વિભીષણસ્તુ રામસ્ય દૃષ્ટ્વા ગાત્રં શરૈશ્ચિતમ્। લક્ષ્મણસ્ય તુ ધર્માત્મા બભૂવ વ્યથિતસ્તદા
વિભીષણે જ્યારે રામનું તીરો વડે છિદ્ર થયેલું શરીર અને લક્ષ્મણનું પણ એવું જ જોયું, ત્યારે ધર્મનિષ્ઠ વિભીષણ ખૂબ જ દુઃખી થયો.
જલક્લિન્નેન હસ્તેન તયોર્નેત્રે વિમૃજ્ય ચ। શોકસમ્પીડિતમના રુરોદ વિલલાપ ચ
પાણીથી ભીંજાયેલા હાથથી તેણે રામ અને લક્ષ્મણની આંખો પુંછી, મનમાં ભારે દુઃખ લઈને રડવા અને વિલાપ કરવા લાગ્યો.
ઇમૌ તૌ સત્ત્વસમ્પન્નૌ વિક્રાન્તૌ પ્રિયસંયુગૌ। ઇમામવસ્થાં ગમિતૌ રાક્ષસૈઃ કૂટયોધિભિઃ
આ બંને પરાક્રમી અને યુદ્ધપ્રિય છે, પણ કપટયુક્ત રાક્ષસોએ તેમને આવી હાલતમાં પોહચાડ્યા છે.
ભ્રાતૃપુત્રેણ ચૈતેન દુષ્પુત્રેણ દુરાત્મના। રાક્ષસ્યા જિહ્મયા બુદ્ધ્યા વઞ્ચિતાવૃજુવિક્રમૌ
આ રાક્ષસના દુષ્ટ અને દુર્ગુણી ભાઈના પુત્રે, વાંકાચાળા વિચારો વડે, આ સીધા અને પરાક્રમી ભાઈઓને છેતર્યા છે.
શરૈરિમાવલં વિદ્ધૌ રુધિરેણ સમુક્ષિતૌ। વસુધાયામિમૌ સુપ્તૌ દૃશ્યેતે શલ્યકાવિવ
તીરો વડે ઘાયલ અને લોહીથી ભીંજાયેલા, આ બંને ધરતી પર પડેલા છે, જાણે મહાન હાથીઓ શિકાર થયા હોય એમ.
યયોર્વીર્યમુપાશ્રિત્ય પ્રતિષ્ઠા કાઙ્ક્ષિતા મયા। તાવિમૌ દેહનાશાય પ્રસુપ્તૌ પુરુષર્ષભૌ
હું તો એમના બળ પર આધાર રાખી આશ્વાસન મેળવ્યું હતું, પણ હવે આ બંને શ્રેષ્ઠ પુરુષો મૃતક જેવા પથારી ગયા છે.
જીવન્નદ્ય વિપન્નોઽસ્મિ નષ્ટરાજ્યમનોરથઃ। પ્રાપ્તપ્રતિજ્ઞશ્ચ રિપુઃ સકામો રાવણઃ કૃતઃ
હું જીવતો હોવા છતાં બરબાદ થયો છું, રાજ્ય મેળવવાની આશા હવે રહી નથી; અને રાવણ, મારા શત્રુએ, પોતાની પ્રતિજ્ઞા અને ઇચ્છા પૂરી કરી લીધી છે.
એવં વિલપમાનં તં પરિષ્વજ્ય વિભીષણમ્। સુગ્રીવઃ સત્ત્વસમ્પન્નો હરિરાજોઽબ્રવીદિદમ્
વિભીષણ આ રીતે વિલાપ કરતો હતો ત્યારે, વાનરરાજ સુગ્રીવે તેને હૃદયપૂર્વક ભેટી અને કહ્યું:
રાજ્યં પ્રાપ્સ્યસિ ધર્મજ્ઞ લઙ્કાયાં નેહ સંશયઃ। રાવણઃ સહ પુત્રેણ સ્વકામં નેહ લપ્સ્યતે
તુ ધર્મને જાણનારો છે, તને લંકાનું રાજ્ય મળશે—આમાં કોઈ શંકા નથી; રાવણ અને તેનો પુત્ર અહીં પોતાની ઇચ્છા પૂરી કરી શકશે નહીં.
ગરુડાધિષ્ઠિતાવેતાવુભૌ રાઘવલક્ષ્મણૌ। ત્યક્ત્વા મોહં વધિષ્યેતે સગણં રાવણં રણે
રામ અને લક્ષ્મણને ગરુડની શક્તિ પ્રાપ્ત થશે, તેઓ મોહ છોડીને યુદ્ધમાં રાવણ અને તેની સેના નો નાશ કરશે.
તમેવં સાન્ત્વયિત્વા તુ સમાશ્વાસ્ય તુ રાક્ષસમ્। સુષેણં શ્વશુરં પાર્શ્વે સુગ્રીવસ્તમુવાચ હ
આ રીતે રાક્ષસ વિભીષણને શાંત અને આશ્વાસન આપી, સુગ્રીવે પોતાના સસરા સુષેણને, જે પાસે ઊભેલા હતા, કહ્યું:
સહ શૂરૈર્હરિગણૈર્લબ્ધસંજ્ઞાવરિંદમૌ। ગચ્છ ત્વં ભ્રાતરૌ ગૃહ્ય કિષ્કિન્ધાં રામલક્ષ્મણૌ
તુ બહાદુર વાનરોથી સાથે જઈ, સંજ્ઞાનમાં આવેલા રામ અને લક્ષ્મણને લઈ કિષ્કિંધા પરત લાવ.
અહં તુ રાવણં હત્વા સપુત્રં સહબાન્ધવમ્। મૈથિલીમાનયિષ્યામિ શક્રો નષ્ટામિવ શ્રિયમ્
હું તો રાવણને તેના પુત્ર અને સંબંધીઓ સાથે મારીને, માઈથિલી (સીતા)ને પાછી લાવિશ—જેમ ઇન્દ્રે પોતાની ગુમાવેલી કીર્તિ પાછી મેળવી હતી તેમ.
શ્રુત્વૈતદ્ વાનરેન્દ્રસ્ય સુષેણો વાક્યમબ્રવીત્। દેવાસુરં મહાયુદ્ધમનુભૂતં પુરાતનમ્
વાનર રાજાના આ વચન સાંભળીને સુષેણે કહ્યું: 'પ્રાચીન સમયમાં હું દેવો અને દાનવો વચ્ચેનું મહા યુદ્ધ જોઈ ચૂક્યો છું.'
તદા સ્મ દાનવા દેવાન્ શરસંસ્પર્શકોવિદાન્। નિજઘ્નુઃ શસ્ત્રવિદુષશ્છાદયન્તો મુહુર્મુહુઃ
ત્યારે દાનવો વારંવાર તીરો અને શસ્ત્રો ચલાવવાના કુશળ દેવોને ઢાંકીને, તેમને વારંવાર પરાજિત કરતા હતા.
તાનાર્તાન્ નષ્ટસંજ્ઞાંશ્ચ ગતાસૂંશ્ચ બૃહસ્પતિઃ। વિદ્યાભિર્મન્ત્રયુક્તાભિરોષધીભિશ્ચિકિત્સતિ
બૃહસ્પતિએ દુ:ખી, બેભાન અને જીવ ગુમાવેલા દેવોને જ્ઞાન, મંત્ર અને ઔષધીઓથી સારવાર કરી હતી.
તાન્યૌષધાન્યાનયિતું ક્ષીરોદં યાન્તુ સાગરમ્। જવેન વાનરાઃ શીઘ્રં સમ્પાતિપનસાદયઃ
સંપાતી, પનસ અને બીજા ઝડપી વાનરો ઝડપથી ક્ષીર સમુદ્રમાં જઈને એ ઔષધીઓ લાવે.
હરયસ્તુ વિજાનન્તિ પાર્વતી તે મહૌષધી। સંજીવકરણીં દિવ્યાં વિશલ્યાં દેવનિર્મિતામ્
વાનરો જાણે છે કે પર્વત પર મહાન ઔષધીઓ છે—દિવ્ય સંજીવની અને દેવો દ્વારા બનાવેલી વિશલ્યા.
ચન્દ્રશ્ચ નામ દ્રોણશ્ચ ક્ષીરોદે સાગરોત્તમે। અમૃતં યત્ર મથિતં તત્ર તે પરમૌષધી
ક્ષીર સમુદ્રમાં ચંદ્ર અને દ્રોણ નામના પર્વતો છે, જ્યાં અમૃત ઉગાડવામાં આવ્યું હતું; ત્યાં એ શ્રેષ્ઠ ઔષધીઓ મળે છે.
તૌ તત્ર વિહિતૌ દેવૈઃ પર્વતૌ તૌ મહોદધૌ। અયં વાયુસુતો રાજન્ હનૂમાંસ્તત્ર ગચ્છતુ
એ બંને પર્વતો દેવોએ મહા સમુદ્રમાં સ્થાપ્યા છે; રાજા, પવનપુત્ર હનુમાન ત્યાં જાય.
એતસ્મિન્નન્તરે વાયુર્મેઘાશ્ચાપિ સવિદ્યુતઃ। પર્યસ્ય સાગરે તોયં કમ્પયન્નિવ પર્વતાન્
એ સમયે પવન અને વીજળીવાળા વાદળોએ સમુદ્ર પર ફરીને, પાણી ઉથલાવીને, પર્વતોને હલાવ્યા જેવા લાગ્યા.
મહતા પક્ષવાતેન સર્વદ્વીપમહાદ્રુમાઃ। નિપેતુર્ભગ્નવિટપાઃ સલિલે લવણામ્ભસિ
પંખીઓના મહા પવનના ઝટકાથી બધા દ્વીપોના મોટા વૃક્ષો, તૂટેલા ડાળ સાથે, ખારાપાણીમાં પડી ગયા.
અભવન્ પન્નગાસ્ત્રસ્તા ભોગિનસ્તત્રવાસિનઃ। શીઘ્રં સર્વાણિ યાદાંસિ જગ્મુશ્ચ લવણાર્ણવમ્
ત્યાં રહેતા સાપો ડરથી ગભરાઈ ગયા; બધા જલજીવ ઝડપથી ખારાપાણીના સમુદ્રમાં ગયા.
તતો મુહૂર્તાદ્ ગરુડં વૈનતેયં મહાબલમ્। વાનરા દદૃશુઃ સર્વે જ્વલન્તમિવ પાવકમ્
થોડી વારમાં બધા વાનરોને વિનતા પુત્ર મહાબલી ગરુડ દેખાયા, જે અગ્નિ જેવો તેજસ્વી હતો.
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય નાગાસ્તે વિપ્રદુદ્રુવુઃ। યૈસ્તુ તૌ પુરુષૌ બદ્ધૌ શરભૂતૈર્મહાબલૈઃ
તેને આવતો જોઈને ત્યાંના સાપો બધા દિશામાં ભાગી ગયા; પણ એ બંને પુરુષો, જે મહા શક્તિશાળી સાપરૂપ તીરો દ્વારા બાંધાયેલા હતા—
તતઃ સુપર્ણઃ કાકુત્સ્થૌ સ્પૃષ્ટ્વા પ્રત્યભિનન્દ્ય ચ। વિમમર્શ ચ પાણિભ્યાં મુખે ચન્દ્રસમપ્રભે
પછી સુપર્ણે કાકુત્સ્થ વંશના બંનેને સ્પર્શ કર્યા, શુભેચ્છા આપી, અને પોતાના હાથથી ચાંદની જેવાં તેજસ્વી ચહેરા હળવેથી તપાસ્યા.
વૈનતેયેન સંસ્પૃષ્ટાસ્તયોઃ સંરુરુહુર્વ્રણાઃ। સુવર્ણે ચ તનૂ સ્નિગ્ધે તયોરાશુ બભૂવતુઃ
વિનતા પુત્રના સ્પર્શથી એ બંનેના ઘા ભરવા લાગ્યા; અને તેમની ત્વચા ઝડપથી ચમકતી અને સુમેળ બની.
તેજો વીર્યં બલં ચૌજ ઉત્સાહશ્ચ મહાગુણાઃ। પ્રદર્શનં ચ બુદ્ધિશ્ચ સ્મૃતિશ્ચ દ્વિગુણા તયોઃ
તેઓમાં તેજ, શક્તિ, બલ, ઉત્સાહ, સમજ, બુદ્ધિ અને સ્મૃતિ—આ બધા મહાન ગુણો બે ગણા થઈ ગયા.
તાવુત્થાપ્ય મહાતેજા ગરુડો વાસવોપમૌ। ઉભૌ ચ સસ્વજે હૃષ્ટો રામશ્ચૈનમુવાચ હ
મહાતેજી ગરુડે બંનેને ઊભા કર્યા, ઇન્દ્ર જેવો તેજ ધરાવતા, આનંદથી તેમને બાહે ભાંય, અને રામે તેને કહ્યું.
ભવત્પ્રસાદાદ્ વ્યસનં રાવણિપ્રભવં મહત્। ઉપાયેન વ્યતિક્રાન્તૌ શીઘ્રં ચ બલિનૌ કૃતૌ
તમારી કૃપાથી અમે રાવણથી થયેલી મોટી મુશ્કેલી ઝડપથી પાર કરી, અને તમારી મદદથી ફરી બલવાન બન્યા છીએ.