એતસ્મિન્નન્તરે રામઃ પ્રત્યબુધ્યત વીર્યવાન્। સ્થિરત્વાત્ સત્ત્વયોગાચ્ચ શરૈઃ સંદાનિતોઽપિ સન્
એ સમયે, બાણોથી બંધાયેલ હોવા છતાં, રામે પોતાના ધૈર્ય અને બળથી ચેતના મેળવી.
તતો દૃષ્ટ્વા સરુધિરં નિષણ્ણં ગાઢમર્પિતમ્। ભ્રાતરં દીનવદનં પર્યદેવયદાતુરઃ
પછી, લોહીથી લથપથ અને ઘાયલ, દુઃખી ચહેરાવાળા પોતાના ભાઈને બેઠેલો જોઈ, રામ વ્યથિત થઈને વિલાપ કરવા લાગ્યા.
કિં નુ મે સીતયા કાર્યં લબ્ધયા જીવિતેન વા। શયાનં યોઽદ્ય પશ્યામિ ભ્રાતરં યુધિ નિર્જિતમ્
હવે મને સીતાનો કે જીવનનો શું લાભ, જ્યારે આજે હું મારા ભાઈને યુદ્ધમાં હારેલો પડેલો જોઈ રહ્યો છું?
શક્યા સીતાસમા નારી મર્ત્યલોકે વિચિન્વતા। ન લક્ષ્મણસમો ભ્રાતા સચિવઃ સામ્પરાયિકઃ
માણસોમાં સીતાસમાન સ્ત્રી મળવી મુશ્કેલ છે, અને લક્ષ્મણસમાન ભાઈ, મિત્ર કે સહયોગી પણ મળવો અશક્ય છે.
પરિત્યક્ષ્યામ્યહં પ્રાણાન્ વાનરાણાં તુ પશ્યતામ્। યદિ પઞ્ચત્વમાપન્નઃ સુમિત્રાનન્દવર્ધનઃ
હું અહીં વાનરોએ જોઈ રહી હોય ત્યારે જ મારું પ્રાણ ત્યાગી દઈશ, જો સુમિત્રાની ખુશી લક્ષ્મણ હવે નથી રહ્યો.
કિં નુ વક્ષ્યામિ કૌસલ્યાં માતરં કિં નુ કૈકયીમ્। કથમમ્બાં સુમિત્રાં ચ પુત્રદર્શનલાલસામ્
હું કૌશલ્યાને શું કહું? મારી માતા કૈકેયીને શું જવાબ આપું? અને સુમિત્રાને, જે પોતાના દીકરાને જોવા માટે તરસી રહી છે, તેને કેવી રીતે સંભળાવું?
વિવત્સાં વેપમાનાં ચ વેપન્તીં કુરરીમિવ। કથમાશ્વાસયિષ્યામિ યદિ યાસ્યામિ તં વિના
જેવી ગાય પોતાના વાછરડાને ગુમાવીને કાંપે છે, તેવી જ કાંપતી અને દુ:ખી માતાને, જો હું લક્ષ્મણ વિના પાછો જઈશ તો, કેવી રીતે આશ્વાસન આપું?
કથં વક્ષ્યામિ શત્રુઘ્નં ભરતં ચ યશસ્વિનમ્। મયા સહ વનં યાતો વિના તેનાહમાગતઃ
શત્રુઘ્ન અને યશસ્વી ભરત, જેઓ મારી સાથે વનમાં ગયા હતા, તેમને હું લક્ષ્મણ વિના પાછો આવીને શું કહું?
ઉપાલમ્ભં ન શક્ષ્યામિ સોઢુમમ્બાસુમિત્રયા। ઇહૈવ દેહં ત્યક્ષ્યામિ નહિ જીવિતુમુત્સહે
સુમિત્રાની ઠપકીઓ હું સહન કરી શકીશ નહીં; અહીં જ મારું શરીર ત્યાગી દઈશ, કારણ કે હવે જીવવું મારા માટે અશક્ય છે.
ધિઙ્માં દુષ્કૃતકર્માણમનાર્યં યત્કૃતે હ્યસૌ। લક્ષ્મણઃ પતિતઃ શેતે શરતલ્પે ગતાસુવત્
મારા જેવા પાપી અને અયોગ્ય માણસને શરમ આવે છે, જેના કારણે લક્ષ્મણ આ બાણોના શય્યાપર નિર્વાણ પામ્યો છે.
ત્વં નિત્યં સુવિષણ્ણં મામાશ્વાસયસિ લક્ષ્મણ। ગતાસુર્નાદ્ય શક્તોઽસિ મામાર્તમભિભાષિતુમ્
લક્ષ્મણ, જ્યારે પણ હું દુ:ખી થતો, ત્યારે તું મને હંમેશા શાંત કરતો; હવે તું નિર્વાણ પામ્યો છે, એટલે દુ:ખી ભાઈ સાથે બોલી પણ શકતો નથી.
યેનાદ્ય બહવો યુદ્ધે નિહતા રાક્ષસાઃ ક્ષિતૌ। તસ્યામેવાદ્ય શૂરસ્ત્વં શેષે વિનિહતઃ શનૈઃ
જે આજે યુદ્ધમાં અનેક રાક્ષસોને માર્યા, એ તું શૂરવીર આજે પોતે ધીમે ધીમે ધરતી પર પડી ગયો છે.
શયાનઃ શરતલ્પેઽસ્મિન્ સશોણિતપરિસ્રુતઃ। શરભૂતસ્તતો ભાસિ ભાસ્કરોઽસ્તમિવ વ્રજન્
તું આ બાણોના શય્યાપર લોહીથી ભીંજાઈને પડ્યો છે; બાણોથી ઘાયલ થયેલો તારો આ રૂપ, будто સૂર્ય પશ્ચિમે અસ્ત જાય તેમ લાગે છે.
બાણાભિહતમર્મત્વાન્ન શક્નોષીહ ભાષિતુમ્। રુજા ચાબ્રુવતો યસ્ય દૃષ્ટિરાગેણ સૂચ્યતે
બાણો તારા મુખ્ય અંગોમાં વાગ્યા હોવાથી તું અહીં બોલી શકતો નથી; અને જ્યારે તું બોલવાનો પ્રયત્ન કરે છે ત્યારે તારી આંખોમાં દુ:ખ સ્પષ્ટ દેખાય છે.
યથૈવ માં વનં યાન્તમનુયાતો મહાદ્યુતિઃ। અહમપ્યનુયાસ્યામિ તથૈવૈનં યમક્ષયમ્
જેમ તું, મહિમાવાન લક્ષ્મણ, મને વનમાં જતો જોઈને મારી સાથે આવ્યો હતો, તેમ હવે હું પણ તારી પાછળ યમલોક જઈશ.
ઇષ્ટબન્ધુજનો નિત્યં માં ચ નિત્યમનુવ્રતઃ। ઇમામદ્ય ગતોઽવસ્થાં મમાનાર્યસ્ય દુર્નયૈઃ
જે હંમેશા પોતાના પ્રિયજનો અને મારા પર અખૂટ ભક્તિ રાખતો, એ આજે મારા અયોગ્ય વર્તનથી આવી હાલતમાં પહોંચી ગયો છે.
સુરુષ્ટેનાપિ વીરેણ લક્ષ્મણેન ન સંસ્મરે। પરુષં વિપ્રિયં ચાપિ શ્રાવિતં તુ કદાચન
અગ્નિ જેવી સ્થિતિમાં પણ, પરાક્રમી લક્ષ્મણે ક્યારેય કોઈના કડવા કે દુ:ખદ શબ્દો યાદ કર્યા નથી.
વિસસર્જૈકવેગેન પઞ્ચબાણશતાનિ યઃ। ઇષ્વસ્ત્રેષ્વધિકસ્તસ્માત્ કાર્તવીર્યાચ્ચ લક્ષ્મણઃ
જે એકસાથે સૈંકડો બાણ છોડતો અને શસ્ત્રવિદ્યામાં કાર્તવીર્યથી પણ આગળ હતો, એ લક્ષ્મણ છે.
અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ યો હન્યાચ્છક્રસ્યાપિ મહાત્મનઃ। સોઽયમુર્વ્યાં હતઃ શેતે મહાર્હશયનોચિતઃ
જે પોતાના શસ્ત્રોથી મહાન ઇન્દ્રના શસ્ત્રોને પણ નાશ કરી શકતો, એ આજે ધરતી પર પડ્યો છે, જ્યારે એ તો મહાર્થ શય્યાનો અધિકારી હતો.
તત્તુ મિથ્યા પ્રલપ્તં માં પ્રધક્ષ્યતિ ન સંશયઃ। યન્મયા ન કૃતો રાજા રાક્ષસાનાં વિભીષણઃ
મારે જે ખોટું બોલ્યું હતું એ નિશ્ચયે મને ભસ્મ કરી નાખશે, કારણ કે મેં રાક્ષસોના વિભીષણને રાજા બનાવ્યો નથી.
અસ્મિન્ મુહૂર્તે સુગ્રીવ પ્રતિયાતુમિતોઽર્હસિ। મત્વા હીનં મયા રાજન્ રાવણોઽભિભવિષ્યતિ
હવે જ, સુગ્રીવ, તું અહીંથી પાછો ફરજે, કેમ કે જો રાવણને લાગે કે હું હવે નથી રહ્યો, તો એ તને જીતે જ.
અઙ્ગદં તુ પુરસ્કૃત્ય સસૈન્યં સપરિચ્છદમ્। સાગરં તર સુગ્રીવ નીલેન ચ નલેન ચ
અંગદને આગળ રાખીને, તારો સૈન્ય અને સહયોગીઓ સાથે, સુગ્રીવ, નીલ અને નલ સાથે સાગર પાર કરી જા.
કૃતં હિ સુમહત્કર્મ યદન્યૈર્દુષ્કરં રણે। ઋક્ષરાજેન તુષ્યામિ ગોલાઙ્ગૂલાધિપેન ચ
યુદ્ધમાં જે કામ બીજાઓ માટે અઘરું છે, એવું મહાન કાર્ય થયું છે. હું વાનરરાજ અને રીંછોના રાજા બંનેથી ખુશ છું.
અઙ્ગદેન કૃતં કર્મ મૈન્દેન દ્વિવિદેન ચ। યુદ્ધં કેસરિણા સંખ્યે ઘોરં સમ્પાતિના કૃતમ્
અંગદ, મેઇંદ અને દ્વિવિદે જે કાર્યો કર્યા, અને કેસરી તથા સંપાતીએ જે ભયાનક યુદ્ધ લડ્યું, તે બધું વખાણવા જેવું છે.
ગવયેન ગવાક્ષેણ શરભેણ ગજેન ચ। અન્યૈશ્ચ હરિભિર્યુદ્ધં મદર્થે ત્યક્તજીવિતૈઃ
ગવય, ગવાક્ષ, શરભ, ગજ અને બીજા વાનરો, જેમણે મારા માટે પોતાનું જીવંત ત્યાગ્યું, એ બધાએ યુદ્ધ કર્યું.
ન ચાતિક્રમિતું શક્યં દૈવં સુગ્રીવ માનુષૈઃ। યત્તુ શક્યં વયસ્યેન સુહૃદા વા પરં મમ
સુગ્રીવ, માનવીય પ્રયત્નથી ભાગ્યને પાર કરી શકાતું નથી. છતાં, મિત્ર કે સાથી તરીકે જે શક્ય હતું, તે બધું મારા માટે થયું છે.
કૃતં સુગ્રીવ તત્ સર્વં ભવતા ધર્મભીરુણા। મિત્રકાર્યં કૃતમિદં ભવદ્ભિર્વાનરર્ષભાઃ
સુગ્રીવ, તું ધર્મપ્રેમી છે અને તારા દ્વારા બધું કરવાનું હતું તે થયું છે. તું અને આ વાનરશ્રેષ્ઠોએ મિત્રતા ફરજ પૂરી કરી છે.
અનુજ્ઞાતા મયા સર્વે યથેષ્ટં ગન્તુમર્હથ। શુશ્રુવુસ્તસ્ય યે સર્વે વાનરાઃ પરિદેવિતમ્
હું બધાને મંજૂરી આપું છું, હવે તમે જે ઇચ્છો ત્યાં જઈ શકો. જે વાનરોએ તેની વિદાય સાંભળી, તેઓ બધા રડવા લાગ્યા.
વર્તયાંચક્રિરેઽશ્રૂણિ નેત્રૈઃ કૃષ્ણેતરેક્ષણાઃ
કાળા અને લાલ આંખો ધરાવતા વાનરોના નેત્રોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા.
તતઃ સર્વાણ્યનીકાનિ સ્થાપયિત્વા વિભીષણઃ। આજગામ ગદાપાણિસ્ત્વરિતં યત્ર રાઘવઃ
પછી વિભીષણ ગદા હાથમાં લઈને, બધાં સૈન્યને ગોઠવીને, ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યો જ્યાં રાઘવ હતો.