તાંસ્તુ વિદ્રવતો દૃષ્ટ્વા વાનરા જિતકાશિનઃ। પ્રણેદુઃ સુમહાનાદાન્ દિશઃ શબ્દેન પૂરયન્
જ્યારે વાનરોએ રાક્ષસોને ભાગતા જોયા, ત્યારે વિજયી વાનરોએ જોરદાર ગર્જના કરી અને આખા દિશાઓમાં અવાજ ગૂંજી ઉઠ્યો.
તતઃ પ્રવૃત્તં તુમુલં હરીણાં રાક્ષસૈઃ સહ। ઘોરાણાં ભીમરૂપાણામન્યોન્યવધકાઙ્ક્ષિણામ્
પછી વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચે ભયાનક અને ભયપ્રદ આકાર ધરાવતાં, એકબીજાને મારવા તત્પર એવા, ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
નિષ્પતન્તો મહોત્સાહા ભિન્નદેહશિરોધરાઃ। રુધિરોક્ષિતસર્વાઙ્ગા ન્યપતન્ ધરણીતલે
મહાન ઉત્સાહથી દોડી આવતા, જેમના શરીર, માથા અને ગળા તૂટી ગયા હતા, જેમના આખા અંગો લોહીથી લથબથ હતા, તેઓ ધરતી પર પડી ગયા.
કેચિદન્યોન્યમાસાદ્ય શૂરાઃ પરિઘબાહવઃ। ચિક્ષિપુર્વિવિધાન્ શસ્ત્રાન્ સમરેષ્વનિવર્તિનઃ
કેટલાક વીરોએ યુદ્ધમાં એકબીજાને મળીને, હાથમાં લોખંડના ગદા પકડીને, વિવિધ શસ્ત્રો ફેંક્યા અને યુદ્ધમાંથી પીછેહઠ ન કરી.
દ્રુમાણાં ચ શિલાનાં ચ શસ્ત્રાણાં ચાપિ નિઃસ્વનઃ। શ્રૂયતે સુમહાંસ્તત્ર ઘોરો હૃદયભેદનઃ
ત્યાં વૃક્ષો, પથ્થરો અને શસ્ત્રોના ભયાનક અને હૃદય ચીરનાર અવાજો સંભળાતા હતા.
રથનેમિસ્વનસ્તત્ર ધનુષશ્ચાપિ ઘોરવત્। શઙ્ખભેરીમૃદઙ્ગાનાં બભૂવ તુમુલઃ સ્વનઃ
ત્યાં રથના ચકરાં, ભયાનક ધનુષ્ય અને શંખ, ભેરી, મૃદંગ વગેરેના ગજબના ગર્જનાવાળા અવાજો ઊઠ્યા.
કેચિદસ્ત્રાણિ સંત્યજ્ય બાહુયુદ્ધમકુર્વત
કેટલાએ પોતાના શસ્ત્રો છોડી દીધા અને હાથોથી જ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
તલૈશ્ચ ચરણૈશ્ચાપિ મુષ્ટિભિશ્ચ દ્રુમૈરપિ। જાનુભિશ્ચ હતાઃ કેચિદ્ ભગ્નદેહાશ્ચ રાક્ષસાઃ। શિલાભિશ્ચૂર્ણિતાઃ કેચિદ્ વાનરૈર્યુદ્ધદુર્મદૈઃ
કેટલાક રાક્ષસો તાળી, પગ, મુઠ્ઠી, વૃક્ષો અને ઘૂંટણથી મારાયા; કેટલાકના શરીર તૂટી ગયા અને યુદ્ધમાં ઉગ્ર થયેલા વાનરોએ પથ્થરો ફેંકી તેમને ચૂરચૂર કરી નાખ્યા.
વજ્રદંષ્ટ્રો ભૃશં બાણૈ રણે વિત્રાસયન્ હરીન્। ચચાર લોકસંહારે પાશહસ્ત ઇવાન્તકઃ
વજ્રદંષ્ટ્રએ યુદ્ધમાં પોતાના બાણોથી વાનરોને ખૂબ ડરાવ્યા અને જાણે અંતકાળે યમરાજ પાશ લઈને ફરતા હોય એમ સંહાર માટે ભટકતો રહ્યો.
બલવન્તોઽસ્ત્રવિદુષો નાનાપ્રહરણા રણે। જઘ્નુર્વાનરસૈન્યાનિ રાક્ષસાઃ ક્રોધર્મૂચ્છિતાઃ
મજબૂત, શસ્ત્રકૌશલ્ય ધરાવતા અને વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ એવા રાક્ષસોએ ક્રોધથી ભરાઈને યુદ્ધમાં વાનર સેનાઓને ઘાયલ કરી નાખ્યા.
જઘ્ને તાન્ રાક્ષસાન્ સર્વાન્ ધૃષ્ટો વાલિસુતો રણે। ક્રોધેન દ્વિગુણાવિષ્ટઃ સંવર્તક ઇવાનલઃ
વાળીપુત્ર ધૃષ્ટએ યુદ્ધમાં બધા રાક્ષસોને ભયંકર ક્રોધથી, જાણે પ્રલયકાળે ધધકતો અગ્નિ હોય તેમ, સંહાર કરી નાખ્યા.
તાન્ રાક્ષસગણાન્ સર્વાન્ વૃક્ષમુદ્યમ્ય વીર્યવાન્। અઙ્ગદઃ ક્રોધતામ્રાક્ષઃ સિંહઃ ક્ષુદ્રમૃગાનિવ
અંગદે ગુસ્સે થી આંખો લાલ કરી, એક મોટો વૃક્ષ ઉઠાવીને બધા રાક્ષસોને એ રીતે માર્યા જેમ સિંહ નાનાં પ્રાણીઓ પર તૂટી પડે.
ચકાર કદનં ઘોરં શક્રતુલ્યપરાક્રમઃ। અઙ્ગદાભિહતાસ્તત્ર રાક્ષસા ભીમવિક્રમાઃ
ત્યાં અંગદના ઇન્દ્ર જેટલા પરાક્રમથી ભયાનક શૂરવીર રાક્ષસોનો ભયાનક સંહાર થયો.
વિભિન્નશિરસઃ પેતુર્નિકૃત્તા ઇવ પાદપાઃ। રથૈશ્ચિત્રૈર્ધ્વજૈરશ્વૈઃ શરીરૈર્હરિરક્ષસામ્
જેમ વૃક્ષો કાપી નાખવામાં આવે એમ કપાયેલા માથાવાળા રાક્ષસો પડી ગયા, સાથે રંગબેરંગી ધ્વજાવાળા રથો, ઘોડા અને વાનર-રાક્ષસોના મૃતદેહો પણ ધરતી પર છવાઈ ગયા.
રુધિરૌઘેણ સંછન્ના ભૂમિર્ભયકરી તદા। હારકેયૂરવસ્ત્રૈશ્ચ શસ્ત્રૈશ્ચ સમલંકૃતા
એ સમયે ધરતી લોહીના ધારો થી ઢંકાઈ ગઈ, ગળાના હાર, હાથકડી, વસ્ત્રો અને શસ્ત્રોથી શોભાયમાન અને ભયજનક બની ગઈ.
ભૂમિર્ભાતિ રણે તત્ર શારદીવ યથા નિશા। અઙ્ગદસ્ય ચ વેગેન તદ્ રાક્ષસબલં મહત્। પ્રાકમ્પત તદા તત્ર પવનેનામ્બુદો યથા
યુદ્ધભૂમિમાં ધરતી શરદની રાત જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી; અંગદના જોરથી એ મોટું રાક્ષસ સૈન્ય પવનથી ડોલતા વાદળ જેવું કાંપી ઉઠ્યું.
thumb|ચતુષ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ચતુષ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ચોપનમો સર્ગ સાંભળો.
સ્વબલસ્ય ચ ઘાતેન અઙ્ગદસ્ય બલેન ચ। રાક્ષસઃ ક્રોધમાવિષ્ટો વજ્રદંષ્ટ્રો મહાબલઃ
પોતાના સૈન્યના વિનાશ અને અંગદની તાકાતથી રાક્ષસ વજ્રદંષ્ટ્ર ખૂબ ગુસ્સે ભરાઈ ગયો.
વિસ્ફાર્ય ચ ધનુર્ઘોરં શક્રાશનિસમપ્રભમ્। વાનરાણામનીકાનિ પ્રાકિરચ્છરવૃષ્ટિભિઃ
એણે ઇન્દ્રના વીજળી જેવું ભયાનક ધનુષ્ય ખેંચી વાનરોની પંક્તિઓ પર તીરોની વરસાદ વરસાવી.
રાક્ષસાશ્ચાપિ મુખ્યાસ્તે રથેષુ સમવસ્થિતાઃ। નાનાપ્રહરણાઃ શૂરાઃ પ્રાયુધ્યન્ત તદા રણે
મુખ્ય રાક્ષસો પણ પોતાના રથોમાં બેઠા, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ અને શૂરવીર બની યુદ્ધમાં ડટીને લડ્યા.
વાનરાણાં ચ શૂરાસ્તુ તે સર્વે પ્લવગર્ષભાઃ। અયુધ્યન્ત શિલાહસ્તાઃ સમવેતાઃ સમન્તતઃ
બધા વાનર શૂરવીરો, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, ચારેય બાજુથી એકઠા થઈને હાથમાં પથ્થરો લઈને યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
તત્રાયુધસહસ્રાણિ તસ્મિન્નાયોધને ભૃશમ્। રાક્ષસાઃ કપિમુખ્યેષુ પાતયાંચક્રિરે તદા
એ યુદ્ધમાં રાક્ષસોએ વાનર નેતાઓ પર હજારો શસ્ત્રો ખૂબ જ જોરથી ફેંક્યા.
વાનરાશ્ચૈવ રક્ષઃસુ ગિરિવૃક્ષાન્ મહાશિલાઃ। પ્રવીરાઃ પાતયામાસુર્મત્તવારણસંનિભાઃ
અને વાનર શૂરવીરો, ઉગ્ર હાથીઓ જેવા, રાક્ષસો પર પર્વતો, વૃક્ષો અને મોટા પથ્થરો ફેંકતા હતા.
શૂરાણાં યુધ્યમાનાનાં સમરેષ્વનિવર્તિનામ્। તદ્ રાક્ષસગણાનાં ચ સુયુદ્ધં સમવર્તત
પાછા ન ફરતા શૂરવીરો અને રાક્ષસોની ટોળીઓ વચ્ચે ત્યાં ભયાનક અને કુશળ યુદ્ધ શરૂ થયું.
પ્રભિન્નશિરસઃ કેચિચ્છિન્નૈઃ પાદૈશ્ચ બાહુભિઃ। શસ્ત્રૈરર્દિતદેહાસ્તુ રુધિરેણ સમુક્ષિતાઃ
કેટલાંકના માથા ફાટી ગયા, કેટલાંકના પગ અને હાથ કપાઈ ગયા; શસ્ત્રોથી ઘાયલ દેહો લોહીથી લથબથ થયા.
હરયો રાક્ષસાશ્ચૈવ શેરતે ગાં સમાશ્રિતાઃ। કઙ્કગૃધ્રબલાઢ્યાશ્ચ ગોમાયુકુલસંકુલાઃ
વાનર અને રાક્ષસો બંને જમીન પર પડેલા હતા, આસપાસ ગીધ, કાગડા અને જંગલી કૂતરાઓના ટોળા ભેગા થયા.
કબન્ધાનિ સમુત્પેતુર્ભીરૂણાં ભીષણાનિ વૈ। ભુજપાણિશિરશ્છિન્નાશ્છિન્નકાયાશ્ચ ભૂતલે
માથા વગરના ધડ, ભયભીત લોકો માટે ભયાનક, ઊભા થયા; હાથ, પાંસળી, માથા અને કપાયેલા શરીર જમીન પર છવાઈ ગયા.
વાનરા રાક્ષસાશ્ચાપિ નિપેતુસ્તત્ર ભૂતલે। તતો વાનરસૈન્યેન હન્યમાનં નિશાચરમ્
વાનર અને રાક્ષસો બંને ત્યાં જમીન પર પડી ગયા; પછી વાનર સૈન્યે રાત્રે ફરતા રાક્ષસોને માર્યા.
પ્રાભજ્યત બલં સર્વં વજ્રદંષ્ટ્રસ્ય પશ્યતઃ। રાક્ષસાન્ ભયવિત્રસ્તાન્ હન્યમાનાન્ પ્લવંગમૈઃ
વજ્રદંષ્ટ્રની આંખ સામે તેના આખા સૈન્યનો નાશ થયો; રાક્ષસો ડરથી ગભરાઈને વાનરોના હાથે મારાયા.
દૃષ્ટ્વા સ રોષતામ્રાક્ષો વજ્રદંષ્ટ્રઃ પ્રતાપવાન્। પ્રવિવેશ ધનુષ્પાણિસ્ત્રાસયન્ હરિવાહિનીમ્
આ જોઈને, વજ્રદંષ્ટ્રના આંખો ગુસ્સાથી લાલ થઈ ગયા અને તે પોતાના પરાક્રમ સાથે ધનુષ્ય હાથમાં લઈને યુદ્ધમાં ઉતરી પડ્યો, વાનર સેના ડરથી કંપી ઉઠી.