ઋષયો વાનરાશ્ચૈવ નેદુર્દેવાશ્ચ સાસુરાઃ। હનૂમાનથ તેજસ્વી લક્ષ્મણં રાવણાર્દિતમ્
ઋષિઓ, વાનરો અને દેવતાઓ તથા અસુરોએ આનંદથી જયધ્વનિ કર્યો. ત્યારે તેજસ્વી હનુમાને રાવણના ઘા થી લક્ષ્મણને પડેલા જોયા—
આનયદ્ રાઘવાભ્યાશં બાહુભ્યાં પરિગૃહ્ય તમ્। વાયુસૂનોઃ સુહૃત્ત્વેન ભક્ત્યા પરમયા ચ સઃ। શત્રૂણામપ્યકમ્પ્યોઽપિ લઘુત્વમગમત્ કપેઃ
હનુમાને લક્ષ્મણને બાહુમાં ઉઠાવીને રામ પાસે લઈ આવ્યા. વાયુપુત્રની ઊંડી મિત્રતા અને શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી—even શત્રુઓથી અડગ લક્ષ્મણ પણ હનુમાન માટે હલકા થઇ ગયા.
તં સમુત્સૃજ્ય સા શક્તિઃ સૌમિત્રિં યુધિ નિર્જિતમ્। રાવણસ્ય રથે તસ્મિન્ સ્થાનં પુનરુપાગમત્
તે ભાલા, યુદ્ધમાં સૌમિત્રિને ઘાયલ કરીને, ફરી રાવણના રથમાં પોતાના સ્થાન પર પાછી ગઈ.
રાવણોઽપિ મહાતેજાઃ પ્રાપ્ય સંજ્ઞાં મહાહવે। આદદે નિશિતાન્ બાણાઞ્જગ્રાહ ચ મહદ્ધનુઃ
મહાપ્રભા રાવણ મહાયુદ્ધમાં સંજ્ઞાનમાં આવી, તીખા બાણો અને મોટું ધનુષ્ય હાથમાં લીધું.
આશ્વસ્તશ્ચ વિશલ્યશ્ચ લક્ષ્મણઃ શત્રુસૂદનઃ। વિષ્ણોર્ભાગમમીમાંસ્યમાત્માનં પ્રત્યનુસ્મરન્
લક્ષ્મણ, દુશ્મનોના વિનાશક, હવે નિર્ભય અને શસ્ત્રના ઘા વિના, પોતે ભગવાન વિષ્ણુના અંશરૂપ છે એનું સ્મરણ કરતા પોતાને સંભાળી લીધો.
નિપાતિતમહાવીરાં વાનરાણાં મહાચમૂમ્। રાઘવસ્તુ રણે દૃષ્ટ્વા રાવણં સમભિદ્રવત્
રાઘવએ યુદ્ધમાં વાનરોની મહાસેના અને મહાવીરોને પડેલા જોયા, ત્યારે તેણે રાવણ પર આક્રમણ કર્યું.
અથૈનમનુસંક્રમ્ય હનૂમાન્ વાક્યમબ્રવીત્। મમ પૃષ્ઠં સમારુહ્ય રાક્ષસં શાસ્તુમર્હસિ
પછી હનુમાન તેની પાસે આવ્યો અને કહ્યું: 'મારા પીઠ પર ચડી જા, તું રાક્ષસને દંડ આપ.'
વિષ્ણુર્યથા ગરુત્મન્તમારુહ્યામરવૈરિણમ્। તચ્છ્રુત્વા રાઘવો વાક્યં વાયુપુત્રેણ ભાષિતમ્
'જેમ વિષ્ણુએ ગરુડ પર ચડીને દેવોના દુશ્મનને દમન કર્યો હતો.' પવનપુત્રના આ વચન સાંભળી,
અથારુરોહ સહસા હનૂમન્તં મહાકપિમ્। રથસ્થં રાવણં સંખ્યે દદર્શ મનુજાધિપઃ
પછી રાઘવ ઝડપથી મહાકપિ હનુમાન પર ચડી ગયો અને મનુષ્યોના રાજાએ યુદ્ધભૂમિમાં રથમાં ઊભેલા રાવણને જોયો.
તમાલોક્ય મહાતેજાઃ પ્રદુદ્રાવ સ રાવણમ્। વૈરોચનમિવ ક્રુદ્ધો વિષ્ણુરભ્યુદ્યતાયુધઃ
તેને જોઈને મહાતેજસ્વી રામ રાવણ પર દોડી ગયો, જાણે ક્રોધિત વિષ્ણુ હથિયાર ઉઠાવી વાયરોચન પર તૂટી પડ્યો હોય.
જ્યાશબ્દમકરોત્ તીવ્રં વજ્રનિષ્પેષનિષ્ઠુરમ્। ગિરા ગમ્ભીરયા રામો રાક્ષસેન્દ્રમુવાચ હ
રામે ધનુષની ડોરીથી ભયાનક અવાજ કર્યો, જે વીજળીના ઘા જેટલો કઠોર હતો, અને ગંભીર અવાજે રાક્ષસોના રાજાને કહ્યું:
તિષ્ઠ તિષ્ઠ મમ ત્વં હિ કૃત્વા વિપ્રિયમીદૃશમ્। ક્વ નુ રાક્ષસશાર્દૂલ ગત્વા મોક્ષમવાપ્સ્યસિ
'થેર, થેર! તું મારા પર આવું મોટું દુષ્કર્મ કરીને ક્યાં જઈ મુક્તિ મેળવે છે, હે રાક્ષસોના વાઘ?'
યદીન્દ્રવૈવસ્વતભાસ્કરાન્ વા સ્વયંભુવૈશ્વાનરશંકરાન્ વા। ગમિષ્યસિ ત્વં દશધા દિશો વા તથાપિ મે નાદ્ય ગતો વિમોક્ષ્યસે
'તુ ઈન્દ્ર, યમ, સૂર્ય, બ્રહ્મા, અગ્નિ, શિવ પાસે જતો રહે કે દસેય દિશામાં ભાગે, તો પણ આજે તું મારા હાથેથી બચી શકીશ નહીં.'
યશ્ચૈષ શક્ત્યા નિહતસ્ત્વયાદ્ય ગચ્છન્ વિષાદં સહસાભ્યુપેત્ય। સ એષ રક્ષોગણરાજ મૃત્યુઃ સપુત્રપૌત્રસ્ય તવાદ્ય યુદ્ધે
'જેને આજે તું શસ્ત્રથી ઘાયલ કર્યો અને જે અચાનક દુઃખમાં ડૂબી ગયો, એ જ, હે રાક્ષસોના રાજા, આજે યુદ્ધમાં તારા અને તારા પુત્ર-પૌત્ર માટે મૃત્યુ બનીને આવ્યો છે.'
એતેન ચાત્યદ્ભુતદર્શનાનિ શરૈર્જનસ્થાનકૃતાલયાનિ। ચતુર્દશાન્યાત્તવરાયુધાનિ રક્ષઃસહસ્રાણિ નિષૂદિતાનિ
'અને એ જ, જેનું રૂપ અદ્ભુત છે, એના દ્વારા જનસ્થાનમાં તારા ગઢો તૂટી પડ્યા, અને ચૌદ હજાર શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો ધરાવતાં રાક્ષસો તારા હાથેથી માર્યા ગયા.'
રાઘવસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાક્ષસેન્દ્રો મહાબલઃ। વાયુપુત્રં મહાવેગં વહન્તં રાઘવં રણે
રાઘવના વચન સાંભળી, રાક્ષસોના મહાબળવાન રાજાએ યુદ્ધમાં વાંદરા હનુમાનને રાઘવને લઈ જતા જોયો.
રોષેણ મહતાઽઽવિષ્ટઃ પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્। આજઘાન શરૈર્દીપ્તૈઃ કાલાનલશિખોપમૈઃ
મોટા ક્રોધથી ભરાઈ, જૂની વેર-વૈર યાદ કરીને, તેણે મૃત્યુ અગ્નિના જ્વાળાની જેમ ધધકતા બાણો ચલાવ્યા.
રાક્ષસેનાહવે તસ્ય તાડિતસ્યાપિ સાયકૈઃ। સ્વભાવતેજોયુક્તસ્ય ભૂયસ્તેજોઽભ્યવર્ધત
યુદ્ધમાં રાક્ષસના બાણોથી ઘાયલ થયા છતાં, હનુમાનનું સ્વાભાવિક તેજ વધુ જ વધ્યું.
તતો રામો મહાતેજા રાવણેન કૃતવ્રણમ્। દૃષ્ટ્વા પ્લવગશાર્દૂલં ક્રોધસ્ય વશમેયિવાન્
પછી મહાતેજસ્વી રામ, રાવણના ઘા ખાઈને, વાનરશ્રેષ્ઠને જોઈને ક્રોધમાં આવી ગયો.
તસ્યાભિસંક્રમ્ય રથં સચક્રં સાશ્વધ્વજચ્છત્રમહાપતાકમ્। સસારથિં સાશનિશૂલખડ્ગં રામઃ પ્રચિચ્છેદ શિતૈઃ શરાગ્રૈઃ
તે પછી રામે રાવણના રથ પર હુમલો કર્યો—ચકરા, ઘોડા, ધ્વજ, છત્રી, મહાપતાકા, સારથી, વજ્ર, ભાલા, ખડગ—આ બધું તેણે તીક્ષ્ણ બાણોથી કાપી નાખ્યું.
અથેન્દ્રશત્રું તરસા જઘાન બાણેન વજ્રાશનિસંનિભેન। ભુજાન્તરે વ્યૂઢસુજાતરૂપે વજ્રેણ મેરું ભગવાનિવેન્દ્રઃ
પછી તેણે ઝડપથી ઈન્દ્રના દુશ્મનને વીજળી જેવી બાણથી બંને હાથ વચ્ચે ઘાયલ કર્યો, જેમ ઈન્દ્ર પોતાના વજ્રથી મેરુ પર્વતને ફાડી નાખે.
યો વજ્રપાતાશનિસંનિપાતા- ન્ન ચુક્ષુભે નાપિ ચચાલ રાજા। સ રામબાણાભિહતો ભૃશાર્ત- શ્ચચાલ ચાપં ચ મુમોચ વીરઃ
જે રાજા વીજળીના પ્રહાર અને ગર્જનાથી પણ અડગ રહ્યો હતો, તે રામના તીરો વાગતાં ભારે દુઃખી થઈ લથડ્યો અને પોતાના ધનુષ્યને પણ છોડી દીધું.
તં વિહ્વલન્તં પ્રસમીક્ષ્ય રામઃ સમાદદે દીપ્તમથાર્ધચન્દ્રમ્। તેનાર્કવર્ણં સહસા કિરીટં ચિચ્છેદ રક્ષોધિપતેર્મહાત્મા
રામે જ્યારે રાવણને ગભરાયેલો જોયો, ત્યારે તેણે તેજસ્વી અર્ધચંદ્રાકાર બાણ હાથમાં લીધો અને એથી રાક્ષસોના રાજાના સૂર્ય જેવા તેજવાળું મુગટ તરત જ કાપી નાખ્યું.
તં નિર્વિષાશીવિષસંનિકાશં શાન્તાર્ચિષં સૂર્યમિવાપ્રકાશમ્। ગતશ્રિયં કૃત્તકિરીટકૂટ- મુવાચ રામો યુધિ રાક્ષસેન્દ્રમ્
મુગટ વિહોણો, કાંતિ ગુમાવેલો, ઝેર વિના સાપ જેવો, શાંત તેજવાળો અને પ્રકાશ વિના સૂર્ય જેવો, એવો એ રાક્ષસોના રાજાને રામે યુદ્ધમાં સંબોધ્યો.
કૃતં ત્વયા કર્મ મહત્ સુભીમં હતપ્રવીરશ્ચ કૃતસ્ત્વયાહમ્। તસ્માત્ પરિશ્રાન્ત ઇતિ વ્યવસ્ય ન ત્વાં શરૈર્મૃત્યુવશં નયામિ
તમે ભયાનક અને મહાન કાર્ય કર્યું છે; તમારે મને તમારા વીરોએ મારવા માટે મજબૂર કર્યો. તેથી હવે તમે થાકી ગયા છો—એથી હું તને બાણોથી મૃત્યુ પામવા નથી દેતો.
પ્રયાહિ જાનામિ રણાર્દિતસ્ત્વં પ્રવિશ્ય રાત્રિંચરરાજ લઙ્કામ્। આશ્વસ્ય નિર્યાહિ રથી ચ ધન્વી તદા બલં પ્રેક્ષ્યસિ મે રથસ્થઃ
જાઓ, હું જાણું છું કે યુદ્ધથી તું થાકી ગયો છે. રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસોના રાજા, લંકામાં જઈ આરામ કરો. પછી ફરીથી રથ અને ધનુષ્ય લઈને બહાર આવો; ત્યારે તું મારા બળને જોઈ શકીશ.
સ એવમુક્તો હતદર્પહર્ષો નિકૃત્તચાપઃ સ હતાશ્વસૂતઃ। શરાર્દિતો ભગ્નમહાકિરીટો વિવેશ લઙ્કાં સહસા સ્મ રાજા
આવી રીતે કહેવામાં આવતા, રાવણનો ગર્વ અને આનંદ તૂટી ગયો, તેનો ધનુષ્ય કપાઈ ગયો, ઘોડા અને રથચાલક મરી ગયા, બાણોથી ઘાયલ અને મોટું મુગટ તૂટી ગયું, ત્યારે એ રાજા તરત જ લંકામાં પ્રવેશી ગયો.
તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે રજનીચરેન્દ્રે મહાબલે દાનવદેવશત્રૌ। હરીન્ વિશલ્યાન્ સહ લક્ષ્મણેન ચકાર રામઃ પરમાહવાગ્રે
જ્યારે એ મહાબલી, દેવ-દૈત્યોના શત્રુ એવા રાત્રિમાં ફરતા રાક્ષસોના રાજા લંકામાં ગયો, ત્યારે રામે યુદ્ધના મથાળે લક્ષ્મણ અને વાનરોને બાણોના ઘામાંથી મુક્ત કર્યા.
તસ્મિન્ પ્રભગ્ને ત્રિદશેન્દ્રશત્રૌ સુરાસુરા ભૂતગણા દિશશ્ચ। સસાગરાઃ સર્ષિમહોરગાશ્ચ તથૈવ ભૂમ્યમ્બુચરાઃ પ્રહૃષ્ટાઃ
જ્યારે દેવોના રાજાના શત્રુ રાવણ પરાજિત થયો, ત્યારે દેવો, દૈત્યો, ભૂતગણો, દિશાઓ, સાગરો, ઋષિઓ, મહાનાગો અને જમીન-પાણીમાં રહેતા બધા જ પ્રાણી આનંદિત થયા.
thumb|ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો સાઠમો સર્ગ સાંભળો.