યોઽસૌ નવાર્કોદિતતામ્રચક્ષુ- રારુહ્ય ઘણ્ટાનિનદપ્રણાદમ્। ગજં ખરં ગર્જતિ વૈ મહાત્મા મહોદરો નામ સ એષ વીરઃ
જેના નેત્ર નવોદિત સૂર્ય જેવાં તાંબાં છે, જે ઘંટાનાદ કરતા ખરા નામના ગજ પર બેઠો છે અને ગર્જના કરે છે—એ મહાત્મા મહોદર છે, મહાન પરાક્રમી.
યોઽસૌ હયં કાઞ્ચનચિત્રભાણ્ડ- મારુહ્ય સંધ્યાભ્રગિરિપ્રકાશમ્। પ્રાસં સમુદ્યમ્ય મરીચિનદ્ધં પિશાચ એષોઽશનિતુલ્યવેગઃ
જે સુવર્ણથી શોભતા સાધનોથી સજ્જ ઘોડા પર બેઠો છે, સાંજના મેઘ જેવો તેજ ધરાવે છે, અને સોનાથી બંધાયેલો ભાલો ઊંચક્યો છે—એ પિશાચ છે, વીજળી જેવી ઝડપવાળો.
યશ્ચૈષ શૂલં નિશિતં પ્રગૃહ્ય વિદ્યુત્પ્રભં કિંકરવજ્રવેગમ્। વૃષેન્દ્રમાસ્થાય શશિપ્રકાશ- માયાતિ યોઽસૌ ત્રિશિરા યશસ્વી
અને જે તીક્ષ્ણ શૂળ, વીજળી જેવું તેજ ધરાવતું, કિંકરના વજ્ર જેવી ઝડપથી પકડીને, વૃષભરાજા પર આરૂઢ છે અને ચંદ્ર જેવું તેજ ધરાવે છે—એ પ્રસિદ્ધ ત્રિશિરા છે.
અસૌ ચ જીમૂતનિકાશરૂપઃ કુમ્ભઃ પૃથુવ્યૂઢસુજાતવક્ષાઃ। સમાહિતઃ પન્નગરાજકેતુ- ર્વિસ્ફારયન્ યાતિ ધનુર્વિધુન્વન્
અને જે મેઘ જેવો કાળો દેખાય છે, પહોળા અને સુંદર છાતી ધરાવે છે, મન એકાગ્ર રાખીને, પન્નગરાજના ધ્વજ સાથે, ધનુષ્ય ખેંચતો અને ફરકાવતો આવે છે—એ કુંભ છે.
યશ્ચૈષ જામ્બૂનદવજ્રજુષ્ટં દીપ્તં સધૂમં પરિઘં પ્રગૃહ્ય। આયાતિ રક્ષોબલકેતુભૂતો યોઽસૌ નિકુમ્ભોઽદ્ભુતઘોરકર્મા
અને જે સુવર્ણ અને વજ્રથી શોભિત, ધૂમ્ર અને તેજસ્વી ગદા પકડીને આવે છે, રાક્ષસ સેના માટે ધ્વજરૂપ છે—એ અદ્ભુત અને ભયાનક કર્મોવાળો નિકુંભ છે.
યશ્ચૈષ ચાપાસિશરૌઘજુષ્ટં પતાકિનં પાવકદીપ્તરૂપમ્। રથં સમાસ્થાય વિભાત્યુદગ્રો નરાન્તકોઽસૌ નગશૃઙ્ગયોધી
અને જે ધનુષ્ય, તલવાર અને અનેક બાણોથી સજ્જ છે, ધ્વજાવાળું, અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતું રથ ચલાવે છે અને ભયાનક દેખાય છે—એ નરાંતક છે, પર્વતશિખરો વડે યુદ્ધ કરનાર.
યશ્ચૈષ નાનાવિધઘોરરૂપૈ- ર્વ્યાઘ્રોષ્ટ્રનાગેન્દ્રમૃગાશ્વવક્ત્રૈઃ । ભૂતૈર્વૃતો ભાતિ વિવૃત્તનેત્રૈ- ર્યોઽસૌ સુરાણામપિ દર્પહન્તા
અને જે વાઘ, ઊંટ, હાથી, હરણ અને ઘોડા જેવા વિવિધ ભયાનક મુખવાળા ભૂતોથી ઘેરાયેલો છે, વિશાળ નેત્ર ધરાવે છે અને દેવતાઓનો પણ અહંકાર નાશ કરે છે—એ તેજસ્વી છે.
યત્રૈતદિન્દુપ્રતિમં વિભાતિ છત્રં સિતં સૂક્ષ્મશલાકમગ્ર્યમ્। અત્રૈષ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા ભૂતૈર્વૃતો રુદ્ર ઇવાવભાતિ
જ્યાં ચાંદની જેવું, સફેદ, નાજુક અને શ્રેષ્ઠ છત્ર તેજ આપે છે, ત્યાં એ મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિ, ભૂતોથી ઘેરાયેલો, રુદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાય છે.
અસૌ કિરીટી ચલકુણ્ડલાસ્યો નગેન્દ્રવિન્ધ્યોપમભીમકાયઃ। મહેન્દ્રવૈવસ્વતદર્પહન્તા રક્ષોધિપઃ સૂર્ય ઇવાવભાતિ
એ, જે મસ્તક પર મુકુટ અને હલનારા કુંડળ ધરાવે છે, ભયાનક શરીર હિમાલય અને વિંધ્ય પર્વત જેવું છે, મહેન્દ્ર અને યમરાજનો અહંકાર દબાવે છે, રાક્ષસાધિપતિ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી દેખાય છે.
પ્રત્યુવાચ તતો રામો વિભીષણમરિંદમઃ। અહો દીપ્તમહાતેજા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ
પછી રામ, શત્રુઓના વિનાશક, વિભીષણને કહ્યું: 'અરે! રાવણ, રાક્ષસોના રાજા, અદ્ભુત અને પ્રખર તેજ ધરાવે છે.'
આદિત્ય ઇવ દુષ્પ્રેક્ષ્યો રશ્મિભિર્ભાતિ રાવણઃ। ન વ્યક્તં લક્ષયે હ્યસ્ય રૂપં તેજઃસમાવૃતમ્
રાવણ સૂર્ય જેવો છે, જેના કિરણો જોઈ શકાતા નથી; હું તેનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ જોઈ શકતો નથી, કારણ કે તે તેજથી ઢંકાયેલું છે.
દેવદાનવવીરાણાં વપુર્નૈવંવિધં ભવેત્। યાદૃશં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વપુરેતદ્ વિરાજતે
દેવતાઓ કે દાનવોના મહાન યોદ્ધાઓમાં આવું સ્વરૂપ ક્યાંય જોવા મળતું નથી, જેવું રાક્ષસોના રાજાનું આ તેજસ્વી સ્વરૂપ છે.
સર્વે પર્વતસંકાશાઃ સર્વે પર્વતયોધિનઃ। સર્વે દીપ્તાયુધધરા યોધાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
એના બધા યોદ્ધાઓ પર્વત જેવા છે, બધા પર્વત પર યુદ્ધ કરનારા છે, બધા પ્રખર શસ્ત્રો ધારણ કરે છે—એ મહાત્માના એ યોદ્ધાઓ.
વિભાતિ રક્ષોરાજોઽસૌ પ્રદીપ્તૈર્ભીમદર્શનૈઃ। ભૂતૈઃ પરિવૃતસ્તીક્ષ્ણૈર્દેહવદ્ભિરિવાન્તકઃ
એ રાક્ષસરાજા ભયાનક અને પ્રખર રૂપ ધરાવતાં ભૂતોથી ઘેરાયેલો છે, અને એ અંતક જેવો embodied રૂપે તેજસ્વી દેખાય છે.
દિષ્ટ્યાયમદ્ય પાપાત્મા મમ દૃષ્ટિપથં ગતઃ। અદ્ય ક્રોધં વિમોક્ષ્યામિ સીતાહરણસમ્ભવમ્
આજના શુભ દિવસે આ પાપી મારા નજરે પડ્યો છે; આજે હું સીતાજીના અપહરણથી જાગેલો ગુસ્સો બહાર કાઢીશ.
એવમુક્ત્વા તતો રામો ધનુરાદાય વીર્યવાન્। લક્ષ્મણાનુચરસ્તસ્થૌ સમુદ્ધૃત્ય શરોત્તમમ્
આવું કહીને વીર્યશાળી રામે ધનુષ્ય હાથમાં લીધું અને લક્ષ્મણ સાથે ઊભા રહી, શ્રેષ્ઠ બાણ તૈયાર કર્યો.
તતઃ સ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા રક્ષાંસિ તાન્યાહ મહાબલાનિ। દ્વારેષુ ચર્યાગૃહગોપુરેષુ સુનિર્વૃતાસ્તિષ્ઠત નિર્વિશઙ્કાઃ
પછી મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ પોતાના શક્તિશાળી રાક્ષસોને કહ્યું: 'તમે દરવાજા, રક્ષાગૃહ અને મકાનના મથક પર નિર્ભય અને નિશ્ચિંત રહીને ચોંકસી રાખો.'
ઇહાગતં માં સહિતં ભવદ્ભિ- ર્વનૌકસશ્છિદ્રમિદં વિદિત્વા। શૂન્યાં પુરીં દુષ્પ્રસહાં પ્રમથ્ય પ્રધર્ષયેયુઃ સહસા સમેતાઃ
'હું અને તમે બધા વનવાસીઓ અહીં આવ્યા છીએ એ જાણીને, તેઓ આ ખાલી અને દુર્લભ જીતાય એવી નગરી પર અચાનક હુમલો કરી શકે છે.'
વિસર્જયિત્વા સચિવાંસ્તતસ્તાન્ ગતેષુ રક્ષઃસુ યથાનિયોગમ્। વ્યદારયદ્ વાનરસાગરૌઘં મહાઝષઃ પૂર્ણમિવાર્ણવૌઘમ્
પછી જ્યારે રાક્ષસોએ પોતાના કામ પ્રમાણે જઇને મંત્રીઓને વિદાય આપ્યા, ત્યારે તે મહારાક્ષસ મહાસાગર જેવા વાનરસમૂહને, જેમ મોટા માછલી ભરેલા દરિયાને ફાડી કાઢે તેમ, ચીરી નાખ્યો.
તમાપતન્તં સહસા સમીક્ષ્ય દીપ્તેષુચાપં યુધિ રાક્ષસેન્દ્રમ્। મહત્ સમુત્પાટ્ય મહીધરાગ્રં દુદ્રાવ રક્ષોધિપતિં હરીશઃ
યુદ્ધમાં રાક્ષસાધિપતિ તીવ્ર ગતિએ ધાવતો અને તેજસ્વી બાણ અને ધનુષ્ય સાથે આવ્યો, ત્યારે વાનરરાજાએ મોટું પર્વતશિખર ઉખાડી રાક્ષસાધિપતિ પર દોડ્યો.
તચ્છૈલશૃઙ્ગં બહુવૃક્ષસાનું પ્રગૃહ્ય ચિક્ષેપ નિશાચરાય। તમાપતન્તં સહસા સમીક્ષ્ય ચિચ્છેદ બાણૈસ્તપનીયપુઙ્ખૈઃ
એ પર્વતશિખર, જે પર અનેક વૃક્ષો હતા, તેને પકડીને વાનરરાજાએ રાત્રિમાં ફરતા રાવણ પર ફેંક્યું; પણ રાવણે તેને ઝડપથી આવતું જોઈને સોનાની અણીવાળા બાણોથી કાપી નાખ્યું.
તસ્મિન્ પ્રવૃદ્ધોત્તમસાનુવૃક્ષે શૃઙ્ગે વિદીર્ણે પતિતે પૃથિવ્યામ્। મહાહિકલ્પં શરમન્તકાભં સમાદધે રાક્ષસલોકનાથઃ
જ્યારે એ મોટા પર્વતશિખર અને વૃક્ષો ધરતી પર તૂટી પડ્યા, ત્યારે રાક્ષસલોકના સ્વામી રાવણે મૃત્યુ સમાન, મહા સાપ જેવો બાણ હાથમાં લીધો.
સ તં ગૃહીત્વાનિલતુલ્યવેગં સવિસ્ફુલિઙ્ગજ્વલનપ્રકાશમ્। બાણં મહેન્દ્રાશનિતુલ્યવેગં ચિક્ષેપ સુગ્રીવવધાય રુષ્ટઃ
પવન જેવી ઝડપ ધરાવતા, ચમકતા અગ્નિ જેવા અને ઇન્દ્રના વજ્ર સમાન તેજવાળા એ બાણને રાવણે ગુસ્સામાં સુગ્રીવના વધ માટે ફેંક્યો.
સ સાયકો રાવણબાહુમુક્તઃ શક્રાશનિપ્રખ્યવપુઃપ્રકાશમ્। સુગ્રીવમાસાદ્ય બિભેદ વેગાદ્ ગુહેરિતા ક્રૌઞ્ચમિવોગ્રશક્તિઃ
રાવણના હાથમાંથી છૂટેલો એ બાણ ઇન્દ્રના વજ્ર જેવો તેજ ધરાવતો હતો; એ સુગ્રીવને જોરથી વાગી, જેમ ભયાનક શસ્ત્ર ક્રૌંચ પક્ષીને ઘાયલ કરે તેમ, તેને ભેદી નાખ્યો.
સ સાયકાર્તો વિપરીતચેતાઃ કૂજન્ પૃથિવ્યાં નિપપાત વીરઃ। તં વીક્ષ્ય ભૂમૌ પતિતં વિસંજ્ઞં નેદુઃ પ્રહૃષ્ટા યુધિ યાતુધાનાઃ
એ બાણથી ઘાયલ થયેલો, મન ઉલટાઈ ગયેલો સુગ્રીવ બૂમો પાડી ધરતી પર પડી ગયો; તેને બેભાન પડેલો જોઈ રાક્ષસો યુદ્ધમાં આનંદથી ગર્જના કરવા લાગ્યા.
તતો ગવાક્ષો ગવયઃ સુષેણ- સ્ત્વથર્ષભો જ્યોતિમુખો નલશ્ચ। શૈલાન્ સમુત્પાટ્ય વિવૃદ્ધકાયાઃ પ્રદુદ્રુવુસ્તં પ્રતિ રાક્ષસેન્દ્રમ્
પછી ગવાક્ષ, ગવય, સુષેણ, ઋષભ, જ્યોતિમુખ અને નલ—આ બધાં વીરોએ મોટા શરીર સાથે પર્વતો ઉખાડી રાક્ષસાધિપતિ સામે દોડી ગયા.
તેષાં પ્રહારાન્ સ ચકાર મોઘાન્ રક્ષોધિપો બાણશતૈઃ શિતાગ્રૈઃ। તાન્ વાનરેન્દ્રાનપિ બાણજાલૈ- ર્બિભેદ જામ્બૂનદચિત્રપુઙ્ખૈઃ
રાક્ષસાધિપતિએ તેમની તમામ આક્રમણોને શિતધાર બાણોના સૈંકડો વરસાવી નિષ્ફળ કરી દીધા; અને એ વાનરરાજાઓને સોનાથી શોભતા બાણોના વરસાદથી ઘાયલ કર્યા.
તે વાનરેન્દ્રાસ્ત્રિદશારિબાણૈ- ર્ભિન્ના નિપેતુર્ભુવિ ભીમકાયાઃ। તતસ્તુ તદ્ વાનરસૈન્યમુગ્રં પ્રચ્છાદયામાસ સ બાણજાલૈઃ
ત્રિદશરાજના બાણોથી ઘાયલ થયેલા એ ભયાનક શરીરવાળા વાનરરાજાઓ ધરતી પર પડી ગયા; પછી રાવણે એ ભયાનક વાનરસેના પર બાણોના વરસાદથી ઢાંકી નાખી.
તે વધ્યમાનાઃ પતિતાશ્ચ વીરા નાનદ્યમાના ભયશલ્યવિદ્ધાઃ। શાખામૃગા રાવણસાયકાર્તા જગ્મુઃ શરણ્યં શરણં સ્મ રામમ્
મારા જતા અને રાવણના બાણોથી ઘાયલ થયેલા એ વાનરવીરો, ભય અને પીડાથી બૂમો પાડતા, રામજીના આશ્રયમાં દોડી ગયા.
તતો મહાત્મા સ ધનુર્ધનુષ્મા- નાદાય રામઃ સહસા જગામ। તં લક્ષ્મણઃ પ્રાઞ્જલિરભ્યુપેત્ય ઉવાચ રામં પરમાર્થયુક્તમ્
પછી મહાત્મા રામ ધનુષ્ય લઈને ઝડપથી આગળ વધ્યા; ત્યારે લક્ષ્મણે હાથ જોડીને રામજી પાસે જઈ, અર્થસભર વચન કહ્યાં.