સ એવમુક્ત્વા જ્વલનપ્રકાશં રથં તુરંગોત્તમરાજિયુક્તમ્। પ્રકાશમાનં વપુષા જ્વલન્તં સમારુરોહામરરાજશત્રુઃ
આવી વાત કહીને, દેવરાજના દુશ્મન રાવણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ જોડાયેલી રથ પર ચઢ્યો, જે દેખાવમાં પણ તેજસ્વી હતો.
સ શઙ્ખભેરીપણવપ્રણાદૈ- રાસ્ફોટિતક્ષ્વેડિતસિંહનાદૈઃ । પુણ્યૈઃ સ્તવૈશ્ચાપિ સુપૂજ્યમાન- સ્તદા યયૌ રાક્ષસરાજમુખ્યઃ
પછી તે રાક્ષસ રાજા શંખ, ભેરી, પણવાંના અવાજ, હાંકો, તાળી, સીટી અને સિંહના ગર્જનામાં, શુભ સ્તુતિઓથી સન્માન પામી, રથ પર ચડીને નીકળી પડ્યો.
સ શૈલજીમૂતનિકાશરૂપૈ- ર્માંસાશનૈઃ પાવકદીપ્તનેત્રૈઃ। બભૌ વૃતો રાક્ષસરાજમુખ્યો ભૂતૈર્વૃતો રુદ્ર ઇવામરેશઃ
એ રાક્ષસ રાજા, પર્વત અને વાદળ જેવા આકાર ધરાવતાં, માંસ ખાવા વાળાં અને અગ્નિ જેવી આંખો ધરાવતાં ભયાનક ભૂતોથી ઘેરાયેલો, જાણે રુદ્ર ભગવાન ભુતો સાથે હોય એમ તેજસ્વી લાગતો હતો.
તતો નગર્યાઃ સહસા મહૌજા નિષ્ક્રમ્ય તદ્ વાનરસૈન્યમુગ્રમ્। મહાર્ણવાભ્રસ્તનિતં દદર્શ સમુદ્યતં પાદપશૈલહસ્તમ્
પછી એ મહાબલી અચાનક શહેરમાંથી બહાર આવ્યો અને વાનર સેના ને જોયું, જે મહાસાગર જેવી ગર્જના કરતી હતી અને હાથમાં વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો ઉંચકેલા હતા.
તદ્ રાક્ષસાનીકમતિપ્રચણ્ડ- માલોક્ય રામો ભુજગેન્દ્રબાહુઃ। વિભીષણં શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠ- મુવાચ સેનાનુગતઃ પૃથુશ્રીઃ
એવી અત્યંત ભયાનક રાક્ષસ સેના જોઈને, ભુજાઓ સાપના રાજા જેવી મજબૂત ધરાવતાં રામે, પોતાની સેના સાથે આવેલા, શસ્ત્રધારી શ્રેષ્ઠ અને તેજસ્વી વિભીષણને કહ્યું.
નાનાપતાકાધ્વજછત્રજુષ્ટં પ્રાસાસિશૂલાયુધશસ્ત્રજુષ્ટમ્। કસ્યેદમક્ષોભ્યમભીરુજુષ્ટં સૈન્યં મહેન્દ્રોપમનાગજુષ્ટમ્
આ સેના જુદી જુદી ધ્વજાઓ, પટાકાઓ અને છત્રોથી શોભાયમાન છે, ભાલા, તલવાર, શૂળ અને બીજા શસ્ત્રોથી સજ્જ છે, અડગ અને નિર્ભય છે, જાણે મહેન્દ્રની સેના હોય — આ કોની છે?
તતસ્તુ રામસ્ય નિશમ્ય વાક્યં વિભીષણઃ શક્રસમાનવીર્યઃ। શશંસ રામસ્ય બલપ્રવેકં મહાત્મનાં રાક્ષસપુંગવાનામ્
પછી જ્યારે રામના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે વિભીષણ, જે ઇન્દ્ર જેટલી તાકાત ધરાવે છે, તેણે રામને રાક્ષસોના મહાન યોદ્ધાઓ અને તેમની સેનાનાં મુખ્ય નેતાઓ વિશે વિગતવાર જણાવ્યું.
યોઽસૌ ગજસ્કન્ધગતો મહાત્મા નવોદિતાર્કોપમતામ્રવક્ત્રઃ। સંકમ્પયન્નાગશિરોઽભ્યુપૈતિ હ્યકમ્પનં ત્વેનમવેહિ રાજન્
મહારૂદય આત્માવાળો જે ગજની પીઠ પર બેઠો છે, જેના મુખ પર નવોદિત સૂર્ય જેવું તાંબું રંગ છે, અને જે આવે ત્યારે હાથીના માથાને હલાવી નાખે છે—હે રાજા, એ અકંપન છે.
યોઽસૌ રથસ્થો મૃગરાજકેતુ- ર્ધુન્વન્ ધનુઃ શક્રધનુઃપ્રકાશમ્। કરીવ ભાત્યુગ્રવિવૃત્તદંષ્ટ્રઃ સ ઇન્દ્રજિન્નામ વરપ્રધાનઃ
જે રથ પર ઊભો છે, સિંહધ્વજ ધારણ કરે છે, અને ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું તેજસ્વી ધનુષ્ય ખેંચે છે, તથા જે ઉગ્ર વળાંકવાળી દાંતવાળો હાથી જેવો દેખાય છે—એ ઇન્દ્રજિત છે, પસંદગીના યોદ્ધાઓમાં સર્વોચ્ચ.
યશ્ચૈષ વિન્ધ્યાસ્તમહેન્દ્રકલ્પો ધન્વી રથસ્થોઽતિરથોઽતિવીરઃ। વિસ્ફારયંશ્ચાપમતુલ્યમાનં નામ્નાતિકાયોઽતિવિવૃદ્ધકાયઃ
અને જે વિંધ્ય કે મહેન્દ્ર પર્વત જેવો છે, ધનુર્ધારી છે, રથ પર ઊભો છે, મહાન યોદ્ધા અને પરાક્રમી છે, અને જે બેભાન બળનું ધનુષ્ય ખેંચે છે—એનું નામ અતિકાય છે, જેનું શરીર અત્યંત વિશાળ છે.
યોઽસૌ નવાર્કોદિતતામ્રચક્ષુ- રારુહ્ય ઘણ્ટાનિનદપ્રણાદમ્। ગજં ખરં ગર્જતિ વૈ મહાત્મા મહોદરો નામ સ એષ વીરઃ
જેના નેત્ર નવોદિત સૂર્ય જેવાં તાંબાં છે, જે ઘંટાનાદ કરતા ખરા નામના ગજ પર બેઠો છે અને ગર્જના કરે છે—એ મહાત્મા મહોદર છે, મહાન પરાક્રમી.
યોઽસૌ હયં કાઞ્ચનચિત્રભાણ્ડ- મારુહ્ય સંધ્યાભ્રગિરિપ્રકાશમ્। પ્રાસં સમુદ્યમ્ય મરીચિનદ્ધં પિશાચ એષોઽશનિતુલ્યવેગઃ
જે સુવર્ણથી શોભતા સાધનોથી સજ્જ ઘોડા પર બેઠો છે, સાંજના મેઘ જેવો તેજ ધરાવે છે, અને સોનાથી બંધાયેલો ભાલો ઊંચક્યો છે—એ પિશાચ છે, વીજળી જેવી ઝડપવાળો.
યશ્ચૈષ શૂલં નિશિતં પ્રગૃહ્ય વિદ્યુત્પ્રભં કિંકરવજ્રવેગમ્। વૃષેન્દ્રમાસ્થાય શશિપ્રકાશ- માયાતિ યોઽસૌ ત્રિશિરા યશસ્વી
અને જે તીક્ષ્ણ શૂળ, વીજળી જેવું તેજ ધરાવતું, કિંકરના વજ્ર જેવી ઝડપથી પકડીને, વૃષભરાજા પર આરૂઢ છે અને ચંદ્ર જેવું તેજ ધરાવે છે—એ પ્રસિદ્ધ ત્રિશિરા છે.
અસૌ ચ જીમૂતનિકાશરૂપઃ કુમ્ભઃ પૃથુવ્યૂઢસુજાતવક્ષાઃ। સમાહિતઃ પન્નગરાજકેતુ- ર્વિસ્ફારયન્ યાતિ ધનુર્વિધુન્વન્
અને જે મેઘ જેવો કાળો દેખાય છે, પહોળા અને સુંદર છાતી ધરાવે છે, મન એકાગ્ર રાખીને, પન્નગરાજના ધ્વજ સાથે, ધનુષ્ય ખેંચતો અને ફરકાવતો આવે છે—એ કુંભ છે.
યશ્ચૈષ જામ્બૂનદવજ્રજુષ્ટં દીપ્તં સધૂમં પરિઘં પ્રગૃહ્ય। આયાતિ રક્ષોબલકેતુભૂતો યોઽસૌ નિકુમ્ભોઽદ્ભુતઘોરકર્મા
અને જે સુવર્ણ અને વજ્રથી શોભિત, ધૂમ્ર અને તેજસ્વી ગદા પકડીને આવે છે, રાક્ષસ સેના માટે ધ્વજરૂપ છે—એ અદ્ભુત અને ભયાનક કર્મોવાળો નિકુંભ છે.
યશ્ચૈષ ચાપાસિશરૌઘજુષ્ટં પતાકિનં પાવકદીપ્તરૂપમ્। રથં સમાસ્થાય વિભાત્યુદગ્રો નરાન્તકોઽસૌ નગશૃઙ્ગયોધી
અને જે ધનુષ્ય, તલવાર અને અનેક બાણોથી સજ્જ છે, ધ્વજાવાળું, અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતું રથ ચલાવે છે અને ભયાનક દેખાય છે—એ નરાંતક છે, પર્વતશિખરો વડે યુદ્ધ કરનાર.
યશ્ચૈષ નાનાવિધઘોરરૂપૈ- ર્વ્યાઘ્રોષ્ટ્રનાગેન્દ્રમૃગાશ્વવક્ત્રૈઃ । ભૂતૈર્વૃતો ભાતિ વિવૃત્તનેત્રૈ- ર્યોઽસૌ સુરાણામપિ દર્પહન્તા
અને જે વાઘ, ઊંટ, હાથી, હરણ અને ઘોડા જેવા વિવિધ ભયાનક મુખવાળા ભૂતોથી ઘેરાયેલો છે, વિશાળ નેત્ર ધરાવે છે અને દેવતાઓનો પણ અહંકાર નાશ કરે છે—એ તેજસ્વી છે.
યત્રૈતદિન્દુપ્રતિમં વિભાતિ છત્રં સિતં સૂક્ષ્મશલાકમગ્ર્યમ્। અત્રૈષ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા ભૂતૈર્વૃતો રુદ્ર ઇવાવભાતિ
જ્યાં ચાંદની જેવું, સફેદ, નાજુક અને શ્રેષ્ઠ છત્ર તેજ આપે છે, ત્યાં એ મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિ, ભૂતોથી ઘેરાયેલો, રુદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાય છે.
અસૌ કિરીટી ચલકુણ્ડલાસ્યો નગેન્દ્રવિન્ધ્યોપમભીમકાયઃ। મહેન્દ્રવૈવસ્વતદર્પહન્તા રક્ષોધિપઃ સૂર્ય ઇવાવભાતિ
એ, જે મસ્તક પર મુકુટ અને હલનારા કુંડળ ધરાવે છે, ભયાનક શરીર હિમાલય અને વિંધ્ય પર્વત જેવું છે, મહેન્દ્ર અને યમરાજનો અહંકાર દબાવે છે, રાક્ષસાધિપતિ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી દેખાય છે.
પ્રત્યુવાચ તતો રામો વિભીષણમરિંદમઃ। અહો દીપ્તમહાતેજા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ
પછી રામ, શત્રુઓના વિનાશક, વિભીષણને કહ્યું: 'અરે! રાવણ, રાક્ષસોના રાજા, અદ્ભુત અને પ્રખર તેજ ધરાવે છે.'
આદિત્ય ઇવ દુષ્પ્રેક્ષ્યો રશ્મિભિર્ભાતિ રાવણઃ। ન વ્યક્તં લક્ષયે હ્યસ્ય રૂપં તેજઃસમાવૃતમ્
રાવણ સૂર્ય જેવો છે, જેના કિરણો જોઈ શકાતા નથી; હું તેનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ જોઈ શકતો નથી, કારણ કે તે તેજથી ઢંકાયેલું છે.
દેવદાનવવીરાણાં વપુર્નૈવંવિધં ભવેત્। યાદૃશં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય વપુરેતદ્ વિરાજતે
દેવતાઓ કે દાનવોના મહાન યોદ્ધાઓમાં આવું સ્વરૂપ ક્યાંય જોવા મળતું નથી, જેવું રાક્ષસોના રાજાનું આ તેજસ્વી સ્વરૂપ છે.
સર્વે પર્વતસંકાશાઃ સર્વે પર્વતયોધિનઃ। સર્વે દીપ્તાયુધધરા યોધાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
એના બધા યોદ્ધાઓ પર્વત જેવા છે, બધા પર્વત પર યુદ્ધ કરનારા છે, બધા પ્રખર શસ્ત્રો ધારણ કરે છે—એ મહાત્માના એ યોદ્ધાઓ.
વિભાતિ રક્ષોરાજોઽસૌ પ્રદીપ્તૈર્ભીમદર્શનૈઃ। ભૂતૈઃ પરિવૃતસ્તીક્ષ્ણૈર્દેહવદ્ભિરિવાન્તકઃ
એ રાક્ષસરાજા ભયાનક અને પ્રખર રૂપ ધરાવતાં ભૂતોથી ઘેરાયેલો છે, અને એ અંતક જેવો embodied રૂપે તેજસ્વી દેખાય છે.
દિષ્ટ્યાયમદ્ય પાપાત્મા મમ દૃષ્ટિપથં ગતઃ। અદ્ય ક્રોધં વિમોક્ષ્યામિ સીતાહરણસમ્ભવમ્
આજના શુભ દિવસે આ પાપી મારા નજરે પડ્યો છે; આજે હું સીતાજીના અપહરણથી જાગેલો ગુસ્સો બહાર કાઢીશ.
એવમુક્ત્વા તતો રામો ધનુરાદાય વીર્યવાન્। લક્ષ્મણાનુચરસ્તસ્થૌ સમુદ્ધૃત્ય શરોત્તમમ્
આવું કહીને વીર્યશાળી રામે ધનુષ્ય હાથમાં લીધું અને લક્ષ્મણ સાથે ઊભા રહી, શ્રેષ્ઠ બાણ તૈયાર કર્યો.
તતઃ સ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા રક્ષાંસિ તાન્યાહ મહાબલાનિ। દ્વારેષુ ચર્યાગૃહગોપુરેષુ સુનિર્વૃતાસ્તિષ્ઠત નિર્વિશઙ્કાઃ
પછી મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિએ પોતાના શક્તિશાળી રાક્ષસોને કહ્યું: 'તમે દરવાજા, રક્ષાગૃહ અને મકાનના મથક પર નિર્ભય અને નિશ્ચિંત રહીને ચોંકસી રાખો.'
ઇહાગતં માં સહિતં ભવદ્ભિ- ર્વનૌકસશ્છિદ્રમિદં વિદિત્વા। શૂન્યાં પુરીં દુષ્પ્રસહાં પ્રમથ્ય પ્રધર્ષયેયુઃ સહસા સમેતાઃ
'હું અને તમે બધા વનવાસીઓ અહીં આવ્યા છીએ એ જાણીને, તેઓ આ ખાલી અને દુર્લભ જીતાય એવી નગરી પર અચાનક હુમલો કરી શકે છે.'
વિસર્જયિત્વા સચિવાંસ્તતસ્તાન્ ગતેષુ રક્ષઃસુ યથાનિયોગમ્। વ્યદારયદ્ વાનરસાગરૌઘં મહાઝષઃ પૂર્ણમિવાર્ણવૌઘમ્
પછી જ્યારે રાક્ષસોએ પોતાના કામ પ્રમાણે જઇને મંત્રીઓને વિદાય આપ્યા, ત્યારે તે મહારાક્ષસ મહાસાગર જેવા વાનરસમૂહને, જેમ મોટા માછલી ભરેલા દરિયાને ફાડી કાઢે તેમ, ચીરી નાખ્યો.
તમાપતન્તં સહસા સમીક્ષ્ય દીપ્તેષુચાપં યુધિ રાક્ષસેન્દ્રમ્। મહત્ સમુત્પાટ્ય મહીધરાગ્રં દુદ્રાવ રક્ષોધિપતિં હરીશઃ
યુદ્ધમાં રાક્ષસાધિપતિ તીવ્ર ગતિએ ધાવતો અને તેજસ્વી બાણ અને ધનુષ્ય સાથે આવ્યો, ત્યારે વાનરરાજાએ મોટું પર્વતશિખર ઉખાડી રાક્ષસાધિપતિ પર દોડ્યો.