હતે તસ્મિંશ્ચમૂમુખ્યે રાક્ષસાસ્તે નિરુદ્યમાઃ। રક્ષઃપતિગૃહં ગત્વા ધ્યાનમૂકત્વમાગતાઃ
તે સેનાપતિના મૃત્યુ પછી, રાક્ષસો થાકી ગયા અને રાક્ષસોના રાજાના ઘરમાં જઈને ચૂપચાપ ધ્યાનમાં મગ્ન થઈ ગયા.
પ્રાપ્તાઃ શોકાર્ણવં તીવ્રં વિસંજ્ઞા ઇવ તેઽભવન્
તેઓ ભારે દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયા અને જાણે બેભાન થઈ ગયા.
તતસ્તુ નીલો વિજયી મહાબલઃ પ્રશસ્યમાનઃ સુકૃતેન કર્મણા। સમેત્ય રામેણ સલક્ષ્મણેન પ્રહૃષ્ટરૂપસ્તુ બભૂવ યૂથપઃ
પછી વિજયી અને બલવાન નીલ, જેના સારા કામ માટે વખાણ થયો હતો, રામ અને લક્ષ્મણ સાથે મળ્યો અને તે યુધ્ધના મુખ્ય વાનર આનંદથી ચમકી ઉઠ્યો.
thumb|એકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ઓગણસાઠમો સર્ગ સાંભળો.
તસ્મિન્ હતે રાક્ષસસૈન્યપાલે પ્લવંગમાનામૃષભેણ યુદ્ધે। ભીમાયુધં સાગરવેગતુલ્યં વિદુદ્રુવે રાક્ષસરાજસૈન્યમ્
જ્યારે રાક્ષસ સેના ના રક્ષક પ્રહસ્તને યુદ્ધમાં વાનરોએ મારી નાખ્યો, ત્યારે ભયાનક શસ્ત્રો ધરાવતી અને સાગર જેવી ઝડપથી દોડતી રાક્ષસ રાજાની સેના ભાગી પડી.
ગત્વા તુ રક્ષોધિપતેઃ શશંસુઃ સેનાપતિં પાવકસૂનુશસ્તમ્। તચ્ચાપિ તેષાં વચનં નિશમ્ય રક્ષોધિપઃ ક્રોધવશં જગામ
પછી તેઓ રાક્ષસોના રાજા પાસે ગયા અને તેમને કહ્યું કે સેનાપતિને અગ્નિના પુત્રે મારી નાખ્યો છે. એ વાત સાંભળીને રાક્ષસ રાજા ગુસ્સામાં આવી ગયો.
સંખ્યે પ્રહસ્તં નિહતં નિશમ્ય ક્રોધાર્દિતઃ શોકપરીતચેતાઃ। ઉવાચ તાન્ રાક્ષસયૂથમુખ્યા- નિન્દ્રો યથા નિર્જરયૂથમુખ્યાન્
યુદ્ધમાં પ્રહસ્તના મૃત્યુની વાત સાંભળી, ગુસ્સાથી વ્યાકુળ અને દુઃખથી ભરાયેલા મનથી, તેણે રાક્ષસ સેનાના મુખ્યોને એ રીતે કહ્યું જેમ ઇન્દ્ર દેવતાઓના નેતાઓને કહે.
નાવજ્ઞા રિપવે કાર્યા યૈરિન્દ્રબલસાદનઃ। સૂદિતઃ સૈન્યપાલો મે સાનુયાત્રઃ સકુઞ્જરઃ
કોઈ પણ દુશ્મનને નાની નજરે જોવું નહીં, કેમ કે જે ઇન્દ્રની સેના ને હરાવી શકે છે, એણે મારી સેના ના સેનાપતિને, તેની ટોળકી અને હાથીઓ સાથે મારી નાખ્યો છે.
સોઽહં રિપુવિનાશાય વિજયાયાવિચારયન્। સ્વયમેવ ગમિષ્યામિ રણશીર્ષં તદદ્ભુતમ્
હવે હું દુશ્મનનો નાશ કરવા અને વિજય મેળવવા માટે, કોઈ વિચાર કર્યા વિના, પોતે જ યુદ્ધના મથાળે જઇશ.
અદ્ય તદ્ વાનરાનીકં રામં ચ સહલક્ષ્મણમ્। નિર્દહિષ્યામિ બાણૌઘૈર્વનં દીપ્તૈરિવાગ્નિભિઃ। અદ્ય સંતર્પયિષ્યામિ પૃથિવીં કપિશોણિતૈઃ
આજે હું વાનર સેના ને, રામ અને લક્ષ્મણ સાથે, અગ્નિ જેવી જ્વલંત બાણવર્ષાથી ભસ્મ કરી દઇશ; આજે હું પૃથ્વીને વાનરોના લોહીથી તૃપ્ત કરી દઇશ.
સ એવમુક્ત્વા જ્વલનપ્રકાશં રથં તુરંગોત્તમરાજિયુક્તમ્। પ્રકાશમાનં વપુષા જ્વલન્તં સમારુરોહામરરાજશત્રુઃ
આવી વાત કહીને, દેવરાજના દુશ્મન રાવણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ જોડાયેલી રથ પર ચઢ્યો, જે દેખાવમાં પણ તેજસ્વી હતો.
સ શઙ્ખભેરીપણવપ્રણાદૈ- રાસ્ફોટિતક્ષ્વેડિતસિંહનાદૈઃ । પુણ્યૈઃ સ્તવૈશ્ચાપિ સુપૂજ્યમાન- સ્તદા યયૌ રાક્ષસરાજમુખ્યઃ
પછી તે રાક્ષસ રાજા શંખ, ભેરી, પણવાંના અવાજ, હાંકો, તાળી, સીટી અને સિંહના ગર્જનામાં, શુભ સ્તુતિઓથી સન્માન પામી, રથ પર ચડીને નીકળી પડ્યો.
સ શૈલજીમૂતનિકાશરૂપૈ- ર્માંસાશનૈઃ પાવકદીપ્તનેત્રૈઃ। બભૌ વૃતો રાક્ષસરાજમુખ્યો ભૂતૈર્વૃતો રુદ્ર ઇવામરેશઃ
એ રાક્ષસ રાજા, પર્વત અને વાદળ જેવા આકાર ધરાવતાં, માંસ ખાવા વાળાં અને અગ્નિ જેવી આંખો ધરાવતાં ભયાનક ભૂતોથી ઘેરાયેલો, જાણે રુદ્ર ભગવાન ભુતો સાથે હોય એમ તેજસ્વી લાગતો હતો.
તતો નગર્યાઃ સહસા મહૌજા નિષ્ક્રમ્ય તદ્ વાનરસૈન્યમુગ્રમ્। મહાર્ણવાભ્રસ્તનિતં દદર્શ સમુદ્યતં પાદપશૈલહસ્તમ્
પછી એ મહાબલી અચાનક શહેરમાંથી બહાર આવ્યો અને વાનર સેના ને જોયું, જે મહાસાગર જેવી ગર્જના કરતી હતી અને હાથમાં વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો ઉંચકેલા હતા.
તદ્ રાક્ષસાનીકમતિપ્રચણ્ડ- માલોક્ય રામો ભુજગેન્દ્રબાહુઃ। વિભીષણં શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠ- મુવાચ સેનાનુગતઃ પૃથુશ્રીઃ
એવી અત્યંત ભયાનક રાક્ષસ સેના જોઈને, ભુજાઓ સાપના રાજા જેવી મજબૂત ધરાવતાં રામે, પોતાની સેના સાથે આવેલા, શસ્ત્રધારી શ્રેષ્ઠ અને તેજસ્વી વિભીષણને કહ્યું.
નાનાપતાકાધ્વજછત્રજુષ્ટં પ્રાસાસિશૂલાયુધશસ્ત્રજુષ્ટમ્। કસ્યેદમક્ષોભ્યમભીરુજુષ્ટં સૈન્યં મહેન્દ્રોપમનાગજુષ્ટમ્
આ સેના જુદી જુદી ધ્વજાઓ, પટાકાઓ અને છત્રોથી શોભાયમાન છે, ભાલા, તલવાર, શૂળ અને બીજા શસ્ત્રોથી સજ્જ છે, અડગ અને નિર્ભય છે, જાણે મહેન્દ્રની સેના હોય — આ કોની છે?
તતસ્તુ રામસ્ય નિશમ્ય વાક્યં વિભીષણઃ શક્રસમાનવીર્યઃ। શશંસ રામસ્ય બલપ્રવેકં મહાત્મનાં રાક્ષસપુંગવાનામ્
પછી જ્યારે રામના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે વિભીષણ, જે ઇન્દ્ર જેટલી તાકાત ધરાવે છે, તેણે રામને રાક્ષસોના મહાન યોદ્ધાઓ અને તેમની સેનાનાં મુખ્ય નેતાઓ વિશે વિગતવાર જણાવ્યું.
યોઽસૌ ગજસ્કન્ધગતો મહાત્મા નવોદિતાર્કોપમતામ્રવક્ત્રઃ। સંકમ્પયન્નાગશિરોઽભ્યુપૈતિ હ્યકમ્પનં ત્વેનમવેહિ રાજન્
મહારૂદય આત્માવાળો જે ગજની પીઠ પર બેઠો છે, જેના મુખ પર નવોદિત સૂર્ય જેવું તાંબું રંગ છે, અને જે આવે ત્યારે હાથીના માથાને હલાવી નાખે છે—હે રાજા, એ અકંપન છે.
યોઽસૌ રથસ્થો મૃગરાજકેતુ- ર્ધુન્વન્ ધનુઃ શક્રધનુઃપ્રકાશમ્। કરીવ ભાત્યુગ્રવિવૃત્તદંષ્ટ્રઃ સ ઇન્દ્રજિન્નામ વરપ્રધાનઃ
જે રથ પર ઊભો છે, સિંહધ્વજ ધારણ કરે છે, અને ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું તેજસ્વી ધનુષ્ય ખેંચે છે, તથા જે ઉગ્ર વળાંકવાળી દાંતવાળો હાથી જેવો દેખાય છે—એ ઇન્દ્રજિત છે, પસંદગીના યોદ્ધાઓમાં સર્વોચ્ચ.
યશ્ચૈષ વિન્ધ્યાસ્તમહેન્દ્રકલ્પો ધન્વી રથસ્થોઽતિરથોઽતિવીરઃ। વિસ્ફારયંશ્ચાપમતુલ્યમાનં નામ્નાતિકાયોઽતિવિવૃદ્ધકાયઃ
અને જે વિંધ્ય કે મહેન્દ્ર પર્વત જેવો છે, ધનુર્ધારી છે, રથ પર ઊભો છે, મહાન યોદ્ધા અને પરાક્રમી છે, અને જે બેભાન બળનું ધનુષ્ય ખેંચે છે—એનું નામ અતિકાય છે, જેનું શરીર અત્યંત વિશાળ છે.
યોઽસૌ નવાર્કોદિતતામ્રચક્ષુ- રારુહ્ય ઘણ્ટાનિનદપ્રણાદમ્। ગજં ખરં ગર્જતિ વૈ મહાત્મા મહોદરો નામ સ એષ વીરઃ
જેના નેત્ર નવોદિત સૂર્ય જેવાં તાંબાં છે, જે ઘંટાનાદ કરતા ખરા નામના ગજ પર બેઠો છે અને ગર્જના કરે છે—એ મહાત્મા મહોદર છે, મહાન પરાક્રમી.
યોઽસૌ હયં કાઞ્ચનચિત્રભાણ્ડ- મારુહ્ય સંધ્યાભ્રગિરિપ્રકાશમ્। પ્રાસં સમુદ્યમ્ય મરીચિનદ્ધં પિશાચ એષોઽશનિતુલ્યવેગઃ
જે સુવર્ણથી શોભતા સાધનોથી સજ્જ ઘોડા પર બેઠો છે, સાંજના મેઘ જેવો તેજ ધરાવે છે, અને સોનાથી બંધાયેલો ભાલો ઊંચક્યો છે—એ પિશાચ છે, વીજળી જેવી ઝડપવાળો.
યશ્ચૈષ શૂલં નિશિતં પ્રગૃહ્ય વિદ્યુત્પ્રભં કિંકરવજ્રવેગમ્। વૃષેન્દ્રમાસ્થાય શશિપ્રકાશ- માયાતિ યોઽસૌ ત્રિશિરા યશસ્વી
અને જે તીક્ષ્ણ શૂળ, વીજળી જેવું તેજ ધરાવતું, કિંકરના વજ્ર જેવી ઝડપથી પકડીને, વૃષભરાજા પર આરૂઢ છે અને ચંદ્ર જેવું તેજ ધરાવે છે—એ પ્રસિદ્ધ ત્રિશિરા છે.
અસૌ ચ જીમૂતનિકાશરૂપઃ કુમ્ભઃ પૃથુવ્યૂઢસુજાતવક્ષાઃ। સમાહિતઃ પન્નગરાજકેતુ- ર્વિસ્ફારયન્ યાતિ ધનુર્વિધુન્વન્
અને જે મેઘ જેવો કાળો દેખાય છે, પહોળા અને સુંદર છાતી ધરાવે છે, મન એકાગ્ર રાખીને, પન્નગરાજના ધ્વજ સાથે, ધનુષ્ય ખેંચતો અને ફરકાવતો આવે છે—એ કુંભ છે.
યશ્ચૈષ જામ્બૂનદવજ્રજુષ્ટં દીપ્તં સધૂમં પરિઘં પ્રગૃહ્ય। આયાતિ રક્ષોબલકેતુભૂતો યોઽસૌ નિકુમ્ભોઽદ્ભુતઘોરકર્મા
અને જે સુવર્ણ અને વજ્રથી શોભિત, ધૂમ્ર અને તેજસ્વી ગદા પકડીને આવે છે, રાક્ષસ સેના માટે ધ્વજરૂપ છે—એ અદ્ભુત અને ભયાનક કર્મોવાળો નિકુંભ છે.
યશ્ચૈષ ચાપાસિશરૌઘજુષ્ટં પતાકિનં પાવકદીપ્તરૂપમ્। રથં સમાસ્થાય વિભાત્યુદગ્રો નરાન્તકોઽસૌ નગશૃઙ્ગયોધી
અને જે ધનુષ્ય, તલવાર અને અનેક બાણોથી સજ્જ છે, ધ્વજાવાળું, અગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતું રથ ચલાવે છે અને ભયાનક દેખાય છે—એ નરાંતક છે, પર્વતશિખરો વડે યુદ્ધ કરનાર.
યશ્ચૈષ નાનાવિધઘોરરૂપૈ- ર્વ્યાઘ્રોષ્ટ્રનાગેન્દ્રમૃગાશ્વવક્ત્રૈઃ । ભૂતૈર્વૃતો ભાતિ વિવૃત્તનેત્રૈ- ર્યોઽસૌ સુરાણામપિ દર્પહન્તા
અને જે વાઘ, ઊંટ, હાથી, હરણ અને ઘોડા જેવા વિવિધ ભયાનક મુખવાળા ભૂતોથી ઘેરાયેલો છે, વિશાળ નેત્ર ધરાવે છે અને દેવતાઓનો પણ અહંકાર નાશ કરે છે—એ તેજસ્વી છે.
યત્રૈતદિન્દુપ્રતિમં વિભાતિ છત્રં સિતં સૂક્ષ્મશલાકમગ્ર્યમ્। અત્રૈષ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા ભૂતૈર્વૃતો રુદ્ર ઇવાવભાતિ
જ્યાં ચાંદની જેવું, સફેદ, નાજુક અને શ્રેષ્ઠ છત્ર તેજ આપે છે, ત્યાં એ મહાત્મા રાક્ષસાધિપતિ, ભૂતોથી ઘેરાયેલો, રુદ્ર જેવો તેજસ્વી દેખાય છે.
અસૌ કિરીટી ચલકુણ્ડલાસ્યો નગેન્દ્રવિન્ધ્યોપમભીમકાયઃ। મહેન્દ્રવૈવસ્વતદર્પહન્તા રક્ષોધિપઃ સૂર્ય ઇવાવભાતિ
એ, જે મસ્તક પર મુકુટ અને હલનારા કુંડળ ધરાવે છે, ભયાનક શરીર હિમાલય અને વિંધ્ય પર્વત જેવું છે, મહેન્દ્ર અને યમરાજનો અહંકાર દબાવે છે, રાક્ષસાધિપતિ સૂર્ય જેવો તેજસ્વી દેખાય છે.
પ્રત્યુવાચ તતો રામો વિભીષણમરિંદમઃ। અહો દીપ્તમહાતેજા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ
પછી રામ, શત્રુઓના વિનાશક, વિભીષણને કહ્યું: 'અરે! રાવણ, રાક્ષસોના રાજા, અદ્ભુત અને પ્રખર તેજ ધરાવે છે.'