ધૂમ્રાક્ષેણાર્દિતં સૈન્યં વ્યથિતં પ્રેક્ષ્ય મારુતિઃ। અભ્યવર્તત સંક્રુદ્ધઃ પ્રગૃહ્ય વિપુલાં શિલામ્
ધૂમ્રાક્ષથી પીડાયેલી અને દુ:ખી સેના જોઈને, હનુમાન ગુસ્સામાં આવી, મોટી પથ્થર પકડી આગળ વધ્યો.
ક્રોધાદ્ દ્વિગુણતામ્રાક્ષઃ પિતુસ્તુલ્યપરાક્રમઃ। શિલાં તાં પાતયામાસ ધૂમ્રાક્ષસ્ય રથં પ્રતિ
દ્વિગુણ ગુસ્સાથી આંખો લાલ થઈ, પિતાની સમાન પરાક્રમ ધરાવતો, હનુમાને તે પથ્થર ધૂમ્રાક્ષના રથ પર ફેંકી.
આપતન્તીં શિલાં દૃષ્ટ્વા ગદામુદ્યમ્ય સમ્ભ્રમાત્। રથાદાપ્લુત્ય વેગેન વસુધાયાં વ્યતિષ્ઠત
પથ્થર ઝડપથી આવતી જોઈ, ધૂમ્રાક્ષે ગદા ઊંચી કરી, ભયમાં રથમાંથી ઝંપલાવીને જમીન પર આવી ગયો.
સા પ્રમથ્ય રથં તસ્ય નિપપાત શિલા ભુવિ। સચક્રકૂબરં સાશ્વં સધ્વજં સશરાસનમ્
તે પથ્થરે રથને કચડી નાખ્યો અને wheels, યોક, ઘોડા, ધ્વજ અને ધનુષ્ય સાથે જમીન પર પડ્યો.
સ ભઙ્ક્ત્વા તુ રથં તસ્ય હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। રક્ષસાં કદનં ચક્રે સસ્કન્ધવિટપૈર્દ્રુમૈઃ
રથ તોડી નાખીને, પવનપુત્ર હનુમાને વૃક્ષ, ડાળીઓ અને તણા વડે રાક્ષસોની હત્યા શરૂ કરી.
વિભિન્નશિરસો ભૂત્વા રાક્ષસા રુધિરોક્ષિતાઃ। દ્રુમૈઃ પ્રમથિતાશ્ચાન્યે નિપેતુર્ધરણીતલે
કેટલાંક રાક્ષસોના માથા ફાટેલા હતા અને શરીર લોહીમાં ભીંજાયા હતા; બીજા કેટલાક વૃક્ષોથી ચકનાચૂર થઈ જમીન પર પડી ગયા.
વિદ્રાવ્ય રાક્ષસં સૈન્યં હનૂમાન્ મારુતાત્મજઃ। ગિરેઃ શિખરમાદાય ધૂમ્રાક્ષમભિદુદ્રુવે
પવનપુત્ર હનુમાને રાક્ષસોની સેના ભાગાડી, પછી એક પર્વતશિખર ઉપાડી ધૂમ્રાક્ષા પર દોડી ગયો.
તમાપતન્તં ધૂમ્રાક્ષો ગદામુદ્યમ્ય વીર્યવાન્। વિનર્દમાનઃ સહસા હનૂમન્તમભિદ્રવત્
હનુમાન તેની સામે દોડી રહ્યો ત્યારે, શક્તિશાળી અને ગર્જન કરતા ધૂમ્રાક્ષાએ પોતાની ગદા ઊંચકી અને હનુમાન સામે તૂટી પડ્યો.
તસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય રોષેણ ગદાં તાં બહુકણ્ટકામ્। પાતયામાસ ધૂમ્રાક્ષો મસ્તકેઽથ હનૂમતઃ
કુપિત ધૂમ્રાક્ષાએ કાંટાવાળી ગદા ગુસ્સાથી હનુમાનના માથા પર ફેંકી.
તાડિતઃ સ તયા તત્ર ગદયા ભીમવેગયા। સ કપિર્મારુતબલસ્તં પ્રહારમચિન્તયન્
ભયાનક અને ઝડપી ગદાનો ઘા પડ્યો છતાં પવનની જેમ શક્તિશાળી હનુમાને એ ઘા ને અણગણ્યો.
ધૂમ્રાક્ષસ્ય શિરોમધ્યે ગિરિશૃઙ્ગમપાતયત્। સ વિસ્ફારિતસર્વાઙ્ગો ગિરિશૃઙ્ગેણ તાડિતઃ
હનુમાને પર્વતશિખર લઈને ધૂમ્રાક્ષાના માથાના બચ્ચે જોરદાર ઘા કર્યો, જેના કારણે ધૂમ્રાક્ષાનું આખું શરીર ફૂલાઈ ગયું.
પપાત સહસા ભૂમૌ વિકીર્ણ ઇવ પર્વતઃ। ધૂમ્રાક્ષં નિહતં દૃષ્ટ્વા હતશેષા નિશાચરાઃ। ત્રસ્તાઃ પ્રવિવિશુર્લઙ્કાં વધ્યમાનાઃ પ્લવંગમૈઃ
ધૂમ્રાક્ષા તૂટી પડેલા પર્વત જેવો અચાનક જમીન પર પડી ગયો. તેને મરેલો જોઈ, બચેલા રાત્રિચર ભયભીત થઈ વાનરોથી માર ખાતા લંકામાં ભાગી ગયા.
સ તુ પવનસુતો નિહત્ય શત્રૂન્ ક્ષતજવહાઃ સરિતશ્ચ સંવિકીર્ય। રિપુવધજનિતશ્રમો મહાત્મા મુદમગમત્ કપિભિઃ સુપૂજ્યમાનઃ
પવનપુત્રે શત્રુઓને માર્યા, લોહીના ધારા વહાવી, દુશ્મનોને સંહારવાથી થાકેલો મહાત્મા વાનરો દ્વારા પૂજિત થયો અને આનંદમાં આવી ગયો.
thumb|ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૬-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો ત્રિપંચાશિતમો સર્ગ સાંભળો.
ધૂમ્રાક્ષં નિહતં શ્રુત્વા રાવણો રાક્ષસેશ્વરઃ। ક્રોધેન મહતાઽઽવિષ્ટો નિઃશ્વસન્નુરગો યથા
ધૂમ્રાક્ષા મર્યો એ સાંભળતાં જ રાક્ષસોના રાજા રાવણને ભારે ગુસ્સો આવ્યો અને તે સાપ જેવો ઉગ્ર શ્વાસ લેતો હતો.
દીર્ઘમુષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય ક્રોધેન કલુષીકૃતઃ। અબ્રવીદ્ રાક્ષસં ક્રૂરં વજ્રદંષ્ટ્રં મહાબલમ્
લાંબા અને ગરમ શ્વાસ લેતો, ગુસ્સાથી મન અંધારાયું હતું, ત્યારે તેણે ક્રૂર અને શક્તિશાળી વજ્રદંષ્ટ્રા રાક્ષસને કહ્યું.
ગચ્છ ત્વં વીર નિર્યાહિ રાક્ષસૈઃ પરિવારિતઃ। જહિ દાશરથિં રામં સુગ્રીવં વાનરૈઃ સહ
તુ વીર છે, રાક્ષસોને સાથે લઈ બહાર નીકળી, દશરથપુત્ર રામ અથવા સુગ્રીવ અને વાનરોને મારી નાખ.
તથેત્યુક્ત્વા દ્રુતતરં માયાવી રાક્ષસેશ્વરઃ। નિર્જગામ બલૈઃ સાર્ધં બહુભિઃ પરિવારિતઃ
'જેમ કહો તેમ' એમ કહી, માયાવાન રાક્ષસપતિ ઝડપથી અનેક સેનાઓ સાથે ઘેરાઈને બહાર નીકળી ગયો.
નાગૈરશ્વૈઃ ખરૈરુષ્ટ્રૈઃ સંયુક્તઃ સુસમાહિતઃ। પતાકાધ્વજચિત્રૈશ્ચ બહુભિઃ સમલંકૃતઃ
તે હાથી, ઘોડા, ઊંટ અને ખચ્છરોથી સુસજ્જ હતો અને અનેક ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભતો હતો.
તતો વિચિત્રકેયૂરમુકુટેન વિભૂષિતઃ। તનુત્રં સ સમાવૃત્ય સધનુર્નિર્યયૌ દ્રુતમ્
પછી તે અદભુત કયુર અને મુકડા પહેરી, પોતાનું શરીર ઢાંકી, ધનુષ લઈને ઝડપથી બહાર આવ્યો.
પતાકાલંકૃતં દીપ્તં તપ્તકાઞ્ચનભૂષિતમ્। રથં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા સમારોહચ્ચમૂપતિઃ
પતાકાઓથી શોભતો, તેજસ્વી અને ચળકતા સોનાથી સજ્જ રથની પરિક્રમા કરીને, સેનાપતિ તેમાં ચઢ્યો.
ઋષ્ટિભિસ્તોમરૈશ્ચિત્રૈઃ શ્લક્ષ્ણૈશ્ચ મુસલૈરપિ। ભિન્દિપાલૈશ્ચ ચાપૈશ્ચ શક્તિભિઃ પટ્ટિશૈરપિ
ભાલા, તોમરા, સુંદર અને મસળા, ભિંદિપાલ, ધનુષ, શક્તિ અને પટ્ટિશ જેવા અનેક શસ્ત્રો સાથે,
ખડ્ગૈશ્ચક્રૈર્ગદાભિશ્ચ નિશિતૈશ્ચ પરશ્વધૈઃ। પદાતયશ્ચ નિર્યાન્તિ વિવિધાઃ શસ્ત્રપાણયઃ
ખડગ, ચક્ર, ગદા અને તીક્ષ્ણ કુહાડા સાથે, પગદળના સૈનિકો વિવિધ શસ્ત્રો હાથમાં લઈને બહાર નીકળ્યા.
વિચિત્રવાસસઃ સર્વે દીપ્તા રાક્ષસપુઙ્ગવાઃ। ગજા મહોત્કટાઃ શૂરાશ્ચલન્ત ઇવ પર્વતાઃ
બધા રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ એવા, રંગબેરંગી વસ્ત્રો પહેરેલા, તેજસ્વી રાક્ષસો અને ભયાનક, શક્તિશાળી હાથીઓ એવાં ચાલતાં હતાં જાણે પર્વતો જ હલનચલન કરે છે.
તે યુદ્ધકુશલા રૂઢાસ્તોમરાઙ્કુશપાણિભિઃ। અન્યે લક્ષણસંયુક્તાઃ શૂરારૂઢા મહાબલાઃ
યુદ્ધમાં પારંગત એવા, હાથમાં ભાલા અને અંકુશ પકડીને બેઠેલા હતા; બીજા, શુભ લક્ષણો ધરાવતા, બલવાન અને બહાદુર હતા.
તદ્ રાક્ષસબલં સર્વં વિપ્રસ્થિતમશોભત। પ્રાવૃટ્કાલે યથા મેઘા નર્દમાનાઃ સવિદ્યુતઃ
બધું રાક્ષસ સેનાનું ટોળું આગળ વધતું હતું, જે વરસાદના મોસમમાં ગાજતાં વીજવાળા મેઘો જેવું ઝગમગતું અને ગર્જન કરતાં હતું.
નિઃસૃતા દક્ષિણદ્વારાદઙ્ગદો યત્ર યૂથપઃ। તેષાં નિષ્ક્રમમાણાનામશુભં સમજાયત
દક્ષિણ દ્વારેથી, જ્યાં અઙ્ગદ મુખ્ય હતા, તેઓ બહાર નીકળ્યા; અને જેમજ તેઓ બહાર આવ્યા, ત્યાઁ કોઈ અશુભ સંકેત દેખાયો.
આકાશાદ્ વિઘનાત્ તીવ્રા ઉલ્કાશ્ચાભ્યપતંસ્તદા। વમન્તઃ પાવકજ્વાલાઃ શિવા ઘોરા વવાશિરે
એ સમયે ઘનઘોર આકાશમાંથી ભયાનક ઉલ્કાઓ પડવા લાગી, અગ્નિની જ્વાળા ઉગળતી હતી અને ભયાનક શિયાળાઓ અશુભ રીતે હલચલ કરતાં હૂંકારતા હતા.
વ્યાહરન્ત મૃગા ઘોરા રક્ષસાં નિધનં તદા। સમાપતન્તો યોધાસ્તુ પ્રાસ્ખલંસ્તત્ર દારુણમ્
ડરામણા પશુઓએ ચીસો પાડી, જે રાક્ષસોના વિનાશનું સંકેત આપતા હતા; અને જ્યારે યુદ્ધમાં જતાં સૈનિકો આગળ વધ્યા, ત્યારે તેઓ ત્યાં ભયથી અડખમ ખાઈ પડ્યા.
એતાનૌત્પાતિકાન્ દૃષ્ટ્વા વજ્રદંષ્ટ્રો મહાબલઃ। ધૈર્યમાલમ્બ્ય તેજસ્વી નિર્જગામ રણોત્સુકઃ
આ બધા અશુભ સંકેતો જોઈને, શક્તિશાળી અને તેજસ્વી વજ્રદંષ્ટ્રએ ધૈર્ય પકડીને, યુદ્ધ માટે આતુર થઈ બહાર પડ્યો.