નિર્મલેન સુધૌતેન ખડ્ગેનાસ્ય મહચ્છિરઃ। જઘાન વજ્રદંષ્ટ્રસ્ય વાલિસૂનુર્મહાબલઃ
વાલીનો શક્તિશાળી પુત્ર, ચમકતા અને સારી રીતે ધોળેલા તલવારથી, વજ્રદંષ્ટ્રાનું મોટું માથું કાપી નાખ્યું.
રુધિરોક્ષિતગાત્રસ્ય બભૂવ પતિતં દ્વિધા। તચ્ચ તસ્ય પરીતાક્ષં શુભં ખડ્ગહતં શિરઃ
લોહીથી ભીંજાયેલા શરીરનું બે ભાગમાં પડવું થયું; તેની સુંદર, તલવારથી કાપેલી, વિશાળ આંખોવાળું માથું અલગ પડ્યું.
વજ્રદંષ્ટ્રં હતં દૃષ્ટ્વા રાક્ષસા ભયમોહિતાઃ। ત્રસ્તા હ્યભ્યદ્રવઁલ્લઙ્કાં વધ્યમાનાઃ પ્લવઙ્ગમૈઃ। વિષણ્ણવદના દીના હ્રિયા કિંચિદવાઙ્મુખાઃ
વજ્રદંષ્ટ્રા મૃત્યુ પામ્યો છે એવું જોઈને, રાક્ષસો ભય અને ગભરાટમાં લંકા તરફ ભાગ્યા, વાનરો દ્વારા મારવામાં અને પછડાવવામાં આવ્યા, તેમના ચહેરા ઉદાસ, દુઃખી અને શરમથી નીચે ઝૂકેલા હતા.
નિહત્ય તં વજ્રધરઃ પ્રતાપવાન્ સ વાલિસૂનુઃ કપિસૈન્યમધ્યે। જગામ હર્ષં મહિતો મહાબલઃ સહસ્રનેત્રસ્ત્રિદશૈરિવાવૃતઃ
વજ્રદંષ્ટ્રાને માર્યા પછી, વાલીનો મહાન અને શક્તિશાળી પુત્ર વાનર સેનામાં આનંદથી ભરાયો, જાણે હજાર આંખોવાળા ઇન્દ્ર દેવતાઓથી ઘેરાયેલા હોય.
thumb|પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે પઞ્ચપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે પચપંચાવન સર્ગ સાંભળો.
વજ્રદંષ્ટ્રં હતં શ્રુત્વા વાલિપુત્રેણ રાવણઃ। બલાધ્યક્ષમુવાચેદં કૃતાઞ્જલિમુપસ્થિતમ્
વાલીપુત્રે વજ્રદંષ્ટ્રાને માર્યો છે એવું સાંભળીને, રાવણએ પોતાની સેનાના પ્રમુખને, જે જોડેલા હાથ સાથે સામે ઊભો હતો, વાત કરી.
શીઘ્રં નિર્યાન્તુદુર્ધર્ષા રાક્ષસા ભીમવિક્રમાઃ। અકમ્પનં પુરસ્કૃત્ય સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદમ્
અકંપનને આગળ રાખીને, બધા અડગ અને ભયંકર રાક્ષસો, જે બધા શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં નિપુણ છે, ઝડપથી બહાર નીકળે.
એષ શાસ્તા ચ ગોપ્તા ચ નેતા ચ યુધિ સત્તમઃ। ભૂતિકામશ્ચ મે નિત્યં નિત્યં ચ સમરપ્રિયઃ
એ મારા માટે શિસ્ત રાખે છે, રક્ષણ આપે છે, યુદ્ધમાં નેતૃત્વ કરે છે, હંમેશા મારા કલ્યાણ માટે ચિંતિત રહે છે અને હંમેશા યુદ્ધમાં ઉત્સુક રહે છે.
એષ જેષ્યતિ કાકુત્સ્થૌ સુગ્રીવં ચ મહાબલમ્। વાનરાંશ્ચાપરાન્ ઘોરાન્ હનિષ્યતિ ન સંશયઃ
એ ચોક્કસ કકુત્સ્થ વંશના, શક્તિશાળી સુગ્રીવ અને બીજા ભયંકર વાનરોને હરાવશે અને નિશ્ચયથી તેમને મારી નાખશે.
પરિગૃહ્ય સ તામાજ્ઞાં રાવણસ્ય મહાબલઃ। બલં સમ્પ્રેરયામાસ તદા લઘુપરાક્રમઃ
રાવણની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને, એ મહાબલી, ઝડપથી સેનાને મોકલી દીધી.
તતો નાનાપ્રહરણા ભીમાક્ષા ભીમદર્શનાઃ। નિષ્પેતૂ રાક્ષસા મુખ્યા બલાધ્યક્ષપ્રચોદિતાઃ
પછી, વિવિધ શસ્ત્રો ધરાવતાં, ભયંકર આંખોવાળા અને ભયાનક દેખાવવાળા મુખ્ય રાક્ષસો, સેનાના પ્રમુખોની પ્રેરણા હેઠળ બહાર આવ્યા.
રથમાસ્થાય વિપુલં તપ્તકાઞ્ચનભૂષણમ્। મેઘાભો મેઘવર્ણશ્ચ મેઘસ્વનમહાસ્વનઃ
તપતા સોનાથી શોભિત, વિશાળ રથ પર ચડીને, મેઘ જેવો રંગ અને મેઘ જેવો અવાજ ધરાવતો, ભયંકર ગર્જના સાથે,
રાક્ષસૈઃ સંવૃતો ઘોરૈસ્તદા નિર્યાત્યકમ્પનઃ। નહિ કમ્પયિતું શક્યઃ સુરૈરપિ મહામૃધે
અકંપન, ભયંકર રાક્ષસોથી ઘેરાઈને, તે સમયે બહાર નીકળ્યો; મહાયુદ્ધમાં દેવતાઓ પણ તેને હલાવી શકતા નહોતા.
અકમ્પનસ્તતસ્તેષામાદિત્ય ઇવ તેજસા। તસ્ય નિર્ધાવમાનસ્ય સંરબ્ધસ્ય યુયુત્સયા
તેમના વચ્ચે, અકંપન તેજથી સૂર્ય જેવો ઝળહળતો હતો; યુદ્ધ માટે ઉત્સાહિત અને ક્રોધથી ભરેલો, ઝડપથી આગળ વધ્યો.
અકસ્માદ્ દૈન્યમાગચ્છદ્ધયાનાં રથવાહિનામ્। વ્યસ્ફુરન્નયનં ચાસ્ય સવ્યં યુદ્ધાભિનન્દિનઃ
અચાનક, રથના ઘોડાઓમાં ઉદાસી આવી; યુદ્ધમાં આનંદિત એનું ડાબું આંખ ફફડ્યું.
વિવર્ણો મુખવર્ણશ્ચ ગદ્ગદશ્ચાભવત્ સ્વનઃ। અભવત્ સુદિને કાલે દુર્દિનં રૂક્ષમારુતમ્
તેનું ચહેરું નિરંગી થઈ ગયું, અવાજ અડધો-અડધો થયો; સારા દિવસે, જાણે દુઃખદ દિવસ હોય, કઠોર પવન વહી રહ્યો હતો.
ઊચુઃ ખગમૃગાઃ સર્વે વાચઃ ક્રૂરા ભયાવહાઃ। સ સિંહોપચિતસ્કન્ધઃ શાર્દૂલસમવિક્રમઃ
બધા પક્ષીઓ અને પશુઓએ ભયાનક અને ક્રૂર અવાજો કાઢ્યા; તેના ખભા સિંહ જેટલા મજબૂત અને પરાક્રમ વાઘ જેટલો હતો.
તાનુત્પાતાનચિન્ત્યૈવ નિર્જગામ રણાજિરમ્। તથા નિર્ગચ્છતસ્તસ્ય રક્ષસઃ સહ રાક્ષસૈઃ
આ બધા અશુભ સંકેતોની ચિંતા કર્યા વિના, તે રાક્ષસ પોતાના સાથીઓ સાથે યુદ્ધભૂમિ તરફ નીકળી પડ્યો.
બભૂવ સુમહાન્ નાદઃ ક્ષોભયન્નિવ સાગરમ્। તેન શબ્દેન વિત્રસ્તા વાનરાણાં મહાચમૂઃ
ત્યાં એક ભયાનક અવાજ ઊભો થયો, જાણે કે સમુદ્ર હલાઈ ગયો હોય; એ અવાજથી વાનરોની મોટી સેના ડરી ગઈ.
દ્રુમશૈલપ્રહારાણાં યોદ્ધું સમુપતિષ્ઠતામ્। તેષાં યુદ્ધં મહારૌદ્રં સંજજ્ઞે કપિરક્ષસામ્
જ્યારે બધા વૃક્ષો અને પહાડો હથિયાર બનાવીને યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા, ત્યારે વાંદરો અને રાક્ષસો વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
રામરાવણયોરર્થે સમભિત્યક્તદેહિનઃ। સર્વે હ્યતિબલાઃ શૂરાઃ સર્વે પર્વતસંનિભાઃ
રામ અને રાવણ માટે, બધા પોતાના શરીરની ચિંતા છોડીને, અત્યંત શક્તિશાળી, શૂરવીર અને પહાડ જેવાં બની ગયા.
હરયો રાક્ષસાશ્ચૈવ પરસ્પરજિઘાંસયા। તેષાં વિનર્દતાં શબ્દઃ સંયુગેઽતિતરસ્વિનામ્
વાંદરો અને રાક્ષસો એકબીજાને મારવાની ઇચ્છાથી યુદ્ધમાં ગર્જના કરતા, તેમનો અવાજ ઝડપથી ફેલાઈ ગયો.
શુશ્રુવે સુમહાન્ કોપાદન્યોન્યમભિગર્જતામ્। રજશ્ચારુણવર્ણાભં સુભીમમભવદ્ ભૃશમ્
જ્યારે તેઓ ક્રોધથી એકબીજાને للકારતા, ત્યારે એક મોટો ગર્જનાવાળો અવાજ સંભળાયો; લાલચટ્ટ રેતી ખૂબ જ ભયાનક દેખાઈ.
ઉદ્ધૃતં હરિરક્ષોભિઃ સંરુરોધ દિશો દશ। અન્યોન્યં રજસા તેન કૌશેયોદ્ધતપાણ્ડુના
વાંદરો અને રાક્ષસોએ ઉડાવેલી ધૂળે દસેય દિશાઓ ઢાંકી દીધી; એ કોમળ અને ફિક્કી ધૂળથી તેઓ એકબીજાને જોઈ શકતા નહોતા.
સંવૃતાનિ ચ ભૂતાનિ દદૃશુર્ન રણાજિરે। ન ધ્વજો ન પતાકા વા ચર્મ વા તુરગોઽપિ વા
યુદ્ધભૂમિ પર કોઈ જીવ દેખાતો નહોતો; ધ્વજ, પટાકા, ઢાલ કે ઘોડો પણ દેખાતો નહોતો.
આયુધં સ્યન્દનો વાપિ દદૃશે તેન રેણુના। શબ્દશ્ચ સુમહાંસ્તેષાં નર્દતામભિધાવતામ્
એ ધૂળમાં કોઈ હથિયાર કે રથ પણ દેખાતા નહોતા; માત્ર તેમનો ભયાનક ગર્જનાવાળો અવાજ સંભળાતો હતો.
શ્રૂયતે તુમુલો યુદ્ધે ન રૂપાણિ ચકાશિરે। હરીનેવ સુસંરુષ્ટા હરયો જઘ્નુરાહવે
એ ભયાનક યુદ્ધમાં માત્ર અવાજ સંભળાતો હતો, કોઈ રૂપ દેખાતું નહોતું. વાંદરો જોરથી રાક્ષસોને યુદ્ધમાં મારતા હતા.
રાક્ષસા રાક્ષસાંશ્ચાપિ નિજઘ્નુસ્તિમિરે તદા। તે પરાંશ્ચ વિનિઘ્નન્તઃ સ્વાંશ્ચ વાનરરાક્ષસાઃ
એ સમયે અંધકારમાં રાક્ષસોએ રાક્ષસોને જ મારી નાખ્યા, અને વાંદરો તથા રાક્ષસો દુશ્મન સાથે સાથે પોતાના લોકોને પણ મારતા હતા.
રુધિરાર્દ્રાં તદા ચક્રુર્મહીં પઙ્કાનુલેપનામ્। તતસ્તુ રુધિરૌઘેણ સિક્તં હ્યપગતં રજઃ
પછી તેમણે ધરતીને લોહીથી ભીંજવી, જાણે કે કાદવથી પાતળી થઈ હોય; લોહીના પ્રવાહથી ધૂળ ધોવાઈ ગઈ.
શરીરશવસંકીર્ણા બભૂવ ચ વસુંધરા। દ્રુમશક્તિગદાપ્રાસૈઃ શિલાપરિઘતોમરૈઃ
પછી ધરતી મૃતદેહોથી ઢંકાઈ ગઈ, અને વૃક્ષો, ભાલા, ગદા, ભાલા, પથ્થરો, લોખંડના દંડ અને ભાલાઓથી ભરાઈ ગઈ.