વિક્રાન્તવિજયૌ વીરૌ સમરેષ્વનિવર્તિનૌ। કાઙ્ક્ષમાણૌ યશઃ પ્રાપ્તું વૃત્રવાસવયોરિવ
બન્ને પરાક્રમી અને વિજયી વીરો, યુદ્ધમાં અડગ રહી, યશ મેળવવાની ઇચ્છા રાખતા, વૃત્ર અને ઇન્દ્ર જેવા હતા.
આજઘાન તદા નીલં લલાટે મુસલેન સઃ। પ્રહસ્તઃ પરમાયત્તસ્તતઃ સુસ્રાવ શોણિતમ્
પછી પ્રહસ્તે, પૂરી શક્તિથી, નીલના કપાળ પર ગદા મારતાં, લોહી વહેવા લાગ્યું.
તતઃ શોણિતદિગ્ધાઙ્ગઃ પ્રગૃહ્ય ચ મહાતરુમ્। પ્રહસ્તસ્યોરસિ ક્રુદ્ધો વિસસર્જ મહાકપિઃ
પછી, લોહીથી લપેટાયેલા દેહ સાથે, મહાન વાનર ગુસ્સે થઈને મોટું વૃક્ષ પકડી પ્રહસ્તના છાતી પર ફેંકી દીધું.
તમચિન્ત્યપ્રહારં સ પ્રગૃહ્ય મુસલં મહત્। અભિદુદ્રાવ બલિનં બલાન્નીલં પ્લવઙ્ગમમ્
પહેલાંથી જ ભયંકર પ્રહાર પામેલા, પ્રહસ્તે મોટી ગદા પકડી શક્તિશાળી વાનર નીલ પર દોડ કર્યો.
તમુગ્રવેગં સંરબ્ધમાપતન્તં મહાકપિઃ। તતઃ સમ્પ્રેક્ષ્ય જગ્રાહ મહાવેગો મહાશિલામ્
પ્રહસ્તે ભયંકર ઝડપ અને ગુસ્સાથી દોડી આવતા જોઈ, મહા વેગી વાનર એક વિશાળ પથ્થર ઉઠાવી લીધો.
તસ્ય યુદ્ધાભિકામસ્ય મૃધે મુસલયોધિનઃ। પ્રહસ્તસ્ય શિલાં નીલો મૂર્ધ્નિ તૂર્ણમપાતયત્
મુસલધારી અને યુદ્ધ માટે આતુર પ્રહસ્ત સામે, નીલે ઝડપથી એ પથ્થર તેની માથા પર ફેંકી માર્યો.
નીલેન કપિમુખ્યેન વિમુક્તા મહતી શિલા। બિભેદ બહુધા ઘોરા પ્રહસ્તસ્ય શિરસ્તદા
કપિપ્રમુખ નીલ દ્વારા ફેંકાયેલો મોટો પથ્થર, પ્રહસ્તના ભયંકર માથાને અનેક ભાગે તોડી નાખ્યો.
સ ગતાસુર્ગતશ્રીકો ગતસત્ત્વો ગતેન્દ્રિયઃ। પપાત સહસા ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ
પ્રહસ્તનું જીવન, તેજ, શક્તિ અને ઇન્દ્રિય શક્તિ ગુમાવી, તે અચાનક જમીન પર પડ્યો, જેમ મૂળ કપાયેલા વૃક્ષ પડતું હોય.
વિભિન્નશિરસસ્તસ્ય બહુ સુસ્રાવ શોણિતમ્। શરીરાદપિ સુસ્રાવ ગિરેઃ પ્રસ્રવણં યથા
એના ફાટેલા માથામાંથી ઘણું લોહી વહી ગયું, અને શરીરમાંથી પણ, જાણે પર્વતમાંથી ધારો વહેતો હોય એમ.
હતે પ્રહસ્તે નીલેન તદકમ્પ્યં મહાબલમ્। રાક્ષસાનામહૃષ્ટાનાં લઙ્કામભિજગામ હ
પહેલવાન અને અડગ પ્રહસ્તને નીલ દ્વારા માર્યા પછી, ખુશ થયેલા રાક્ષસો લંકામાં પાછા ગયા.
હતે તસ્મિંશ્ચમૂમુખ્યે રાક્ષસાસ્તે નિરુદ્યમાઃ। રક્ષઃપતિગૃહં ગત્વા ધ્યાનમૂકત્વમાગતાઃ
તે સેનાપતિના મૃત્યુ પછી, રાક્ષસો થાકી ગયા અને રાક્ષસોના રાજાના ઘરમાં જઈને ચૂપચાપ ધ્યાનમાં મગ્ન થઈ ગયા.
પ્રાપ્તાઃ શોકાર્ણવં તીવ્રં વિસંજ્ઞા ઇવ તેઽભવન્
તેઓ ભારે દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ગયા અને જાણે બેભાન થઈ ગયા.
તતસ્તુ નીલો વિજયી મહાબલઃ પ્રશસ્યમાનઃ સુકૃતેન કર્મણા। સમેત્ય રામેણ સલક્ષ્મણેન પ્રહૃષ્ટરૂપસ્તુ બભૂવ યૂથપઃ
પછી વિજયી અને બલવાન નીલ, જેના સારા કામ માટે વખાણ થયો હતો, રામ અને લક્ષ્મણ સાથે મળ્યો અને તે યુધ્ધના મુખ્ય વાનર આનંદથી ચમકી ઉઠ્યો.
thumb|એકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે એકોનષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રદ્ધાવાન વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ઓગણસાઠમો સર્ગ સાંભળો.
તસ્મિન્ હતે રાક્ષસસૈન્યપાલે પ્લવંગમાનામૃષભેણ યુદ્ધે। ભીમાયુધં સાગરવેગતુલ્યં વિદુદ્રુવે રાક્ષસરાજસૈન્યમ્
જ્યારે રાક્ષસ સેના ના રક્ષક પ્રહસ્તને યુદ્ધમાં વાનરોએ મારી નાખ્યો, ત્યારે ભયાનક શસ્ત્રો ધરાવતી અને સાગર જેવી ઝડપથી દોડતી રાક્ષસ રાજાની સેના ભાગી પડી.
ગત્વા તુ રક્ષોધિપતેઃ શશંસુઃ સેનાપતિં પાવકસૂનુશસ્તમ્। તચ્ચાપિ તેષાં વચનં નિશમ્ય રક્ષોધિપઃ ક્રોધવશં જગામ
પછી તેઓ રાક્ષસોના રાજા પાસે ગયા અને તેમને કહ્યું કે સેનાપતિને અગ્નિના પુત્રે મારી નાખ્યો છે. એ વાત સાંભળીને રાક્ષસ રાજા ગુસ્સામાં આવી ગયો.
સંખ્યે પ્રહસ્તં નિહતં નિશમ્ય ક્રોધાર્દિતઃ શોકપરીતચેતાઃ। ઉવાચ તાન્ રાક્ષસયૂથમુખ્યા- નિન્દ્રો યથા નિર્જરયૂથમુખ્યાન્
યુદ્ધમાં પ્રહસ્તના મૃત્યુની વાત સાંભળી, ગુસ્સાથી વ્યાકુળ અને દુઃખથી ભરાયેલા મનથી, તેણે રાક્ષસ સેનાના મુખ્યોને એ રીતે કહ્યું જેમ ઇન્દ્ર દેવતાઓના નેતાઓને કહે.
નાવજ્ઞા રિપવે કાર્યા યૈરિન્દ્રબલસાદનઃ। સૂદિતઃ સૈન્યપાલો મે સાનુયાત્રઃ સકુઞ્જરઃ
કોઈ પણ દુશ્મનને નાની નજરે જોવું નહીં, કેમ કે જે ઇન્દ્રની સેના ને હરાવી શકે છે, એણે મારી સેના ના સેનાપતિને, તેની ટોળકી અને હાથીઓ સાથે મારી નાખ્યો છે.
સોઽહં રિપુવિનાશાય વિજયાયાવિચારયન્। સ્વયમેવ ગમિષ્યામિ રણશીર્ષં તદદ્ભુતમ્
હવે હું દુશ્મનનો નાશ કરવા અને વિજય મેળવવા માટે, કોઈ વિચાર કર્યા વિના, પોતે જ યુદ્ધના મથાળે જઇશ.
અદ્ય તદ્ વાનરાનીકં રામં ચ સહલક્ષ્મણમ્। નિર્દહિષ્યામિ બાણૌઘૈર્વનં દીપ્તૈરિવાગ્નિભિઃ। અદ્ય સંતર્પયિષ્યામિ પૃથિવીં કપિશોણિતૈઃ
આજે હું વાનર સેના ને, રામ અને લક્ષ્મણ સાથે, અગ્નિ જેવી જ્વલંત બાણવર્ષાથી ભસ્મ કરી દઇશ; આજે હું પૃથ્વીને વાનરોના લોહીથી તૃપ્ત કરી દઇશ.
સ એવમુક્ત્વા જ્વલનપ્રકાશં રથં તુરંગોત્તમરાજિયુક્તમ્। પ્રકાશમાનં વપુષા જ્વલન્તં સમારુરોહામરરાજશત્રુઃ
આવી વાત કહીને, દેવરાજના દુશ્મન રાવણે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ જોડાયેલી રથ પર ચઢ્યો, જે દેખાવમાં પણ તેજસ્વી હતો.
સ શઙ્ખભેરીપણવપ્રણાદૈ- રાસ્ફોટિતક્ષ્વેડિતસિંહનાદૈઃ । પુણ્યૈઃ સ્તવૈશ્ચાપિ સુપૂજ્યમાન- સ્તદા યયૌ રાક્ષસરાજમુખ્યઃ
પછી તે રાક્ષસ રાજા શંખ, ભેરી, પણવાંના અવાજ, હાંકો, તાળી, સીટી અને સિંહના ગર્જનામાં, શુભ સ્તુતિઓથી સન્માન પામી, રથ પર ચડીને નીકળી પડ્યો.
સ શૈલજીમૂતનિકાશરૂપૈ- ર્માંસાશનૈઃ પાવકદીપ્તનેત્રૈઃ। બભૌ વૃતો રાક્ષસરાજમુખ્યો ભૂતૈર્વૃતો રુદ્ર ઇવામરેશઃ
એ રાક્ષસ રાજા, પર્વત અને વાદળ જેવા આકાર ધરાવતાં, માંસ ખાવા વાળાં અને અગ્નિ જેવી આંખો ધરાવતાં ભયાનક ભૂતોથી ઘેરાયેલો, જાણે રુદ્ર ભગવાન ભુતો સાથે હોય એમ તેજસ્વી લાગતો હતો.
તતો નગર્યાઃ સહસા મહૌજા નિષ્ક્રમ્ય તદ્ વાનરસૈન્યમુગ્રમ્। મહાર્ણવાભ્રસ્તનિતં દદર્શ સમુદ્યતં પાદપશૈલહસ્તમ્
પછી એ મહાબલી અચાનક શહેરમાંથી બહાર આવ્યો અને વાનર સેના ને જોયું, જે મહાસાગર જેવી ગર્જના કરતી હતી અને હાથમાં વૃક્ષો અને પર્વતશિખરો ઉંચકેલા હતા.
તદ્ રાક્ષસાનીકમતિપ્રચણ્ડ- માલોક્ય રામો ભુજગેન્દ્રબાહુઃ। વિભીષણં શસ્ત્રભૃતાં વરિષ્ઠ- મુવાચ સેનાનુગતઃ પૃથુશ્રીઃ
એવી અત્યંત ભયાનક રાક્ષસ સેના જોઈને, ભુજાઓ સાપના રાજા જેવી મજબૂત ધરાવતાં રામે, પોતાની સેના સાથે આવેલા, શસ્ત્રધારી શ્રેષ્ઠ અને તેજસ્વી વિભીષણને કહ્યું.
નાનાપતાકાધ્વજછત્રજુષ્ટં પ્રાસાસિશૂલાયુધશસ્ત્રજુષ્ટમ્। કસ્યેદમક્ષોભ્યમભીરુજુષ્ટં સૈન્યં મહેન્દ્રોપમનાગજુષ્ટમ્
આ સેના જુદી જુદી ધ્વજાઓ, પટાકાઓ અને છત્રોથી શોભાયમાન છે, ભાલા, તલવાર, શૂળ અને બીજા શસ્ત્રોથી સજ્જ છે, અડગ અને નિર્ભય છે, જાણે મહેન્દ્રની સેના હોય — આ કોની છે?
તતસ્તુ રામસ્ય નિશમ્ય વાક્યં વિભીષણઃ શક્રસમાનવીર્યઃ। શશંસ રામસ્ય બલપ્રવેકં મહાત્મનાં રાક્ષસપુંગવાનામ્
પછી જ્યારે રામના વચન સાંભળ્યા, ત્યારે વિભીષણ, જે ઇન્દ્ર જેટલી તાકાત ધરાવે છે, તેણે રામને રાક્ષસોના મહાન યોદ્ધાઓ અને તેમની સેનાનાં મુખ્ય નેતાઓ વિશે વિગતવાર જણાવ્યું.
યોઽસૌ ગજસ્કન્ધગતો મહાત્મા નવોદિતાર્કોપમતામ્રવક્ત્રઃ। સંકમ્પયન્નાગશિરોઽભ્યુપૈતિ હ્યકમ્પનં ત્વેનમવેહિ રાજન્
મહારૂદય આત્માવાળો જે ગજની પીઠ પર બેઠો છે, જેના મુખ પર નવોદિત સૂર્ય જેવું તાંબું રંગ છે, અને જે આવે ત્યારે હાથીના માથાને હલાવી નાખે છે—હે રાજા, એ અકંપન છે.
યોઽસૌ રથસ્થો મૃગરાજકેતુ- ર્ધુન્વન્ ધનુઃ શક્રધનુઃપ્રકાશમ્। કરીવ ભાત્યુગ્રવિવૃત્તદંષ્ટ્રઃ સ ઇન્દ્રજિન્નામ વરપ્રધાનઃ
જે રથ પર ઊભો છે, સિંહધ્વજ ધારણ કરે છે, અને ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું તેજસ્વી ધનુષ્ય ખેંચે છે, તથા જે ઉગ્ર વળાંકવાળી દાંતવાળો હાથી જેવો દેખાય છે—એ ઇન્દ્રજિત છે, પસંદગીના યોદ્ધાઓમાં સર્વોચ્ચ.
યશ્ચૈષ વિન્ધ્યાસ્તમહેન્દ્રકલ્પો ધન્વી રથસ્થોઽતિરથોઽતિવીરઃ। વિસ્ફારયંશ્ચાપમતુલ્યમાનં નામ્નાતિકાયોઽતિવિવૃદ્ધકાયઃ
અને જે વિંધ્ય કે મહેન્દ્ર પર્વત જેવો છે, ધનુર્ધારી છે, રથ પર ઊભો છે, મહાન યોદ્ધા અને પરાક્રમી છે, અને જે બેભાન બળનું ધનુષ્ય ખેંચે છે—એનું નામ અતિકાય છે, જેનું શરીર અત્યંત વિશાળ છે.