇદં તદ્ બ્રહ્મણો ઘોરં વાક્યં મામભ્યુપસ્થિતમ્। માનુષેભ્યો વિજાનીહિ ભયં ત્વમિતિ તત્તથા
બ્રહ્માજીનું એ ભયાનક વચન હવે મારા પર આવી પડ્યું છે: 'તને માનવો પાસેથી ભય આવશે'—અને એ સાચું થયું છે.
દેવદાનવગન્ધર્વૈર્યક્ષરાક્ષસપન્નગૈઃ। અવધ્યત્વં મયા પ્રોક્તં માનુષેભ્યો ન યાચિતમ્
મેં દેવો, દૈત્યો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને સાપોથી તો અવિનાશિતા માંગી હતી, પણ માનવો પાસેથી નહીં.
તમિમં માનુષં મન્યે રામં દશરથાત્મજમ્। ઇક્ષ્વાકુકુલજાતેન અનરણ્યેન યત્ પુરા
હું માનું છું કે આ માનવ દશરથપુત્ર રામ છે, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં જન્મેલો છે, જેમ અનરણ્યે પહેલાં કહ્યું હતું.
ઉત્પત્સ્યતિ હિ મદ્વંશપુરુષો રાક્ષસાધમ। યસ્ત્વાં સપુત્રં સામાત્યં સબલં સાશ્વસારથિમ્
એવામાં મારા વંશનો એક પુરુષ, હે રાક્ષસાધમ, જન્મશે, જે તને, તારા પુત્રો, મંત્રીઓ, સેનાપતિઓ, ઘોડા અને રથચાલક સાથે યુદ્ધમાં મારે છે.
નિહનિષ્યતિ સંગ્રામે ત્વાં કુલાધમ દુર્મતે। શપ્તોઽહં વેદવત્યા ચ યથા સા ધર્ષિતા પુરા
એ તારો કુટુંબનો દુષ્ટ, દુર્વૃત્ત તને યુદ્ધમાં મારે છે; અને મને પણ વેદવતી દ્વારા શાપ મળ્યો હતો, કારણ કે મેં તેને પહેલાં અપમાનિત કરી હતી.
સેયં સીતા મહાભાગા જાતા જનકનન્દિની। ઉમા નન્દીશ્વરશ્ચાપિ રમ્ભા વરુણકન્યકા
આ સીતાજી, જે જનકની પુત્રી અને અત્યંત પુણ્યશાળી છે, એમ જ જન્મી છે જેમ ઉમા, નંદીશ્વર, રંભા અને વરુણની પુત્રી જન્મી હતી.
યથોક્તાસ્તન્મયા પ્રાપ્તં ન મિથ્યા ઋષિભાષિતમ્। એતદેવ સમાગમ્ય યત્નં કર્તુમિહાર્હથ
જેમ ઋષિઓએ કહ્યું હતું, એ સાચું સાબિત થયું છે; તેમના વચન ખોટા નથી. હવે આપણે અહીં ભેગા થઈને પુરેપુરો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
રાક્ષસાશ્ચાપિ તિષ્ઠન્તુ ચર્યાગોપુરમૂર્ધસુ। સ ચાપ્રતિમગામ્ભીર્યો દેવદાનવદર્પહા
રાક્ષસો દરવાજા અને મિનારો પર ચોકીદારી કરે; કારણ કે જે દેવ-દાનવોને પણ હરાવનાર છે, એવો અગમ્ય ગંભીરતા ધરાવનાર અહીં આવી રહ્યો છે.
બ્રહ્મશાપાભિભૂતસ્તુ કુમ્ભકર્ણો વિબોધ્યતામ્। સમરે જિતમાત્માનં પ્રહસ્તં ચ નિષૂદિતમ્
કુંભકર્ણ, જે બ્રહ્માના શાપથી બાંધી પડ્યો છે, તેને જાગૃત કરો; પ્રહસ્ત મારો ગયો છે અને યુદ્ધમાં આપણું સેનાપતિ પણ હાર્યું છે.
જ્ઞાત્વા રક્ષોબલં ભીમમાદિદેશ મહાબલઃ। દ્વારેષુ યત્નઃ ક્રિયતાં પ્રાકારશ્ચાધિરુહ્યતામ્
રાક્ષસોની ભયાનક તાકાત જાણીને, મહાબલી રાજાએ આજ્ઞા આપી: 'દરવાજા પર કડક ચોકીદારી રાખો અને કિલ્લાની દીવાલો પર ચઢો.'
નિદ્રાવશસમાવિષ્ટઃ કુમ્ભકર્ણો વિબોધ્યતામ્। સુખં સ્વપિતિ નિશ્ચિન્તઃ કામોપહતચેતનઃ
કુંભકર્ણ, જે ઊંઘના વશમાં છે, તેને જાગૃત કરો; તે નિશ્ચિંત અને સુખથી ઊંઘી રહ્યો છે, તેની બુદ્ધિ કામના દ્વારા ઢંકાઈ ગઈ છે.
નવ સપ્ત દશાષ્ટૌ ચ માસાન્ સ્વપિતિ રાક્ષસઃ। મન્ત્રં કૃત્વા પ્રસુપ્તોઽયમિતસ્તુ નવમેઽહનિ
આ રાક્ષસ નવ, સાત, દસ કે આઠ મહિના સુધી ઊંઘે છે; વિધિ કરીને તે હવે ઊંઘી રહ્યો છે, પણ આ નવમો દિવસ છે.
તં તુ બોધયત ક્ષિપ્રં કુમ્ભકર્ણં મહાબલમ્। સ હિ સંખ્યે મહાબાહુઃ કકુદં સર્વરક્ષસામ્। વાનરાન્ રાજપુત્રૌ ચ ક્ષિપ્રમેવ હનિષ્યતિ
એ મહાબલી કુંભકર્ણને તરત જાગૃત કરો; કારણ કે યુદ્ધમાં એ મહાબાહુ, સર્વ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, વાનરો અને બંને રાજકુમારોને ઝડપથી મારી નાખશે.
એષ કેતુઃ પરં સંખ્યે મુખ્યો વૈ સર્વરક્ષસામ્। કુમ્ભકર્ણઃ સદા શેતે મૂઢો ગ્રામ્યસુખે રતઃ
યુદ્ધમાં એ સર્વ રાક્ષસોમાં મુખ્ય ધ્વજ છે; છતાં કુંભકર્ણ હંમેશા ઊંઘતો રહે છે, મોહમાં અને નિકૃષ્ટ સુખોમાં મગ્ન છે.
રામેણાભિનિરસ્તસ્ય સંગ્રામેઽસ્મિન્ સુદારુણે। ભવિષ્યતિ ન મે શોકઃ કુમ્ભકર્ણે વિબોધિતે
જો કુંભકર્ણને જાગૃત કરવામાં આવે, તો રામના હાથેથી આ ભયાનક યુદ્ધમાં હાર મળવાથી મને કોઈ શોક નહીં રહે.
કિં કરિષ્યામ્યહં તેન શક્રતુલ્યબલેન હિ। ઈદૃશે વ્યસને ઘોરે યો ન સાહ્યાય કલ્પતે
તેની તાકાત ઈન્દ્ર જેટલી હોવા છતાં, જો એ આ ભયાનક સંકટમાં મદદ માટે લાયક નથી, તો એનો મને શું ઉપયોગ?
તે તુ તદ્ વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય રાક્ષસાઃ। જગ્મુઃ પરમસમ્ભ્રાન્તાઃ કુમ્ભકર્ણનિવેશનમ્
રાક્ષસોના રાજાના એ વચનો સાંભળી, રાક્ષસો ખૂબ ગભરાઈને કુંભકર્ણના નિવાસસ્થાને ગયા.
તે રાવણસમાદિષ્ટા માંસશોણિતભોજનાઃ। ગન્ધં માલ્યં મહદ્ભક્ષ્યમાદાય સહસા યયુઃ
રાવણની આજ્ઞાથી, માંસ અને લોહી ખાવાવાળા એ રાક્ષસો સુગંધિત ફૂલોની માળા અને ઘણું ખોરાક લઈને તરત જ નીકળી પડ્યા.
તાં પ્રવિશ્ય મહાદ્વારાં સર્વતો યોજનાયતામ્। કુમ્ભકર્ણગુહાં રમ્યાં પુષ્પગન્ધપ્રવાહિનીમ્
તેઓએ ચારે બાજુ એક યોજન જેટલી વિશાળ અને સુગંધિત ફૂલોની સુગંધથી ભરેલી, વિશાળ દ્વારવાળી કુંભકર્ણની સુંદર ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો.
કુમ્ભકર્ણસ્ય નિઃશ્વાસાદવધૂતા મહાબલાઃ। પ્રતિષ્ઠમાનાઃ કૃચ્છ્રેણ યત્નાત્ પ્રવિવિશુર્ગુહામ્
કુંભકર્ણના શ્વાસથી ધકેલી દેવામાં આવેલા એ મહાબલી રાક્ષસોએ ભારે મહેનત કરીને ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો.
તાં પ્રવિશ્ય ગુહાં રમ્યાં રત્નકાઞ્ચનકુટ્ટિમામ્। દદૃશુર્નૈર્ઋતવ્યાઘ્રાઃ શયાનં ભીમવિક્રમમ્
તેઓએ રત્ન અને સોનાથી શોભતા મજાના ફરસાણવાળી ગુફામાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં ભયાનક શક્તિ ધરાવતા, સુતા પડેલા કુંભકર્ણને જોયો.
તે તુ તં વિકૃતં સુપ્તં વિકીર્ણમિવ પર્વતમ્। કુમ્ભકર્ણં મહાનિદ્રં સમેતાઃ પ્રત્યબોધયન્
પછી બધા રાક્ષસો ભેગા થઈ, પર્વત જેવો ફેલાયેલો અને ભયાનક ઊંઘમાં પડેલો, વિકૃત કુંભકર્ણને જાગૃત કરવા લાગ્યા.
ઊર્ધ્વલોમાઞ્ચિતતનું શ્વસન્તમિવ પન્નગમ્। ભ્રામયન્તં વિનિઃશ્વાસૈઃ શયાનં ભીમવિક્રમમ્
તેનું શરીર વાળથી ઊભરાયેલું હતું, તે સાપની જેમ ઊંડી શ્વાસ લેતો હતો, તેની શ્વાસથી હવા ગોળાઈમાં ફરતી હતી, અને તે ભયંકર પરાક્રમવાળો ત્યાં સૂતો હતો.
ભીમનાસાપુટં તં તુ પાતાલવિપુલાનનમ્। શયને ન્યસ્તસર્વાઙ્ગં મેદોરુધિરગન્ધિનમ્
તેની નાક ભયાનક હતી અને મોઢું પાતાળ જેટલું વિશાળ હતું, આખું શરીર પથારી પર ફેલાયેલું હતું, અને ચરબી તથા લોહીની વાસ આવતી હતી.
કાઞ્ચનાઙ્ગદનદ્ધાઙ્ગં કિરીટેનાર્કવર્ચસમ્। દદૃશુર્નૈર્ઋતવ્યાઘ્રં કુમ્ભકર્ણમરિંદમમ્
સોનાની કંગણોથી સજ્જ, મસ્તક પર તીર્થમય મુકુટ સાથે, તેનું શરીર સૂર્યની જેમ તેજસ્વી હતું; તેમણે રાક્ષસોમાં વાઘ સમાન, દુશ્મનોને દમન કરનાર કુંભકર્ણને જોયો.