વાનરા રાક્ષસાઃ ક્રુદ્ધા વીરમાર્ગમનુવ્રતાઃ। વિવૃત્તવદનાઃ ક્રૂરાશ્ચક્રુઃ કર્માણ્યભીતવત્
ક્રોધિત વાનરો અને રાક્ષસો, વીરપંથને અનુસરીને, ભય વિના, વિકરાળ ચહેરા સાથે ભયંકર કાર્યો કરતા હતા.
નરાન્તકઃ કુમ્ભહનુર્મહાનાદઃ સમુન્નતઃ। એતે પ્રહસ્તસચિવાઃ સર્વે જઘ્નુર્વનૌકસઃ
નરાંતક, કુંભહન, મહાનાદ અને ઉન્નત એવા બધા પ્રહસ્તના મંત્રીોએ જંગલમાં રહેતા વાનરોને મારી નાખ્યા.
તેષાં નિપતતાં શીઘ્રં નિઘ્નતાં ચાપિ વાનરાન્। દ્વિવિદો ગિરિશૃઙ્ગેણ જઘાનૈકં નરાન્તકમ્
જ્યારે તેઓ ઝડપથી પડી રહ્યા હતા અને વાનરોને મારતા હતા, ત્યારે દ્વિવિદએ એક મોટું પર્વતશિખર ઉઠાવીને નરાંતકને મારી નાખ્યો.
દુર્મુખઃ પુનરુત્થાય કપિઃ સવિપુલદ્રુમમ્। રાક્ષસં ક્ષિપ્રહસ્તં તુ સમુન્નતમપોથયત્
પછી દુર્મુખ નામનો વાનર ફરી ઊભો થયો અને મોટા વૃક્ષ સાથે ઊંચા ઊભેલા, ઝડપી હાથ ધરતા રાક્ષસને જોરદાર માર્યો.
જામ્બવાંસ્તુ સુસંક્રુદ્ધઃ પ્રગૃહ્ય મહતીં શિલામ્। પાતયામાસ તેજસ્વી મહાનાદસ્ય વક્ષસિ
જાંબવંત ખૂબ જ ગુસ્સામાં આવીને એક વિશાળ પથ્થર ઉઠાવી, તેજસ્વી મહાનાદના છાતી પર ફેંકી દીધો.
અથ કુમ્ભહનુસ્તત્ર તારેણાસાદ્ય વીર્યવાન્। વૃક્ષેણ મહતા સદ્યઃ પ્રાણાન્ સંત્યાજયદ્ રણે
પછી કુંભહનુ નામના પરાક્રમી વાનરે તારા પાસે જઈને, એક મોટું વૃક્ષ લઈને યુદ્ધમાં તરત જ તેનું જીવન લઈ લીધું.
અમૃષ્યમાણસ્તત્કર્મ પ્રહસ્તો રથમાસ્થિતઃ। ચકાર કદનં ઘોરં ધનુષ્પાણિર્વનૌકસામ્
આ ઘટના સહન ન થઈ શકતા પ્રહસ્તે રથ પર ચડી ધનુષ હાથમાં લઈને વનવાસીઓમાં ભયાનક સંહાર શરૂ કર્યો.
આવર્ત ઇવ સંજજ્ઞે સેનયોરુભયોસ્તદા। ક્ષુભિતસ્યાપ્રમેયસ્ય સાગરસ્યેવ નિઃસ્વનઃ
ત્યારે બંને સેના વચ્ચે ભયંકર ઘમાસાણ ઊભું થયું, જે અજ્ઞાત અને ઉગ્ર સાગરના ગર્જનાની જેમ લાગતું હતું.
મહતા હિ શરૌઘેણ રાક્ષસો રણદુર્મદઃ। અર્દયામાસ સંક્રુદ્ધો વાનરાન્ પરમાહવે
યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત થયેલા રાક્ષસે તીરોની ભારે વરસાદ વરસાવીને વાનરોને ભારે પીડા આપી.
વાનરાણાં શરીરૈસ્તુ રાક્ષસાનાં ચ મેદિની। બભૂવાતિચિતા ઘોરૈઃ પર્વતૈરિવ સંવૃતા
પૃથ્વી વાનરો અને રાક્ષસોના મૃતદેહોથી ઢંકાઈ ગઈ હતી, જે ભયાનક પહાડ જેવા ઢગલાંથી ભરાઈ ગઈ હતી.
સા મહી રુધિરૌઘેણ પ્રચ્છન્ના સમ્પ્રકાશતે। સંછન્ના માધવે માસિ પલાશૈરિવ પુષ્પિતૈઃ
એ જમીન લોહીના પ્રવાહોથી ઢંકાઈ ગઈ હતી અને વસંતના મહિનામાં ફૂલેલા પલાશના ફૂલો જેવી તેજસ્વી દેખાતી હતી.
હતવીરૌઘવપ્રાં તુ ભગ્નાયુધમહાદ્રુમામ્। શોણિતૌઘમહાતોયાં યમસાગરગામિનીમ્
મૃત વીરોના ઢગલાં, તૂટેલા હથિયારો અને મોટા વૃક્ષો, લોહીના પ્રવાહોથી ભરાયેલી, જાણે યમના સાગર તરફ વહેતી હોય એવી લાગતી હતી.
યકૃત્ પ્લીહમહાપઙ્કાં વિનિકીર્ણાન્ત્રશૈવલામ્। ભિન્નકાયશિરોમીનામઙ્ગાવયવશાદ્વલામ્
એમાં યકૃત અને પળીયાંના મોટા કાદવ, વિખેરાયેલા આંતરડાં સમુદ્રની શેવાળ જેવી, અને તૂટેલા શરીરનાં અંગો અને માથાં કિનારાના ઘાસ જેવી દેખાતી હતી.
ગૃધ્રહંસવરાકીર્ણાં કઙ્કસારસસેવિતામ્। મેદઃફેનસમાકીર્ણામાર્તસ્તનિતનિઃસ્વનામ્
એમાં ગૃધ્ર, હંસ અને બગલાંથી ભરાઈ ગઈ હતી, કંક અને સારસ પણ ત્યાં આવતાં, ચરબીના ફેનથી ભરાઈ અને દુઃખી લોકોના રડવાના અવાજોથી ગૂંજી ઉઠી હતી.
તાં કાપુરુષદુસ્તારાં યુદ્ધભૂમિમયીં નદીમ્। નદીમિવ ઘનાપાયે હંસસારસસેવિતામ્
એ યુદ્ધભૂમિમાંથી બનેલી નદી, કાયર લોકો માટે અતિ દુષ્કર હતી, જાણે વાદળો છટક્યા પછી હંસ અને સારસો ભરેલી નદી હોય.
રાક્ષસાઃ કપિમુખ્યાસ્તે તેરુસ્તાં દુસ્તરાં નદીમ્। યથા પદ્મરજોધ્વસ્તાં નલિનીં ગજયૂથપાઃ
શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો અને વાનરો એ મુશ્કેલ નદી પાર કરી ગયા, જેમ હાથીઓના ઝુંડ પરાગથી છવાયેલી કમળની તળાવ પાર કરે છે.
તતઃ સૃજન્તં બાણૌઘાન્ પ્રહસ્તં સ્યન્દને સ્થિતમ્। દદર્શ તરસા નીલો વિધમન્તં પ્લવંગમાન્
પછી નિલે ઝડપથી પ્રહસ્તને જોયો, જે રથ પર ઊભો રહી તીરોની વર્ષા વરસાવી વાનરોને મારતો હતો.
ઉદ્ધૂત ઇવ વાયુઃ ખે મહદભ્રબલં બલાત્। સમીક્ષ્યાભિદ્રુતં યુદ્ધે પ્રહસ્તો વાહિનીપતિઃ
જેમ પવન આકાશમાં મોટા વાદળોને જોરથી ઉડાડી દે છે, તેમ પ્રહસ્ત, સેના પ્રમુખે, યુદ્ધમાં દોડતા નિલને જોયો.
રથેનાદિત્યવર્ણેન નીલમેવાભિદુદ્રુવે। સ ધનુર્ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠો વિકૃષ્ય પરમાહવે
સૂર્ય જેવો તેજસ્વી રથ લઈને, ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પ્રહસ્તે યુદ્ધમાં ધનુષ ખેંચી નિલ સામે આગળ વધ્યો.
નીલાય વ્યસૃજદ્ બાણાન્ પ્રહસ્તો વાહિનીપતિઃ। તે પ્રાપ્ય વિશિખા નીલં વિનિર્ભિદ્ય સમાહિતાઃ
પહસ્તે, સેના પ્રમુખે, નિલ પર તીરો છોડ્યા; એ તીરો એકાગ્રતાથી નિલને વાગ્યા અને તેને ભેદી નાખ્યા.
મહીં જગ્મુર્મહાવેગા રોષિતા ઇવ પન્નગાઃ। નીલઃ શરૈરભિહતો નિશિતૈર્જ્વલનોપમૈઃ
તે લોકો ભારે ઝડપથી, ગુસ્સે ભરાયેલા સાપ જેવા, જમીન પર પડ્યા; નીલ પર અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી, તીખા બાણોથી પ્રહાર થયો.
સ તં પરમદુર્ધર્ષમાપતન્તં મહાકપિઃ। પ્રહસ્તં તાડયામાસ વૃક્ષમુત્પાટ્ય વીર્યવાન્
મહાન વાનર નીલે, એક વૃક્ષ ઉખેડીને, ભયંકર રીતે દોડી આવતાં અને અતિ દુર્લંઘ્ય પ્રહસ્ત પર પ્રહાર કર્યો.
સ તેનાભિહતઃ ક્રુદ્ધો નર્દન્ રાક્ષસપુંગવઃ। વવર્ષ શરવર્ષાણિ પ્લવંગાનાં ચમૂપતૌ
એ પ્રહારથી ગુસ્સે થયેલા રાક્ષસોના પ્રમુખ પ્રહસ્તે ગર્જના કરી અને વાનરોની સેના પર તીરોની વરસાદ વરસાવી.
તસ્ય બાણગણાનેવ રાક્ષસસ્ય દુરાત્મનઃ। અપારયન્ વારયિતું પ્રત્યગૃહ્ણાન્નિમીલિતઃ। યથૈવ ગોવૃષો વર્ષં શારદં શીઘ્રમાગતમ્
દુષ્ટ રાક્ષસના અનેક બાણોને રોકવામાં અસમર્થ રહીને, નીલે આંખ મીંચી અને જેમ વાછરડો ઝડપથી પડતાં શરદના વરસાદને સહન કરે છે તેમ સહન કર્યું.
એવમેવ પ્રહસ્તસ્ય શરવર્ષાન્ દુરાસદાન્। નિમીલિતાક્ષઃ સહસા નીલઃ સેહે દુરાસદાન્
એ જ રીતે, નીલે આંખ મીંચીને, પ્રહસ્તના સહન કરવું મુશ્કેલ એવા તીરોની વરસાદને અચાનક સહન કર્યો.
રોષિતઃ શરવર્ષેણ સાલેન મહતા મહાન્। પ્રજઘાન હયાન્ નીલઃ પ્રહસ્તસ્ય મહાબલઃ
તીરોની વરસાદથી ગુસ્સે થયેલા, મહાબલી નીલે મોટું સાળનું વૃક્ષ લઈને પ્રહસ્તના ઘોડાઓને માર્યા.
તતો રોષપરીતાત્મા ધનુસ્તસ્ય દુરાત્મનઃ। બભઞ્જ તરસા નીલો નનાદ ચ પુનઃ પુનઃ
પછી ગુસ્સાથી ભરાયેલા નીલે, દુષ્ટ પ્રહસ્તનું ધનુષ્ય ઝડપથી તોડી નાખ્યું અને વારંવાર ગર્જના કરી.
વિધનુઃ સ કૃતસ્તેન પ્રહસ્તો વાહિનીપતિઃ। પ્રગૃહ્ય મુસલં ઘોરં સ્યન્દનાદવપુપ્લુવે
નીલ દ્વારા ધનુષ્ય તૂટી જતાં, સેના પ્રમુખ પ્રહસ્તે ભયંકર ગદા પકડી અને પોતાના રથમાંથી કૂદી પડ્યો.
તાવુભૌ વાહિનીમુખ્યૌ જાતવૈરૌ તરસ્વિનૌ। સ્થિતૌ ક્ષતજસિક્તાઙ્ગૌ પ્રભિન્નાવિવ કુઞ્જરૌ
બન્ને સેના પ્રમુખો, હવે એકબીજાના દુશ્મન અને પરાક્રમી, લોહીથી તરબતર દેહ સાથે, તૂટી ગયેલા દાંતવાળા બે હાથીઓ જેવા ઉભા રહ્યા.
ઉલ્લિખન્તૌ સુતીક્ષ્ણાભિર્દંષ્ટ્રાભિરિતરેતરમ્। સિંહશાર્દૂલસદૃશૌ સિંહશાર્દૂલચેષ્ટિતૌ
બન્ને એકબીજાને તીખી દાંતથી ફાડતા, સિંહ અને વાઘ જેવા દેખાતા અને તેમ જ વર્તન કરતા હતા.