હતપુત્રબલો દીનો લૂનપક્ષ ઇવ દ્વિજઃ। હતસર્વબલોત્સાહો નિર્વેદં સમપદ્યત
પુત્રો અને શક્તિ ગુમાવી, પાંખ કપાયેલા પક્ષી જેવો દુઃખી થઈ, સમગ્ર બળ અને ઉત્સાહ નષ્ટ થતા તેઓ નિરાશ થઈ ગયા.
સ પુત્રમેકં રાજ્યાય પાલયેતિ નિયુજ્ય ચ। પૃથિવીં ક્ષત્રધર્મેણ વનમેવાભ્યપદ્યત
તેમણે એક પુત્રને રાજ્ય સંભાળવા કહ્યું અને પૃથ્વીનું શાસન ક્ષત્રિય ધર્મથી કરવા આજ્ઞા આપી, પછી પોતે વનમાં ચાલ્યા ગયા.
સ ગત્વા હિમવત્પાર્શ્વે કિંનરોરગસેવિતમ્। મહાદેવપ્રસાદાર્થં તપસ્તેપે મહાતપાઃ
ત્યાંથી તેઓ હિમાલયની પર્વતો પાસે ગયા, જ્યાં કિન્નર અને સાપો રહે છે, અને મહાદેવની કૃપા મેળવવા માટે કઠિન તપસ્યા કરી.
કેનચિત્ ત્વથ કાલેન દેવેશો વૃષભધ્વજઃ। દર્શયામાસ વરદો વિશ્વામિત્રં મહામુનિમ્
થોડા સમય પછી, દેવોના દેવ, વૃષભધ્વજ મહાદેવ, વિશ્વામિત્ર મહર્ષિ સામે પ્રસન્ન થઈને પ્રગટ થયા.
કિમર્થં તપ્યસે રાજન્ બ્રૂહિ યત્ તે વિવક્ષિતમ્। વરદોઽસ્મિ વરો યસ્તે કાંક્ષિતઃ સોઽભિધીયતામ્
"રાજા, તું કયા હેતુ માટે તપ કરે છે? જે ઈચ્છા હોય તે કહો. હું વરદાન આપનાર છું, જે વર તને જોઈએ તે સ્પષ્ટ કહો."
એવમુક્તસ્તુ દેવેન વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। પ્રણિપત્ય મહાદેવં વિશ્વામિત્રોઽબ્રવીદિદમ્
દેવ દ્વારા એમ કહેતા, મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્રે મહાદેવને વંદન કરીને આ રીતે કહ્યું:
યદિ તુષ્ટો મહાદેવ ધનુર્વેદો મમાનઘ। સાંગોપાંગોપનિષદઃ સરહસ્યઃ પ્રદીયતામ્
"હે નિર્દોષ મહાદેવ, જો તમે પ્રસન્ન હોવ તો ધનુર્વેદ તેની તમામ શાખા-ઉપશાખા, ઉપનિષદો અને રહસ્યો સહિત મને આપો."
યાનિ દેવેષુ ચાસ્ત્રાણિ દાનવેષુ મહર્ષિષુ। ગન્ધર્વયક્ષરક્ષઃસુ પ્રતિભાન્તુ મમાનઘ
"દેવો, દાનવો, મહર્ષિઓ, ગંધર્વો, યક્ષો અને રાક્ષસો પાસે જે શસ્ત્રો છે, એ બધાં મને પ્રગટ થાય, હે નિર્દોષ મહાદેવ."
તવ પ્રસાદાદ્ ભવતુ દેવદેવ મમેપ્સિતમ્। એવમસ્ત્વિતિ દેવેશો વાક્યમુક્ત્વા ગતસ્તદા
"દેવાદેવ, તમારી કૃપાથી મારી ઈચ્છા પૂર્ણ થાય." દેવોના દેવએ 'એવમસ્તુ' કહી, પછી ત્યાંથી વિદાય લીધી.
પ્રાપ્ય ચાસ્ત્રાણિ દેવેશાદ્ વિશ્વામિત્રો મહાબલઃ। દર્પેણ મહતા યુક્તો દર્પપૂર્ણોઽભવત્ તદા
દેવોના દેવ પાસેથી શસ્ત્રો પ્રાપ્ત કરીને, મહાબળવાન વિશ્વામિત્ર ખૂબ ગર્વથી ભરાઈ ગયા.
વિવર્ધમાનો વીર્યેણ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ। હતં મેને તદા રામ વસિષ્ઠમૃષિસત્તમમ્
શક્તિમાં વધતા, જેમ પૂર્ણિમાના દરિયે ઊછાળો આવે, એમ, હે રામ, એ સમયે વિશ્વામિત્રે મહર્ષિ વસિષ્ઠને પહેલેથી જ મરેલો માન્યો.
તતો ગત્વાઽઽશ્રમપદં મુમોચાસ્ત્રાણિ પાર્થિવઃ। યૈસ્તત્ તપોવનં નામ નિર્દગ્ધં ચાસ્ત્રતેજસા
પછી રાજાએ આશ્રમમાં જઈને એ શસ્ત્રો મૂકી દીધાં, જેના દ્વારા તે તપોવન નામનું વન શસ્ત્રની તીવ્રતાથી દહાઈ ગયું હતું.
ઉદીર્યમાણમસ્ત્રં તદ્ વિશ્વામિત્રસ્ય ધીમતઃ। દૃષ્ટ્વા વિપ્રદ્રુતા ભીતા મુનયઃ શતશો દિશઃ
જ્યારે વિશ્વામિત્રે તે ભયાનક શસ્ત્ર છોડ્યું, ત્યારે અનેક ભયભીત ઋષિઓએ બધે દિશામાં દોડ મૂકી.
વસિષ્ઠસ્ય ચ યે શિષ્યા યે ચ વૈ મૃગપક્ષિણઃ। વિદ્રવન્તિ ભયાદ્ ભીતા નાનાદિગ્ભ્યઃ સહસ્રશઃ
વશિષ્ઠના શિષ્યો અને વનમાં રહેતા હરણ અને પક્ષીઓ પણ ડરથી હજારોની સંખ્યામાં ચારે બાજુ ભાગી ગયા.
વસિષ્ઠસ્યાશ્રમપદં શૂન્યમાસીન્મહાત્મનઃ। મુહૂર્તમિવ નિઃશબ્દમાસીદીરિણસંનિભમ્
થોડા સમય માટે મહાત્મા વશિષ્ઠનું આશ્રમ જગ્યા ખાલી અને નિઃશબ્દ બની ગયું, જાણે વેરાન વન હોય.
વદતો વૈ વસિષ્ઠસ્ય મા ભૈરિતિ મુહુર્મુહુઃ। નાશયામ્યદ્ય ગાધેયં નીહારમિવ ભાસ્કરઃ
વશિષ્ઠ વારંવાર કહેતા રહ્યા, 'ડરો નહીં,' અને પછી કહ્યું, 'આજે હું ગાધિના પુત્રને એ રીતે નષ્ટ કરીશ જેમ સૂર્ય કુંધને દૂર કરે છે.'
એવમુક્ત્વા મહાતેજા વસિષ્ઠો જપતાં વરઃ। વિશ્વામિત્રં તદા વાક્યં સરોષમિદમબ્રવીત્
આ રીતે કહીને મહાતેજસ્વી અને જપમાં શ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠે ક્રોધથી વિશ્વામિત્રને આ વચન કહ્યાં.
આશ્રમં ચિરસંવૃદ્ધં યદ્ વિનાશિતવાનસિ। દુરાચારો હિ યન્મૂઢસ્તસ્માત્ ત્વં ન ભવિષ્યસિ
'તુ જે આ વર્ષો સુધી વધેલું આશ્રમ નાશ કરી નાખ્યું, દુશ્ચરિત્ર અને મૂર્ખ છે, તેથી હવે તું ટકી શકીશ નહીં.'
ઇત્યુક્ત્વા પરમક્રુદ્ધો દણ્ડમુદ્યમ્ય સત્વરઃ। વિધૂમ ઇવ કાલાગ્નિર્યમદણ્ડમિવાપરમ્
આવી રીતે કહીને વશિષ્ઠે ભારે ગુસ્સાથી તરત જ દંડ ઉંચક્યો, જે યમરાજના દંડ જેવો અને ધૂમરહિત પ્રલયાગ્નિ જેવો લાગતો હતો.
thumb|ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે બાલકાણ્ડે ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૧-
હવે છપ્પનમો સર્ગ સાંભળો.
એવમુક્તો વસિષ્ઠેન વિશ્વામિત્રો મહાબલઃ। આગ્નેયમસ્ત્રમુદ્દિશ્ય તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ચાબ્રવીત્
વશિષ્ઠના આ શબ્દો સાંભળી મહાબલી વિશ્વામિત્રે અગ્નિ શસ્ત્ર તાણ્યું અને કહ્યું, 'થેમ, ઊભો રહો!'
બ્રહ્મદણ્ડં સમુદ્યમ્ય કાલદણ્ડમિવાપરમ્। વસિષ્ઠો ભગવાન્ ક્રોધાદિદં વચનમબ્રવીત્
વશિષ્ઠે બ્રહ્મદંડ ઉંચક્યો, જે સમયના દંડ જેવો લાગતો હતો, અને ગુસ્સાથી કહ્યું:
ક્ષત્રબન્ધો સ્થિતોઽસ્મ્યેષ યદ્ બલં તદ્ વિદર્શય। નાશયામ્યદ્ય તે દર્પં શસ્ત્રસ્ય તવ ગાધિજ
'ક્ષત્રિયકુલના વિનાશક, હું અહીં ઊભો છું—તારો બળ બતાવ! આજે હું તારા શસ્ત્રોના ગર્વને તોડી નાખીશ, હે ગાધિના પુત્ર.'
ક્વ ચ તે ક્ષત્રિયબલં ક્વ ચ બ્રહ્મબલં મહત્। પશ્ય બ્રહ્મબલં દિવ્યં મમ ક્ષત્રિયપાંસન
'તારું ક્ષત્રિય બળ ક્યાં અને બ્રાહ્મણ બળ ક્યાં? હે ક્ષત્રિયકુલના ધૂળ, હવે મારા દિવ્ય બ્રાહ્મણ બળને જોઈ લે.'
તસ્યાસ્ત્રં ગાધિપુત્રસ્ય ઘોરમાગ્નેયમુત્તમમ્। બ્રહ્મદણ્ડેન તચ્છાન્તમગ્નેર્વેગ ઇવામ્ભસા
ગાધિના પુત્રે છોડેલું ભયાનક અગ્નિ શસ્ત્ર વશિષ્ઠના બ્રહ્મદંડથી શાંત થઈ ગયું, જેમ અગ્નિનું તીવ્રત્વ પાણીથી શમાઈ જાય છે.
વારુણં ચૈવ રૌદ્રં ચ ઐન્દ્રં પાશુપતં તથા। ઐષીકં ચાપિ ચિક્ષેપ કુપિતો ગાધિનન્દનઃ
પછી ગુસ્સામાં ગાધિના પુત્રે વારુણ, રૌદ્ર, ઇન્દ્ર, પાશુપત અને ઐષીક શસ્ત્રો પણ છોડ્યાં.
માનવં મોહનં ચૈવ ગાન્ધર્વં સ્વાપનં તથા। જૃમ્ભણં માદનં ચૈવ સંતાપનવિલાપને
તે પછી માનવ, મોહન, ગાંધર્વ, સ્વાપન, જૃંભણ, માદન અને સંતાપન-વિલાપન શસ્ત્રો પણ છોડ્યાં.
શોષણં દારણં ચૈવ વજ્રમસ્ત્રં સુદુર્જયમ્। બ્રહ્મપાશં કાલપાશં વારુણં પાશમેવ ચ
પછી તેણે શોષણ, દારણ, અપરાજિત વજ્ર, બ્રહ્મપાશ, કાળપાશ અને વારુણપાશ પણ છોડ્યાં.
પિનાકમસ્ત્રં દયિતં શુષ્કાર્દ્રે અશની તથા। દણ્ડાસ્ત્રમથ પૈશાચં ક્રૌઞ્ચમસ્ત્રં તથૈવ ચ
પછી તેણે પ્રિય પિનાક શસ્ત્ર, સુકું-ભીનું અશનિ, દંડ શસ્ત્ર, પૈશાચ અને ક્રૌંચ શસ્ત્ર પણ છોડ્યાં.
ધર્મચક્રં કાલચક્રં વિષ્ણુચક્રં તથૈવ ચ। વાયવ્યં મથનં ચૈવ અસ્ત્રં હયશિરસ્તથા
તેણે ધર્મનું ચક્ર, સમયનું ચક્ર, વિષ્ણુનું ચક્ર, પવનનું શસ્ત્ર, મથનનું શસ્ત્ર અને ઘોડાના માથાવાળું શસ્ત્ર પણ છોડ્યાં.