તથાપિ ત્વાં મયા મુક્તઃ સાયકોઽસ્ત્રપ્રયોજિતઃ। જીવિતં પરિરક્ષન્તં જીવિતાદ્ ભ્રંશયિષ્યતિ
'છતાં પણ, મારા દ્વારા છોડવામાં આવેલું અને અસ્ત્રથી સશક્ત થયેલું બાણ, તું જીવતુ બચાવવા જેટલો પ્રયત્ન કરે તોય, તારો જીવ લઈ જશે.'
એવમુક્ત્વા મહાબાહૂ રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। સંધાય બાણમસ્ત્રેણ ચમૂપતિમતાડયત્
આ રીતે બોલીને, મહાબાહુ રાવણ, રાક્ષસોના રાજા, બાણને અસ્ત્રમાં ગોઠવીને સેના-મુખ્યાને વાગાડ્યો.
સોઽસ્ત્રમુક્તેન બાણેન નીલો વક્ષસિ તાડિતઃ। નિર્દહ્યમાનઃ સહસા સ પપાત મહીતલે
અસ્ત્રથી છોડવામાં આવેલા બાણથી નીલના છાતીમાં ઘા પડ્યો, અને એ તાત્કાલિક દાઝી ઉઠ્યો અને જમીન પર પડી ગયો.
પિતૃમાહાત્મ્યસંયોગાદાત્મનશ્ચાપિ તેજસા। જાનુભ્યામપતદ્ ભૂમૌ ન તુ પ્રાણૈર્વિયુજ્યત
પિતાની મહિમા અને પોતાની શક્તિના કારણે, એ ઘૂંટણ પર જમીન પર પડ્યો, પણ એના પ્રાણ ગયા નહીં.
વિસંજ્ઞં વાનરં દૃષ્ટ્વા દશગ્રીવો રણોત્સુકઃ। રથેનામ્બુદનાદેન સૌમિત્રિમભિદુદ્રુવે
વાંદરાને બેભાન જોઈને, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક દશાનન રાવણ, મેઘ જેવો ગર્જન કરતો રથ હાંકી, સૌમિત્રિ તરફ દોડી ગયો.
આસાદ્ય રણમધ્યે તં વારયિત્વા સ્થિતો જ્વલન્। ધનુર્વિસ્ફારયામાસ રાક્ષસેન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્
યુદ્ધના મધ્યમાં પહોંચીને, તેજસ્વી સૌમિત્રિ સામે ઊભેલા રાક્ષસ રાજાએ પોતાનું ધનુષ્ય ખેંચ્યું.
તમાહ સૌમિત્રિરદીનસત્ત્વો વિસ્ફારયન્તં ધનુરપ્રમેયમ્। અવેહિ મામદ્ય નિશાચરેન્દ્ર ન વાનરાંસ્ત્વં પ્રતિયોદ્ધુમર્હસિ
સૌમિત્રિ, અડગ મનવાળો, ધનુષ્ય ખેંચતો રાવણને બોલ્યો: 'હવે મને ઓળખ, રાત્રિમાં ફરનારા રાજા; તારે વાંદરો સાથે યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી.'
સ તસ્ય વાક્યં પ્રતિપૂર્ણઘોષં જ્યાશબ્દમુગ્રં ચ નિશમ્ય રાજા। આસાદ્ય સૌમિત્રિમુપસ્થિતં તં રોષાન્વિતં વાચમુવાચ રક્ષઃ
તેના ગૂંજી ઉઠેલા વચન અને ધનુષ્યની તીવ્ર ધ્વનિ સાંભળી, રાજા રોષથી સૌમિત્રિ પાસે ગયો અને ગુસ્સામાં બોલ્યો.
દિષ્ટ્યાસિ મે રાઘવ દૃષ્ટિમાર્ગં પ્રાપ્તોઽન્તગામી વિપરીતબુદ્ધિઃ। અસ્મિન્ ક્ષણે યાસ્યસિ મૃત્યુલોકં સંસાદ્યમાનો મમ બાણજાલૈઃ
'રાઘવ, સદભાગ્યે તું મારી નજરે ચડ્યો છે, તારો અંત નજીક છે અને તારો મન વાંધાજનક છે. આ ક્ષણે જ, મારા બાણોના વરસાદથી તું મૃત્યુના લોકમાં જશે.'
તમાહ સૌમિત્રિરવિસ્મયાનો ગર્જન્તમુદ્વૃત્તશિતાગ્રદંષ્ટ્રમ્। રાજન્ ન ગર્જન્તિ મહાપ્રભાવા વિકત્થસે પાપકૃતાં વરિષ્ઠ
સૌમિત્રિ, અચકાયા વિના, રાવણના ગુસ્સામાં ગર્જન કરતા અને તીવ્ર દાંત દેખાડતા બોલ્યો: 'રાજા, મહાન શક્તિવાળા લોકો કદી ડંકો નથી પીટતા; તું ફક્ત ખોટી શેખી મારતો છે, દુષ્ટોમાં શ્રેષ્ઠ.'
જાનામિ વીર્યં તવ રાક્ષસેન્દ્ર બલં પ્રતાપં ચ પરાક્રમં ચ। અવસ્થિતોઽહં શરચાપપાણિ- રાગચ્છ કિં મોઘવિકત્થનેન
'રાક્ષસોના રાજા, હું તારી શક્તિ, તારો બળ, તારો પરાક્રમ બધું જાણું છું. હું ધનુષ્ય અને બાણ સાથે તૈયાર ઊભો છું; આવ, ખાલી બોલી વેડફીશ નહીં.'
સ એવમુક્તઃ કુપિતઃ સસર્જ રક્ષોધિપઃ સપ્ત શરાન્ સુપુઙ્ખાન્। તાઁલ્લક્ષ્મણઃ કાઞ્ચનચિત્રપુઙ્ખૈ- શ્ચિચ્છેદ બાણૈર્નિશિતાગ્રધારૈઃ
આવી રીતે કહેતાં, ગુસ્સે થયેલા રાક્ષસાધિપતિએ સાત સુંદર પાંખવાળા બાણ છોડ્યા; પણ લક્ષ્મણે પોતાના તીક્ષ્ણ અને સોનાથી શોભતા બાણોથી એ બધાને કાપી નાખ્યા.
તાન્ પ્રેક્ષમાણઃ સહસા નિકૃત્તાન્ નિકૃત્તભોગાનિવ પન્નગેન્દ્રાન્। લઙ્કેશ્વરઃ ક્રોધવશં જગામ સસર્જ ચાન્યાન્ નિશિતાન્ પૃષત્કાન્
તેણા બાણો અચાનક કપાઈ ગયા, જાણે ફણ કપાયેલા મહાન સાપો હોય એમ, એ જોઈને લંકાના રાજા ગુસ્સામાં આવી ગયો અને વધુ તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યા.
સ બાણવર્ષં તુ વવર્ષ તીવ્રં રામાનુજઃ કાર્મુકસમ્પ્રયુક્તમ્। ક્ષુરાર્ધચન્દ્રોત્તમકર્ણિભલ્લૈઃ શરાંશ્ચ ચિચ્છેદ ન ચુક્ષુભે ચ
પછી રામના નાના ભાઈએ પોતાના ધનુષ્યથી તીવ્ર બાણવર્ષા વરસાવી; કાપી નાખતા, અર્ધચંદ્ર, કટાર અને વિશાળ ફાળવાળા બાણોથી એ બધા બાણો કાપી નાખ્યા અને પોતે અડગ રહ્યો.
સ બાણજાલાન્યપિ તાનિ તાનિ મોઘાનિ પશ્યંસ્ત્રિદશારિરાજઃ। વિસિસ્મિયે લક્ષ્મણલાઘવેન પુનશ્ચ બાણાન્ નિશિતાન્ મુમોચ
રાક્ષસોના રાજાએ પોતાના બાણોના ઝંડા વારંવાર નિષ્ફળ જતા જોયા, તો લક્ષ્મણની ચપળતા જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયો અને ફરી તીક્ષ્ણ બાણ છોડ્યા.
સ લક્ષ્મણશ્ચાપિ શિતાઞ્ શિતાગ્રાન્ મહેન્દ્રતુલ્યોઽશનિભીમવેગાન્। સંધાય ચાપે જ્વલનપ્રકાશાન્ સસર્જ રક્ષોધિપતેર્વધાય
લક્ષ્મણે પણ મહેન્દ્ર જેવી શક્તિથી, ધનુષ્યમાં અગ્નિ સમાન તેજસ્વી અને તીક્ષ્ણ બાણો ગોઠવી, રાક્ષસાધિપતિના સંહાર માટે છોડ્યા.
સ તાન્ પ્રચિચ્છેદ હિ રાક્ષસેન્દ્રઃ શિતાઞ્ શરાલ્ઁ લક્ષ્મણમાજઘાન। શરેણ કાલાગ્નિસમપ્રભેણ સ્વયંભુદત્તેન લલાટદેશે
રાક્ષસોના રાજાએ તે તીખા બાણો કાપી નાખ્યા અને પછી સ્વયંભૂએ આપેલી, પ્રલયના અગ્નિ જેવી તેજસ્વી એક બાણથી લક્ષ્મણના કપાળ પર ઘા કર્યો.
સ લક્ષ્મણો રાવણસાયકાર્ત- શ્ચચાલ ચાપં શિથિલં પ્રગૃહ્ય। પુનશ્ચ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય કૃચ્છ્રા- ચ્ચિચ્છેદ ચાપં ત્રિદશેન્દ્રશત્રોઃ
રાવણના બાણથી ઘાયલ થયેલા લક્ષ્મણ પોતાના ઢીલા પડેલા ધનુષ્યને પકડીને લથડ્યા, પણ ભારે પ્રયત્ને સંભળી, દેવતાઓના દુશ્મનનું ધનુષ્ય કાપી નાખ્યું.
નિકૃત્તચાપં ત્રિભિરાજઘાન બાણૈસ્તદા દાશરથિઃ શિતાગ્રૈઃ। સ સાયકાર્તો વિચચાલ રાજા કૃચ્છ્રાચ્ચ સંજ્ઞાં પુનરાસસાદ
દશરથપુત્રે ધનુષ્ય વિહોણા રાજાને ત્રણ તીખા બાણો મારી ઘાયલ કર્યો. તે રાજા એ બાણોથી દુઃખી થઈ લથડ્યો, પણ મુશ્કેલીથી ફરી સંભળી ગયો.
સ કૃત્તચાપઃ શરતાડિતશ્ચ મેદાર્દ્રગાત્રો રુધિરાવસિક્તઃ। જગ્રાહ શક્તિં સ્વયમુગ્રશક્તિઃ સ્વયંભુદત્તાં યુધિ દેવશત્રુઃ
ધનુષ્ય કપાઈ ગયેલા અને બાણોથી ઘાયલ, લોહી અને પસીનાથી ભીંજાયેલા દેવતાઓના દુશ્મન, પોતે જ ભયાનક શક્તિ ધરાવતા, યુદ્ધમાં સ્વયંભૂએ આપેલી એક ભયાનક ભાલા ઉઠાવી.
સ તાં સધૂમાનલસંનિકાશાં વિત્રાસનાં સંયતિ વાનરાણામ્। ચિક્ષેપ શક્તિં તરસા જ્વલન્તીં સૌમિત્રયે રાક્ષસરાષ્ટ્રનાથઃ
રાક્ષસોના રાજાએ, યુદ્ધમાં વાનરોને ભયભીત કરતા, ધૂમ્ર અને અગ્નિ જેવી જ્વલંત ભાલા જોરથી સૌમિત્રિ તરફ ફેંકી.
તામાપતન્તીં ભરતાનુજોઽસ્ત્રૈ- ર્જઘાન બાણૈશ્ચ હુતાગ્નિકલ્પૈઃ। તથાપિ સા તસ્ય વિવેશ શક્તિ- ર્ભુજાન્તરં દાશરથેર્વિશાલમ્
જ્યારે તે ભાલા લક્ષ્મણ તરફ આવી રહી હતી, ત્યારે રામના નાના ભાઈએ યજ્ઞ અગ્નિ જેવી બાણો અને શસ્ત્રોથી તેને ઘાયલ કરી. છતાંયે, તે ભાલા દશરથપુત્રના પહોળા છાતીમાં ઘૂસી ગઈ.
સ શક્તિમાઞ્ શક્તિસમાહતઃ સન્ જજ્વાલ ભૂમૌ સ રઘુપ્રવીરઃ। તં વિહ્વલન્તં સહસાભ્યુપેત્ય જગ્રાહ રાજા તરસા ભુજાભ્યામ્
શક્તિથી ઘાયલ થયેલા રઘુકુળના વીર લક્ષ્મણ જમીન પર પીડામાં લથડતા જ્વલંત દેખાયા. ત્યારે રાજાએ તરત જ બાહુબળથી તેમને પકડી લીધા.
હિમવાન્ મન્દરો મેરુસ્ત્રૈલોક્યં વા સહામરૈઃ। શક્યં ભુજાભ્યામુદ્ધર્તું ન શક્યો ભરતાનુજઃ
હિમાલય, મંદર, મેરુ પર્વત કે ત્રિલોક પણ દેવતાઓ સાથે બાહુબળથી ઉઠાવી શકાય, પણ ભરતના ભાઈને ઉઠાવવું શક્ય નહોતું.
શક્ત્યા બ્રાહ્મ્યા તુ સૌમિત્રિસ્તાડિતોઽપિ સ્તનાન્તરે। વિષ્ણોરમીમાંસ્યભાગમાત્માનં પ્રત્યનુસ્મરત્
દિવ્ય શક્તિથી છાતીમાં ઘાયલ થયેલા સૌમિત્રિએ પોતે વિષ્ણુનો અંશ છે એ વાત યાદ કરી.
તતો દાનવદર્પઘ્નં સૌમિત્રિં દેવકણ્ટકઃ। તં પીડયિત્વા બાહુભ્યાં ન પ્રભુર્લઙ્ઘનેઽભવત્
પછી દેવતાઓને દુઃખ આપનાર રાવણે દાનવોના અહંકારને નાશ કરનાર સૌમિત્રિને બાહુબળથી દબાવ્યા, પણ તેમ છતાંયે તેને ઉઠાવી શક્યો નહીં.
તતઃ ક્રુદ્ધો વાયુસુતો રાવણં સમભિદ્રવત્। આજઘાનોરસિ ક્રુદ્ધો વજ્રકલ્પેન મુષ્ટિના
પછી વાયુપુત્ર હનુમાન ગુસ્સામાં રાવણ પર તૂટી પડ્યા અને વીજળી જેવી મજબૂત મુઠીથી તેના છાતીમાં ઘા કર્યો.
તેન મુષ્ટિપ્રહારેણ રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। જાનુભ્યામગમદ્ ભૂમૌ ચચાલ ચ પપાત ચ
હનુમાનની મુઠીના ઘા થી રાક્ષસોના સ્વામી રાવણ ઘૂંટણ પર પડી ગયો, લથડ્યો અને જમીન પર ઢળી પડ્યો.
આસ્યૈશ્ચ નેત્રૈઃ શ્રવણૈઃ પપાત રુધિરં બહુ। વિઘૂર્ણમાનો નિશ્ચેષ્ટો રથોપસ્થ ઉપાવિશત્
તેના મોઢા, આંખો અને કાનમાંથી ઘણું લોહી વહેવા લાગ્યું. ચક્કર ખાઈ, અચેત થઈ, તે રથમાં બેસી ગયો.
વિસંજ્ઞો મૂર્ચ્છિતશ્ચાસીન્ન ચ સ્થાનં સમાલભત્। વિસંજ્ઞં રાવણં દૃષ્ટ્વા સમરે ભીમવિક્રમમ્
તે બેભાન અને મૂર્છિત હતો, પોતાનું સ્વસ્થ્ય પાછું મેળવી શકતો નહોતો. ભયાનક પરાક્રમ ધરાવતા રાવણને યુદ્ધમાં બેભાન જોઈને—