વિસ્વરં ચોત્સૃજન્નાદાન્ ધૂમ્રાક્ષસ્ય નિપાતિતઃ। વવર્ષ રુધિરં દેવઃ સંચચાલ ચ મેદિની
આકાશમાંથી ભયાનક અવાજો સાથે ધૂમ્રાક્ષા પર પડતાં, લોહી વરસ્યું અને ધરતી ધ્રૂજી ઉઠી.
પ્રતિલોમં વવૌ વાયુર્નિર્ઘાતસમનિઃસ્વનઃ। તિમિરૌઘાવૃતાસ્તત્ર દિશશ્ચ ન ચકાશિરે
પવન વિપરીત દિશામાં ગર્જના સાથે ફૂંકાયો; ચારેય દિશાઓ ઘન અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ અને દેખાતી નહોતી.
સ તૂત્પાતાંસ્તતો દૃષ્ટ્વા રાક્ષસાનાં ભયાવહાન્। પ્રાદુર્ભૂતાન્ સુઘોરાંશ્ચ ધૂમ્રાક્ષો વ્યથિતોઽભવત્। મુમુહૂ રાક્ષસાઃ સર્વે ધૂમ્રાક્ષસ્ય પુરઃસરાઃ
આ ભયાનક અને ભય પેદા કરનારા અપશકુન જોઈ ધૂમ્રાક્ષ ઘબરી ગયો; ધૂમ્રાક્ષના આગેવાન બધા રાક્ષસો ગૂંચવાઈ ગયા.
તતઃ સુભીમો બહુભિર્નિશાચરૈ- ર્વૃતોઽભિનિષ્ક્રમ્ય રણોત્સુકો બલી। દદર્શ તાં રાઘવબાહુપાલિતાં મહૌઘકલ્પાં બહુ વાનરીં ચમૂમ્
પછી એ અત્યંત ભયાનક અને શક્તિશાળી રાત્રીચર, અનેક રાક્ષસો સાથે યુદ્ધની ઇચ્છાથી બહાર આવ્યો અને રાઘવના હાથોથી રક્ષિત, મહાપ્રવાહ જેવો વિશાળ વાનર સેના જોઈ.
thumb|દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે યુદ્ધકાણ્ડે દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ ॥૬-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના યુદ્ધકાંડનો બાવનમો સર્ગ સાંભળો.
ધૂમ્રાક્ષં પ્રેક્ષ્ય નિર્યાન્તં રાક્ષસં ભીમવિક્રમમ્। વિનેદુર્વાનરાઃ સર્વે પ્રહૃષ્ટા યુદ્ધકાઙ્ક્ષિણઃ
ભયાનક પરાક્રમી રાક્ષસ ધૂમ્રાક્ષને આગળ વધતો જોઈ, બધા વાનરો આનંદિત અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક થઈ ગર્જના કરવા લાગ્યા.
તેષાં સુતુમુલં યુદ્ધં સંજજ્ઞે કપિરક્ષસામ્। અન્યોન્યં પાદપૈર્ઘોરૈર્નિઘ્નતાં શૂલમુદ્ગરૈઃ
વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચે ભારે યુદ્ધ શરૂ થયું, જેમાં બંને પક્ષે ભયાનક વૃક્ષો, ભાલા અને ગદાઓથી એકબીજાને માર મારવામાં આવ્યાં.
રાક્ષસૈર્વાનરા ઘોરા વિનિકૃત્તાઃ સમન્તતઃ। વાનરૈ રાક્ષસાશ્ચાપિ દ્રુમૈર્ભૂમિસમીકૃતાઃ
ભયાનક રાક્ષસોએ ચારે બાજુ વાનરોને કાપી નાખ્યા, જ્યારે વાનરોએ વૃક્ષોથી રાક્ષસોને જમીન પર પછાડી દીધા.
રાક્ષસાસ્ત્વભિસંક્રુદ્ધા વાનરાન્ નિશિતૈઃ શરૈઃ। વિવ્યધુર્ઘોરસંકાશૈઃ કઙ્કપત્રૈરજિહ્મગૈઃ
ક્રોધિત રાક્ષસોએ તીક્ષ્ણ અને સીધા ઉડતા, બગલા પાંખવાળા ભયાનક બાણોથી વાનરોને ભેદી નાખ્યા.
તે ગદાભિશ્ચ ભીમાભિઃ પટ્ટિશૈઃ કૂટમુદ્ગરૈઃ। ઘોરૈશ્ચ પરિઘૈશ્ચિત્રૈસ્ત્રિશૂલૈશ્ચાપિ સંશ્રિતૈઃ
તેઓએ ભયાનક ગદા, તલવાર, કાંટાવાળી મુગદા, ભયાનક લોખંડની સળિયા અને વિવિધ શણગારેલા ત્રિશૂળોથી પણ પ્રહાર કર્યો.
વિદાર્યમાણા રક્ષોભિર્વાનરાસ્તે મહાબલાઃ। અમર્ષજનિતોદ્ધર્ષાશ્ચક્રુઃ કર્માણ્યભીતવત્
રાક્ષસો દ્વારા ફાડાતા છતાં, એ મહાબલી વાનરો ક્રોધથી ઉત્સાહિત થઈ નિર્ભયતાપૂર્વક વિક્રમ કરતા રહ્યા.
શરનિર્ભિન્નગાત્રાસ્તે શૂલનિર્ભિન્નદેહિનઃ। જગૃહુસ્તે દ્રુમાંસ્તત્ર શિલાશ્ચ હરિયૂથપાઃ
બાણોથી શરીર છિદ્રાયેલા અને શૂળોથી અંગો ફાટેલા વાનર નેતાઓએ ત્યાં વૃક્ષો અને પથ્થરો પકડી લીધા.
તે ભીમવેગા હરયો નર્દમાનાસ્તતસ્તતઃ। મમન્થૂ રાક્ષસાન્ વીરાન્ નામાનિ ચ બભાષિરે
એ ભયાનક ઝડપવાળા વાનરો વારંવાર ગર્જના કરતા, રાક્ષસ વીરોને ચકનાચૂર કરતા અને તેમના નામો પુકારતા.
તદ્ બભૂવાદ્ભુતં ઘોરં યુદ્ધં વાનરરક્ષસામ્। શિલાભિર્વિવિધાભિશ્ચ બહુશાખૈશ્ચ પાદપૈઃ
પછી વાનરો અને રાક્ષસો વચ્ચે અનેક પથ્થરો અને અનેક ડાળાવાળા વૃક્ષો સાથે અદ્ભુત અને ભયાનક યુદ્ધ થયું.
રાક્ષસા મથિતાઃ કેચિદ્ વાનરૈર્જિતકાશિભિઃ। પ્રવેમૂ રુધિરં કેચિન્મુખૈ રુધિરભોજનાઃ
કેટલાક રાક્ષસો વિજયી વાનરો દ્વારા ચકનાચૂર થઈ લોહી ઉગળી નાખતા; તો કેટલાક લોહી પીતા રાક્ષસો પણ મોઢામાંથી લોહી ઉગળતા.
પાર્શ્વેષુ દારિતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ રાશીકૃતા દ્રુમૈઃ। શિલાભિશ્ચૂર્ણિતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ દન્તૈર્વિદારિતાઃ
કેટલાક રાક્ષસો બાજુઓએ ફાટેલા, કેટલાક વૃક્ષોથી ઢગલાબંધ, કેટલાક પથ્થરોથી ચૂરચૂર, તો કેટલાક દાંતોથી ફાડેલા હતા.
ધ્વજૈર્વિમથિતૈર્ભગ્નૈઃ ખડ્ગૈશ્ચ વિનિપાતિતૈઃ। રથૈર્વિધ્વંસિતૈઃ કેચિદ્ વ્યથિતા રજનીચરાઃ
કેટલાક રાત્રીચર તૂટેલા ધ્વજ, પડી ગયેલી તલવાર અને નાશ પામેલા રથોથી ઘાયલ થયા.
ગજેન્દ્રૈઃ પર્વતાકારૈઃ પર્વતાગ્રૈર્વનૌકસામ્। મથિતૈર્વાજિભિઃ કીર્ણં સારોહૈર્વસુધાતલમ્
પૃથ્વી પર પહાડ જેવાં વિશાળ હાથીઓ, વનવાસીઓએ ફેંકેલા પહાડના ટોચ અને પામેલા ઘોડાઓથી છવાઈ ગઈ હતી.
વાનરૈર્ભીમવિક્રાન્તૈરાપ્લુત્યોત્પ્લુત્ય વેગિતૈઃ। રાક્ષસાઃ કરજૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મુખેષુ વિનિદારિતાઃ
ભયાનક પરાક્રમ ધરાવતાં વાનરોએ ઝડપથી ઉછળી-ઉછળી રાક્ષસોને તીક્ષ્ણ નખોથી મોઢામાં ફાડી નાખ્યા.
વિષણ્ણવદના ભૂયો વિપ્રકીર્ણશિરોરુહાઃ। મૂઢાઃ શોણિતગન્ધેન નિપેતુર્ધરણીતલે
મૂંઝાયેલા, ચહેરા નીચે કરેલા, વાળ વિખેરાયેલા અને લોહીની ગંધથી ગભરાયેલા તેઓ જમીન પર પડ્યા.
અન્યે તુ પરમક્રુદ્ધા રાક્ષસા ભીમવિક્રમાઃ। તલૈરેવાભિધાવન્તિ વજ્રસ્પર્શસમૈર્હરીન્
બીજા રાક્ષસો ખૂબ જ ગુસ્સામાં અને ભયાનક શક્તિ ધરાવતા, ફક્ત પોતાના હાથ વડે, વીજળી જેવી કઠોરતાથી, વાનરો પર દોડ્યા.
વાનરૈઃ પાતયન્તસ્તે વેગિતા વેગવત્તરૈઃ। મુષ્ટિભિશ્ચરણૈર્દન્તૈઃ પાદપૈશ્ચાવપોથિતાઃ
તે રાક્ષસો, ઝડપથી દોડ્યા છતાં, વાનરોની વધુ ઝડપથી, મુઠ્ઠી, પગ, દાંત અને વૃક્ષોથી માર્યા અને જમીન પર પટકાયા.
સૈન્યં તુ વિદ્રુતં દૃષ્ટ્વા ધૂમ્રાક્ષો રાક્ષસર્ષભઃ। રોષેણ કદનં ચક્રે વાનરાણાં યુયુત્સતામ્
પોતાની સેના ભાગી રહી છે તે જોઈને, ધૂમ્રાક્ષ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, ગુસ્સામાં લડવા ઈચ્છતા વાનરોની હત્યા કરવા લાગ્યો.
પ્રાસૈઃ પ્રમથિતાઃ કેચિદ્ વાનરાઃ શોણિતસ્રવાઃ। મુદ્ગરૈરાહતાઃ કેચિત્ પતિતા ધરણીતલે
કેટલાક વાનરો ભાલાથી કચડાઈને લોહી વહાવતા, અને કેટલાક ગદાથી માર્યા, જમીન પર પડ્યા.
પરિઘૈર્મથિતાઃ કેચિદ્ ભિન્દિપાલૈશ્ચ દારિતાઃ। પટ્ટિશૈર્મથિતાઃ કેચિદ્ વિહ્વલન્તો ગતાસવઃ
કેટલાક લોખંડની મોગરીથી કચડાયા, કેટલાક ભિંડિપાલથી ફાડાયા, અને કેટલાક પટીશથી કચડાઈને, જીવ ગુમાવતા, લડખડાવતા.
કેચિદ્ વિનિહતા ભૂમૌ રુધિરાર્દ્રા વનૌકસઃ। કેચિદ્ વિદ્રાવિતા નષ્ટાઃ સંક્રુદ્ધૈ રાક્ષસૈર્યુધિ
કેટલાક વનવાસી વાનરો માર્યા જઈને લોહીથી ભીંજાયેલા જમીન પર પડ્યા; કેટલાક રાક્ષસોના ગુસ્સાથી યુદ્ધમાં ભગાડાઈને ગાયબ થઈ ગયા.
વિભિન્નહૃદયાઃ કેચિદેકપાર્શ્વેન શાયિતાઃ। વિદારિતાસ્ત્રિશૂલૈશ્ચ કેચિદાન્ત્રૈર્વિનિઃસૃતાઃ
કેટલાકના હૃદય ફાટીને એક બાજુ પડ્યા; કેટલાક ત્રિશૂલથી ફાડાઈને આંતરડાં બહાર નીકળી ગયા.
તત્ સુભીમં મહદ્યુદ્ધં હરિરાક્ષસસંકુલમ્। પ્રબભૌ શસ્ત્રબહુલં શિલાપાદપસંકુલમ્
તે ભયાનક અને મોટું યુદ્ધ, વાનરો અને રાક્ષસોથી ભરેલું, શસ્ત્રો, પથ્થરો અને વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું, તેજસ્વી લાગતું હતું.
ધનુર્જ્યાતન્ત્રિમધુરં હિક્કાતાલસમન્વિતમ્। મન્દસ્તનિતગીતં તદ્ યુદ્ધગાન્ધર્વમાબભૌ
ધનુષ્યની તાણ, ત્રણ પ્રકારની ઢોલની મીઠી ધ્વનિ, હિક્કાની તાલ અને ધીમા ગર્જન જેવી ગાન, તે યુદ્ધને ગાંધર્વ સંગીત જેવું બનાવતું હતું.
ધૂમ્રાક્ષસ્તુ ધનુષ્પાણિર્વાનરાન્ રણમૂર્ધનિ। હસન્ વિદ્રાવયામાસ દિશસ્તાઞ્છરવૃષ્ટિભિઃ
ધૂમ્રાક્ષ ધનુષ્ય પકડી, યુદ્ધમાં હસતો, વાનરોને બાણની વરસાદથી ચારેય દિશામાં ભગાડતો હતો.